ଧର୍ମ, କାମ ଏବଂ ଅର୍ଥର ଗଭୀର ତତ୍ତ୍ୱକୁ ଜାଣିଥିବା, ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ସ୍ମୃତି ଓ ବୁଦ୍ଧିର ଧାରକ, ସାମାଜିକ ଚଳନାରେ ପ୍ରବୀଣ ଓ ଉଚିତ ଆଚରଣରେ ନିପୁଣ ଏକ ଅଦ୍ଭୁତ ପୁତ୍ର ଥିଲେ ଦଶରଥ ମହାରାଜଙ୍କ—ସେ ହେଲେ ରାମ। ରାମ ଶାନ୍ତ, ସଂଯମୀ ଓ ଗମ୍ଭୀର ଚରିତ୍ରର ଅଧିକାରୀ। ତାଙ୍କର ମନର ଉଲ୍ଲାସ କିମ୍ବା କ୍ରୋଧ କେବେ ବ୍ୟର୍ଥ ହୁଏନି, ସମୟ ଓ ସ୍ଥିତି ଅନୁଯାୟୀ ତିନି ସଂଯମ ଓ ତ୍ୟାଗର ମୂଲ୍ୟ ବୁଝିଥିଲେ। ରାମ ସଦା ଧର୍ମନିଷ୍ଠ, ଦୃଢ଼ ଜ୍ଞାନରେ ଅଟୁଟ, ଅସତ୍ୟକୁ ସ୍ୱୀକାର କରନ୍ତିନାହିଁ, ମୃଦୁ ଓ ମଧୁର ଭାଷାରେ କଥା କହନ୍ତି, ଚିରଯୁବକ ଓ ଚେତନାଶୀଳ, ସ୍ୱ ଓ ପର ଦୁଃଷ୍ଟତା ଚିହ୍ନିପାରିଥିଲେ। ସେ ଶାସ୍ତ୍ରରେ ପାଣ୍ଡିତ୍ୟ ଅର୍ଜନ କରିଥିଲେ, କୃତଜ୍ଞ ଓ ମନୁଷ୍ୟ ସ୍ୱଭାବ ବିଚାରେ ପ୍ରବୀଣ। ରାମ ଦଣ୍ଡ ଓ ଦୟା ଦୁହିଁ ଦିଗରେ ନିପୁଣ, ଧର୍ମ ଓ ବୁଦ୍ଧିରେ ନ୍ୟାୟସଙ୍ଗତ କାର୍ଯ୍ୟ କରନ୍ତି। ସେ ସଦା ସଜ୍ଜନଙ୍କୁ ସଂଗ୍ରହ କରିଥିଲେ, ଉଚିତ ପଦବୀ ଓ ଶାସନ ଦେଇଥିଲେ, ଧନ ଉପାର୍ଜନ ଓ ବ୍ୟୟର ଉପଯୁକ୍ତ ବ୍ୟବହାର ଜାଣିଥିଲେ। ଶସ୍ତ୍ର ଶିକ୍ଷାର ସମସ୍ତ ଶାଖାରେ ତିନି ଉତ୍କୃଷ୍ଟ, ଧନ ଓ ଧର୍ମ ଉପରେ ଅଟୁଟ ଥିଲେ, ସୁଖ ପ୍ରାପ୍ତି ପାଇଁ କଦାଚିତ୍ ଅଳସ ହୁଏନାହିଁ। ସେ ବିଭିନ୍ନ କଳା ଓ ଶିଳ୍ପ ବିଦ୍ୟାରେ ପ୍ରବୀଣ, ହାତୀ ଓ ଘୋଡ଼ା ପାଳନ ଓ ପ୍ରଶିକ୍ଷଣରେ ନିପୁଣ। ଧନୁର୍ବିଦ୍ୟାରେ ସେ ସବୁଠାରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ମହାରଥୀ ଭାବେ ପ୍ରଶଂସିତ, ଯୁଦ୍ଧ ଓ ସେନା ବିନ୍ୟାସରେ ପ୍ରଭିନ୍ନ। ଯୁଦ୍ଧରେ ଦେବତା ଓ ଦାନବ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କୁ ଅପରାଜିତ, ଇର୍ଷ୍ୟା ବିନା, କ୍ରୋଧ ନିଗ୍ରହ କରିଥିବା, ଅହଂକାର ଓ ଇର୍ଷ୍ୟାରୁ ମୁକ୍ତ। କୌଣସି ପ୍ରାଣୀ ତାଙ୍କୁ ଅବମାନ କରିପାରିବେ ନାହିଁ, ସମୟର ଅଧୀନ ନୁହଁନ୍ତି। ଏପରି ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଗୁଣରେ ଶୋଭିତ, ରାଜାଙ୍କ ପୁତ୍ର ରାମ ସମସ୍ତ ତିନି ଲୋକରେ ସହନଶୀଳତା ପାଇଁ ପ୍ରଶଂସିତ, ପୃଥିବୀ ପରି ସମ। ଜ୍ଞାନରେ ବୃହସ୍ପତି ସମ, ଶକ୍ତିରେ ଇନ୍ଦ୍ର ସମ। ଏପରି ଗୁଣ ଏବଂ ଚରିତ୍ର ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତଙ୍କର ପ୍ରିୟ ଓ ପିତାଙ୍କର ପ୍ରିୟ ରାମ, ରବିର କିରଣ ପରି ଦ୍ୟୁତିମାନ୍। ତାଙ୍କର ଅପରାଜିତ ବଳ ଓ ଚରିତ୍ର ଦେଖି ପୃଥିବୀ ନିଜ ରକ୍ଷକ ଭାବେ ରାମଙ୍କୁ ଅଭିଲାଷା କରୁଥିଲେ। ଏପରି ଅପୂର୍ବ ଗୁଣରେ ଶୋଭିତ ପୁତ୍ର ଦେଖି ଦଶରଥ ମହାରାଜ ଗଭୀର ଚିନ୍ତାରେ ଠିଆ ହେଲେ। ବୟସ ଓ ଦୀର୍ଘ ଆୟୁରେ ପ୍ରବେଶ କରି, ସେ ଚିନ୍ତା କଲେ—କିପରି ମୁଁ ଜୀବନ୍ତାବସ୍ଥାରେ ରାମଙ୍କୁ ରାଜ୍ୟାଭିଷେକ କରିପାରିବି? ପୁତ୍ର ପ୍ରତି ଏହି ଅପାର ସ୍ନେହ ତାଙ୍କ ହୃଦୟରେ ଏକାଧିକ ଦିନ ଘୂରିଘୂରି ଚାଲୁଥିଲା—କେବେ ମୁଁ ମୋ ପ୍ରିୟ ପୁତ୍ରକୁ ରାଜ୍ୟାଭିଷିକ୍ତ ଦେଖିପାରିବି? ରାମ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ମଙ୍ଗଳ ଚାହାନ୍ତି, ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଦୟା କରନ୍ତି, ଲୋକମାନେ ତାଙ୍କୁ ମୋ ଠାରୁ ଅଧିକ ଭଲପାଆନ୍ତି, ବର୍ଷାଦ ମେଘ ପରି ତାଙ୍କୁ ଅଭିଲାଷା କରନ୍ତି। ଶକ୍ତିରେ ଯମ ଓ ଇନ୍ଦ୍ର ସମ, ଜ୍ଞାନରେ ବୃହସ୍ପତି ସମ, ଧୃତିରେ ହିମାଦ୍ରି ସମ, ଗୁଣରେ ମୋ ଠାରୁ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ। ଏହି ବୟସରେ ଯଦି ମୁଁ ପୁତ୍ରକୁ ସମସ୍ତ ପୃଥିବୀର ରାଜ୍ୟ କରୁଥିବା ଦେଖିପାରିବି, ତେବେ ଏହା ସ୍ୱର୍ଗ ପ୍ରାପ୍ତି ସମାନ ହେବ। ଏପରି ଦୁର୍ଲଭ ଓ ଅପାର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଗୁଣ ଯେଉଁଠାରେ ଅନ୍ୟ ରାଜପୁତ୍ରମାନେ ମଧ୍ୟ ଦୁର୍ଲଭ, ଏହି ସମସ୍ତ ଗୁଣ ଦେଖି ଦଶରଥ ରାଜା ମନ୍ତ୍ରୀମଣ୍ଡଳୀ ସହ ସମ୍ମତି କରି ରାମଙ୍କୁ ରାଜ୍ୟାଭିଷେକ ଦେବା ବିଚାର କଲେ। ଏହି ସମୟରେ ରାଜା ଦେଖିଲେ ଆକାଶ, ପୃଥିବୀ ଓ ମଧ୍ୟମଣ୍ଡଳରେ ଭୟଙ୍କର ଅପଶକୁନ ଦେଖାଯାଉଛି, ଏବଂ ନିଜ ଶରୀରରେ ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥା ଉପସ୍ଥିତ। ତାଙ୍କର ଅନ୍ତଃକରଣ ବୁଝିପାରିଲା ଯେ, ଚନ୍ଦ୍ରାବଦନ ଏବଂ ଦୁଃଖ ନିବାରକ ମହାମାନବ ରାମ ସମଗ୍ର ଲୋକର ପ୍ରିୟ। ଏହିପରି ସମୟରେ, ନିଜ ଓ ପ୍ରଜାଙ୍କ ମଙ୍ଗଳ ପାଇଁ, ଉଚିତ ସମୟ ଦେଖି, ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଦଶରଥ ରାଜା ଭକ୍ତି ଓ ସ୍ନେହରେ ଶୀଘ୍ର କାର୍ଯ୍ୟ କଲେ। ସେ ବିଭିନ୍ନ ନଗର ଓ ଦେଶର ମୁଖ୍ୟମାନେ ଓ ବିଶିଷ୍ଟ ବ୍ୟକ୍ତିମାନେ ଙ୍କୁ ଆମନ୍ତ୍ରଣ କଲେ। ରାଜା ଶୋଭାମାନ ଓ ଉଜ୍ୱଳ ଅଳଙ୍କାର ଧାରଣ କରି, ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଉଚିତ ସମ୍ମାନ ଓ ଉପହାର ଦେଇ, ପ୍ରଜାପତି ଭଳି ନିଜ ପ୍ରଜାଙ୍କୁ ଅଭିନନ୍ଦନ କଲେ। ହେଲେ ଦ୍ରୁତ ନିଷ୍ପତ୍ତି ପାଇଁ କେକୟ ଓ ଜନକଙ୍କୁ ନ ଡାକି, ଭଲ ଖବର ପରେ ତାଙ୍କୁ ଜଣାଯିବ ବୋଲି ଭାବିଲେ। ଏହାପରେ ରାଜା, ଶତ୍ରୁ ନଗର ଜୟକର୍ତ୍ତା, ସିଂହାସନରେ ବସିଲେ, ଏବଂ ଅନ୍ୟ ମହାନ ରାଜାମାନେ ପ୍ରବେଶ କରିଲେ। ରାଜା ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଉଚିତ ଆସନ ଦେଇ, ସମସ୍ତ ଉପସ୍ଥିତ ରାଜାମାନେ ଶିଷ୍ଟ ଭାବେ ତାଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ବସିଲେ। ଏପରି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଓ ଶିଷ୍ଟ ରାଜାମାନେ, ନଗର ଓ ଗ୍ରାମର ମହତ୍ତମ ଲୋକମାନେ ରାଜାଙ୍କୁ ଘେରି ଥିବାବେଳେ, ସେ ଶତାକ୍ଷ ଇନ୍ଦ୍ର ପରି ଦ୍ୟୁତିମାନ ଲାଗିଲେ। ଏହି ଦ୍ୱିତୀୟ ସର୍ଗର ଆରମ୍ଭ। ଏବେ ଶୁଣ। ତାପରେ, ଭୂପତି ଦଶରଥ ସମସ୍ତ ସଭାସଦ୍ୟଙ୍କୁ ଡାକି, ଲୋକଙ୍କ ମଂଗଳ ଓ ଉନ୍ନତିକୁ ନେଇ ଉଚିତ ଓ ବିଶିଷ୍ଟ ଶବ୍ଦ ଉଚ୍ଚାରଣ କଲେ। ତାଙ୍କର ସ୍ୱର ଭାବନାରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ, ରାଜସୀ ଗୁଣ, ମାୟା ଓ ଅପୂର୍ବ ଗମ୍ଭୀରତାରେ ଭରିଥିଲା। ସେ କହିଲେ, “ତୁମେ ସମସ୍ତେ ଜାଣ, ଏହି ମୋର ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ରାଜ୍ୟ ପୂର୍ବପୁରୁଷମାନେ ପୁତ୍ର ସମ ଭାବେ ରକ୍ଷା କରିଥିଲେ। ମୁଁ ମଧ୍ୟ ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁ ବଂଶର ରାଜାମାନେ ଯେଉଁଠାରେ ଏହି ଭୂମିର ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଶାସନ କରିଛନ୍ତି, ସେହି ପଥକୁ ଅନୁସରଣ କରି ସମସ୍ତଙ୍କ ମଙ୍ଗଳ ଓ ସୁଖ ପାଇଁ ଏହି ଭୂମିକୁ ଉତ୍ସର୍ଗ କରିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରେ। ମୁଁ ମୋ ପୂର୍ବଜଙ୍କ ପଥରେ ଚାଲି, ସଦା ନିଜ ପ୍ରଜାଙ୍କୁ ଶକ୍ତି ଅନୁଯାୟୀ ରକ୍ଷା କରିଛି, ସଦା ସଚେତନ ଓ ଅନିଦ୍ର। ଏହି ସମଗ୍ର ପୃଥିବୀର ମଙ୍ଗଳ ଚିନ୍ତା କରି, ରାଜସ୍ୱ ଛତ୍ର ଛାୟାରେ ମୁଁ ବୃଦ୍ଧ ହୋଇଯାଇଛି। ଅନେକ ହଜାର ବର୍ଷ ଜୀବନ କାଟି, ଏବେ ଏହି ଶରୀର କ୍ଳାନ୍ତ, ମୁଁ ବିଶ୍ରାମ ଚାହୁଁଛି। ଧର୍ମର ଭାର ବହିବାରେ ମୁଁ କ୍ଳାନ୍ତ—ଏହା ରାଜାଙ୍କ ପାଇଁ ଯଥୋଚିତ, କିନ୍ତୁ ଇନ୍ଦ୍ରିୟଜୟୀ ନୁହେଲେ ଅତ୍ୟନ୍ତ କଷ୍ଟଦାୟକ। ଏହି କାରଣରୁ, ସମସ୍ତ ମହାନ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଏଠାରେ ଉପସ୍ଥିତ, ଅପରିମିତ ବିଚାର କରି, ପ୍ରଜାଙ୍କ ମଙ୍ଗଳ ପାଇଁ ମୁଁ ମୋ ପୁତ୍ରଙ୍କୁ ରାଜ୍ୟାଭିଷେକ କରି, ବିଶ୍ରାମ ନେବାକୁ ଚାହୁଁଛି।