ରାମଚନ୍ଦ୍ର ଏମିତି ଏକ ମହାନ୍ ଗୁଣରେ ଶୋଭିତ ଥିଲେ—ସଦା ସ୍ଥିର ଓ ଶାନ୍ତ, ମନରେ ଗୁପ୍ତ ବିଚାର ରଖୁଥିବା, ସହଯୋଗୀମାନେ ତାଙ୍କୁ ସମର୍ଥନ କରୁଥିଲେ। ତାଙ୍କ ରୋଷ କିମ୍ବା ଆନନ୍ଦ କେବେ ବ୍ୟର୍ଥ ହେଉନଥିଲା, ତିନି ସମୟ ଅନୁଯାୟୀ ବିରତି ଓ ନିୟମ ପାଳନ କରିଥିଲେ। ଭକ୍ତିରେ ଦୃଢ଼, ଜ୍ଞାନରେ ସ୍ଥିର, କଦାପି ମିଥ୍ୟା କୁ ଗ୍ରହଣ କରୁନଥିଲେ, ମୃଦୁ ଓ ଶିଷ୍ଟ ଭାଷାରେ କଥାହୁଏ, ଅଦ୍ୟତନ ଓ ଅନିର୍ବାନ୍ଧ, ନିଜ ଓ ଅନ୍ୟଙ୍କ ଦୋଷ ଜଣା ପାଇଥିଲେ। ଶାସ୍ତ୍ରରେ ପାଣ୍ଡିତ୍ୟ ଥିଲା, କୃତଜ୍ଞ, ଲୋକମନ୍ତ୍ରଣାରେ ପରିଚୟ ଥିଲେ, ନିୟମ ଓ ଦୟା—ଦୁହିଁରେ ପାରଙ୍ଗତ, ସଦା ନ୍ୟାୟ ଓ ବୁଦ୍ଧିରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରୁଥିଲେ। ସଜ୍ଜନମାନେ କୁ ସଂଗ୍ରହ କରିବା ଓ ସମ୍ମାନ ଦେବାରେ ତିନି ଅଦ୍ୱିତୀୟ, ଯଥାଯୋଗ୍ୟ ପଦ ଓ ଶାସନ ଦେଇଥିଲେ; ଧନ ଉପାର୍ଜନ ଓ ବ୍ୟୟ ଏବଂ ତାହାର ଉପଯୋଗ ସମ୍ପର୍କରେ ସଠିକ୍ ଜ୍ଞାନ ଥିଲା। ଶସ୍ତ୍ର-ବିଦ୍ୟାରେ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଅତିକ୍ରମ କରିଥିଲେ, ଧନ ଓ ଧର୍ମ ଦୁହିଁକୁ ଧାରଣ କରି ଉଲ୍ଲାସ ଅନ୍ୱେଷଣ କରୁଥିଲେ, କଦାପି ଅଳସ୍ୟ କରୁନଥିଲେ। କଳା ଓ ବୃତ୍ତିର ବିଭାଗ ଜଣା ଥିଲା, ହାତୀ ଓ ଘୋଡ଼ା ପାଳନ ଓ ପ୍ରଶିକ୍ଷଣରେ ଦକ୍ଷ ଥିଲେ। ଧନୁର୍ବିଦ୍ୟାରେ ସେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ବିଶ୍ୱରେ ମହାରଥୀ ଭାବେ ପ୍ରଶଂସିତ, ଆକ୍ରମଣ, ଯୁଦ୍ଧ ଓ ସେନା ବ୍ୟୁହ ରଚନାରେ ପାରଦର୍ଶୀ। ଯୁଦ୍ଧରେ ତାଙ୍କୁ ଦେବତା-ଅସୁରମାନେ ମଧ୍ୟ ଜିତିପାରିବେ ନାହିଁ, ଅସୂୟା ହୀନ, କ୍ରୋଧ ଉପରେ ଜୟ ପାଇଛନ୍ତି, ଅଭିମାନ ବା ଇର୍ଷ୍ୟା ନାହିଁ। କୌଣସି ପ୍ରାଣୀ ତାଙ୍କୁ ଅବମାନ କରିପାରିବେ ନାହିଁ, ସେ କାଳର ପ୍ରଭାବରେ ଆସନ୍ତି ନାହିଁ। ଏଭଳି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଗୁଣରେ ଶୋଭିତ ରାଜପୁତ୍ର, ରାଜାଙ୍କ ପୁତ୍ର। ତିନି ତିନି ଲୋକରେ ତାଙ୍କ ଖ୍ୟାତି ଧୈର୍ୟ୍ୟ ପାଇଁ, ପୃଥିବୀ ସମାନ; ଜ୍ଞାନରେ ବୃହସ୍ପତି, ଶକ୍ତିରେ ଇନ୍ଦ୍ର ସମାନ। ଏଭଳି ଗୁଣ ଦେଖି ରାମ ଜଣସାଧାରଣଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରିୟ, ପିତାଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ପ୍ରସନ୍ନ କରୁଥିଲେ, ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ରଶ୍ମି ପରି ଦୀପ୍ତିମାନ୍। ତାଙ୍କ ଚରିତ୍ର ଓ ପ୍ରତାପ ଏମିତି ଅଜୟ, ସେ ପୃଥିବୀର ରକ୍ଷକ ଭାବେ ଅଭିଲାଷିତ। ଏଭଳି ଅପୂର୍ବ ଗୁଣ ଦେଖି ଦଶରଥ ରାଜା ଗଭୀର ଚିନ୍ତାରେ ଲିନ୍। ବୟସ୍କ ଓ ଦୀର୍ଘାୟୁ ହୋଇ, ରାଜା ଭାବିଲେ—"ମୁଁ ବଞ୍ଚିଥିବାବେଳେ କିପରି ରାମଙ୍କୁ ରାଜ୍ୟାଭିଷେକ କରିପାରିବି?" ତାଙ୍କ ହୃଦୟରେ ଏହି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ମମତା ସଦା ଘୁରୁଥିଲା—"କେବେ ମୁଁ ମୋ ପ୍ରିୟ ପୁତ୍ରଙ୍କୁ ରାଜା ଭାବେ ଦେଖିପାରିବି?" କାରଣ, ରାମ ସମସ୍ତ ଜଗତର ମଙ୍ଗଳ ଚାହାନ୍ତି, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ପ୍ରତି ଦୟାଶୀଳ, ସେ ଲୋକମାନେ ପାଇଁ ମୋଠାରୁ ବେଶି ପ୍ରିୟ, ବର୍ଷା ଦେଉଥିବା ମେଘ ପରି। ଶକ୍ତିରେ ଯମ ଓ ଇନ୍ଦ୍ର ସମାନ, ଜ୍ଞାନରେ ବୃହସ୍ପତି, ଧୃତିରେ ପାର୍ବତ୍ୟ ରାଜା ସମାନ, ଗୁଣରେ ମୋଠାରୁ ମଧ୍ୟ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ। ଏହି ବୟସରେ ମୁଁ ମୋ ପୁତ୍ରଙ୍କୁ ସମସ୍ତ ପୃଥିବୀର ଶାସନ କରୁଥିବା ଦେଖିପାରିଲେ, ସେମାନେ ମନେ ହେବ ମୁଁ ସ୍ୱର୍ଗ ପାଇଲି। ଏଭଳି ଅନେକ ଦୁର୍ଲଭ ଓ ଅପାର ଗୁଣ ଯାହା ଅନ୍ୟ ରାଜପୁତ୍ରମାନେ ମଧ୍ୟ ଦୁର୍ଲଭ, ସେ ତାହାରେ ଶୋଭିତ। ଏଭଳି ଗୁଣ ଦେଖି ରାଜା ତାଙ୍କ ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ସହିତ ଆଲୋଚନା କରି, ରାମଙ୍କୁ ଯୁବରାଜ ଭାବେ ଅଭିଷେକ କରିବା ଉଦ୍ୟୋଗ ନେଲେ। ତା'ପରେ ରାଜା ଦୃଷ୍ଟି କଲେ ଆକାଶ, ବାୟୁ ଓ ପୃଥିବୀରେ ଭୟଙ୍କର ଅପଶକୁନ ଦେଖାଯାଉଛି, ଏବଂ ନିଜ ଶରୀରରେ ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥା ଲକ୍ଷଣ ଦେଖିଲେ। ଏହି ସମୟରେ ସେ ବୁଝିଲେ, ପୂର୍ଣ୍ଣଚନ୍ଦ୍ର ପରି ମୁଖ ଥିବା, ତାଙ୍କ ଦୁଃଖ ଦୂର କରୁଥିବା ମହାତ୍ମା ରାମ ସମସ୍ତଙ୍କ ପ୍ରିୟ। ନିଜ ଓ ପ୍ରଜାଙ୍କ ମଙ୍ଗଳ ପାଇଁ, ଏବଂ ଯଥାସମୟରେ, ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ରାଜା ଭକ୍ତି ଓ ସ୍ନେହରେ ତ୍ୱରାନ୍ବିତ ହେଲେ। ପୃଥିବୀପତି ରାଜା ତା'ପରେ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ନଗର ଓ ଦେଶର ମୁଖ୍ୟମାନେ କୁ ଡାକିଲେ। ରାଜା ଶୋଭାଯୁକ୍ତ ଭାବେ ସେମାନେ କୁ ଅନୁଚିତ୍ତ ଆଦର ଓ ଉପହାର ଦେଇ ସ୍ୱାଗତ କଲେ, ଯେପରି ମନୁଷ୍ୟପତି ନିଜ ପ୍ରଜାଙ୍କୁ ସ୍ୱୀକାର କରନ୍ତି। ତ୍ୱରାନ୍ବିତ ହେବାରୁ ରାଜା କେକୟ ଓ ଜନକଙ୍କୁ ଡାକିଲେ ନାହିଁ, କାରଣ ସେମାନେ ପରେ ଏହି ଶୁଭ ସମ୍ବାଦ ଶୁଣିବେ। ଏହାପରେ ଶତୃନିଗ୍ରହକ ରାଜା ନିଜ ଆସନ ଗ୍ରହଣ କରିଲେ, ଅନ୍ୟ ସମସ୍ତ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ରାଜାମାନେ ପ୍ରବେଶ କଲେ। ରାଜା ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଯଥାଯଥ ଆସନ ଦେଲେ, ସେମାନେ ଶିଷ୍ଟ ଭାବେ ରାଜାଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ବସିଲେ। ଏଭଳି ସମ୍ମାନିତ ଓ ଶିଷ୍ଟ ରାଜା, ନଗର ଓ ଗ୍ରାମବାସୀ ମାନେ ଆସନ ଗ୍ରହଣ କରିଥିବାବେଳେ, ରାଜା ଏପରି ଦୀପ୍ତିମାନ୍ ହେଲେ, ଯେପରି ଶତାକ୍ଷ ଇନ୍ଦ୍ର ଦେବମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଅଛନ୍ତି। ଏହା ଦ୍ୱିତୀୟ ସର୍ଗ। ଶୁଣ। ଏହିପରି ଭାବେ ପୃଥିବୀପତି ରାଜା ସମସ୍ତ ସଭାସଦ୍ୟଙ୍କୁ ଡାକି, ଉପକାରକ ଓ ଉନ୍ନତିକାରୀ, ସମସ୍ତଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଏହି କଥା କହିଲେ। ରାଜା ଗମ୍ଭୀର ଓ ମାନ୍ୟତାପୂର୍ଣ୍ଣ କଣ୍ଠରେ, ରାଜସମ୍ପତି ଓ ମାଧୁର୍ୟରେ ଭରିଥିବା ଶବ୍ଦରେ, ସମସ୍ତ ଏକତ୍ରିତ ରାଜାମାନେ କୁ କହିଲେ—"ମୋର ଏହି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ରାଜ୍ୟ କିପରି ମୋର ପୂର୍ବପୁରୁଷମାନେ ପୁଅ ପରି ରକ୍ଷା କରିଥିଲେ, ସେ ତୁମେ ସମସ୍ତେ ଜାଣ। ମୁଁ ମଧ୍ୟ ଏହି ସମସ୍ତ ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁବଂଶୀ ରାଜାମାନେ ଉତ୍ତମ ଭାବେ ପାଳନ କରିଥିବା ଏହି ପୃଥିବୀକୁ ଉତ୍ତମ ଶ୍ରେୟସ୍ ଓ ମଙ୍ଗଳ ପାଇଁ ଉତ୍ସର୍ଗ କରିବାକୁ ଚାହେଁ।" "ମୋ ପୂର୍ବଜମାନେ ଦେଖାଇଦେଇଥିବା ପଥରେ ଚାଲି, ମୁଁ ସଦା ମୋ ପ୍ରଜାଙ୍କୁ ସର୍ବୋତ୍ତମ ଭାବେ ରକ୍ଷା କରିଛି, ସଦା ଜାଗ୍ରତ ଓ ଅନିଦ୍ରା। ସମସ୍ତ ପୃଥିବୀର ମଙ୍ଗଳ ଚିନ୍ତା କରି କରି, ଏହି ଧବଳ ଛତା ଛାୟାରେ ମୁଁ ବୃଦ୍ଧ ହୋଇଯାଇଛି। ହଜାର ହଜାର ବର୍ଷ ଜୀବନ କଟାଇ, ଏବେ ଏହି ଶରୀର କ୍ଷୀଣ ହୋଇଯାଇଛି, ମୁଁ ବିଶ୍ରାମ ଚାହେଁ।" "ଧର୍ମର ଭାର ବହିବାରେ ମୁଁ କ୍ଲାନ୍ତ, ଯାହା ରାଜାମାନେ ପାଇଁ ଉଚିତ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଜୟ କରିନଥିଲେ ଏହା ସହିବା କଷ୍ଟକର। ତେଣୁ, ଏହି ସମସ୍ତ ଗରିମାମୟ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ମଧ୍ୟ ଉପସ୍ଥିତ ଥିବାବେଳେ, ପ୍ରଜାଙ୍କ ମଙ୍ଗଳ ପାଇଁ ମୁଁ ମୋ ପୁତ୍ରଙ୍କୁ ରାଜ୍ୟାଭିଷେକ କରି, ବିଶ୍ରାମ ନେବାକୁ ଚାହେଁ।" "ମୋ ପୁତ୍ର ମୋଠାରୁ ମଧ୍ୟ ସମସ୍ତ ଗୁଣରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ। ଶତୃନିଗ୍ରହୀ ରାମ, ଶକ୍ତିରେ ଇନ୍ଦ୍ର ସମାନ।