ରାମଙ୍କର କଥା ଶୁଣି, ଅତ୍ୟନ୍ତ ଉତ୍ସୁକ୍ତିରେ ଭରିଥିବା ଦୀପ୍ତିମାନ ମହାର୍ଷି କଥା କହିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ। ସେ କହିଲେ— "ହେ ରାମ, ପ୍ରାଚୀନ କୃତୟୁଗରେ ଦଣ୍ଡଧାରୀ ମହାପୁରୁଷ ମନୁଙ୍କ ଏକ ମହାନ ପୁଅ ଥିଲେ, ତାଙ୍କ ନାମ ଥିଲା ଇକ୍ଷ୍ବାକୁ, ଯିଏ ତାଙ୍କ ବଂଶର ଗୌରବ ଥିଲେ। ମନୁ ତାଙ୍କର ଜେଷ୍ଠ ପୁଅଙ୍କୁ, ଯିଏ ପୃଥିବୀରେ ଅଜୟ, ସିଂହାସନରେ ବସାଇ, କହିଲେ— 'ପୃଥିବୀରେ ରାଜବଂଶଗୁଡ଼ିକର ପ୍ରଭାବକାରୀ ମୂଳ ହେଉ।' ପୁଅ କହିଲେ— 'ଏହିପରି ହେବ।' ଏହାରେ ମନୁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇ, ତାଙ୍କୁ ଅନେକ ଉପଦେଶ ଦେଲେ— 'ମୁଁ ତୁମେ ଉପରେ ପ୍ରସନ୍ନ। ତୁମେ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ କାର୍ଯ୍ୟକୁ ସଫଳ କରିବ। ଦଣ୍ଡ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରଜାଙ୍କୁ ସୁରକ୍ଷା କର, କିନ୍ତୁ ଅନ୍ୟାୟ ଦଣ୍ଡ ଦିଅନାହିଁ। ଯେଉଁ ଦଣ୍ଡ ଦୋଷୀଙ୍କୁ ଯଥାଯଥ ଭାବେ ଦିଆଯାଏ, ତାହା ରାଜାଙ୍କୁ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ନେଇଯାଏ। ଏହିପରି, ହେ ପୁଅ, ତୁମେ ଦଣ୍ଡ ଦେବାରେ ସତର୍କ ରୁହ; ଧର୍ମ ଏହି ଜଗତରେ ସର୍ବୋଚ୍ଚ, ତୁମର କାର୍ଯ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ଧର୍ମ ଉଦିତ ହେବ।' ମନୁ ଏପରି ଅନେକ ଉପଦେଶ ଦେଇ, ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇ, ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ନିତ୍ୟ ଲୋକକୁ ଚଲିଗଲେ। ମନୁ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଚଲିଯାଇବା ପରେ, ଇକ୍ଷ୍ବାକୁ ଚିନ୍ତାରେ ଲିନ୍ ହେଲେ— କିପରି ସେ ପୁଅ ପାଇବେ? ଏହି ଧର୍ମାତ୍ମା ମନୁ ବିଭିନ୍ନ ଉପାୟ ଓ ରୂପରେ ଏକ ସଂଖ୍ୟାପ୍ରାୟ ଶତ ପୁଅ ପ୍ରସବ କଲେ, ସେମାନେ ସବୁ ଦେବପୁତ୍ରଙ୍କ ସମାନ ଗୁଣବତୀ ଥିଲେ। ହେ ରଘୁବଂଶଶିରୋମଣି, ସେହି ପୁଅମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ସବୁଠାରୁ ଛୋଟ ଥିଲେ ଅବିବେକୀ, ଅନପଢ଼ା, ଓ ବଡ଼ମାନେଙ୍କ କଥା ଶୁଣୁନଥିଲେ। ତାଙ୍କ ବାପା ତାଙ୍କ ନାମ ରଖିଲେ 'ଦଣ୍ଡ', କାରଣ ସେ ଅବିବେକୀ ଥିଲେ; ନିଶ୍ଚିତ ତାଙ୍କ ଶରୀର ଉପରେ ଦଣ୍ଡ ଆସିବ। ତାଙ୍କ ପାଇଁ ଉପଯୁକ୍ତ ଭୂମି ନପାଇ, ଇକ୍ଷ୍ବାକୁ ତାଙ୍କୁ ବିନ୍ଧ୍ୟା ଓ ଶୈବଳ ପର୍ବତମାଳା ମଧ୍ୟରେ ଏକ ରାଜ୍ୟ ଦେଲେ। ସେଠାରେ ଦଣ୍ଡ ସୁନ୍ଦର ପାହାଡ଼ ଅଞ୍ଚଳରେ ରାଜା ହେଲେ ଓ ଏକ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଓ ଅଦ୍ୱିତୀୟ ସହର 'ମଧୁମନ୍ତ' ନାମରେ ସ୍ଥାପନ କଲେ। ସେ ଉଷଣାସଙ୍କୁ, ଯିଏ ପ୍ରତିଶ୍ରୁତିରେ ଅଟୁଟ ଥିଲେ, ମୁଖ୍ୟ ପୁରୋହିତ ଭାବେ ନିଯୁକ୍ତ କଲେ। ପୁରୋହିତଙ୍କ ସହିତ ଦଣ୍ଡ ରାଜ୍ୟରେ ଇନ୍ଦ୍ର ଭଳି ପ୍ରଜାସମୂହକୁ ଆନନ୍ଦିତ କରି ଶାସନ କରିଲେ। ଏପରି ଭାବେ ଦଣ୍ଡ ଏବଂ ଉଷଣାସ ମିଶି, ମହାନ ଆତ୍ମା ଭାବେ ସେହି ରାଜ୍ୟରେ ଶକ୍ର ଓ ଉଷଣାସଙ୍କ ଭଳି ଶାସନ କଲେ। ଏପରି ଭାବେ ଉତ୍ତରକାଣ୍ଡର ଏଠାରେ ଏକ ଅଧ୍ୟାୟ ଶେଷ ହେଲା। ପୁଣି, କୁମ୍ଭସମ୍ଭବ ମହାର୍ଷି ଏହି କଥା ଶେଷ କରି, ଏହି ଉପାଖ୍ୟାନର ଅନ୍ୟ ଅଂଶ କହିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ। ଏହିପରି ଦଣ୍ଡ, ହେ କକୁତ୍ସ୍ଥବଂଶୀ, ଦଶହଜାର ବର୍ଷ ଧରି ଅତ୍ୟନ୍ତ ନୀତିଶୀଳ ଭାବେ ରାଜ୍ୟ ଶାସନ କଲେ, ଏବଂ ସେ ତାଙ୍କ ରାଜ୍ୟରୁ ସମସ୍ତ ଅନ୍ୟାୟକୁ ଦୂର କରିଥିଲେ। ଏକ ଦିନ, ଚୈତ୍ର ମାସର ସୁନ୍ଦର ଦିନରେ, ସେ ଭୃଗୁବଂଶୀ ମୁନିଙ୍କ ଆଶ୍ରମକୁ ଗଲେ। ସେଠାରେ ଦଣ୍ଡ ଭୃଗୁଙ୍କ ଝିଅକୁ ଦେଖିଲେ, ଯିଏ ପୃଥିବୀରେ ସବୁଠାରୁ ସୁନ୍ଦରୀ, ଅପୂର୍ବ ଶୋଭାରେ ଅଦ୍ୱିତୀୟ, ଅରଣ୍ୟରେ ଚାଲୁଥିଲେ। ସେଉଁଠି ଦଣ୍ଡ, ଅବିବେକରେ ଭରି, କାମବାଣରେ ବିଧ୍ଧ ହୋଇ, ଭୟଭୀତ କନ୍ୟାଙ୍କ ନିକଟକୁ ଯାଇ, କହିଲେ— 'ତୁମେ କେଉଁଠୁ ଆସିଛ, ହେ ସୁନ୍ଦର କଟିବନ୍ଧୁ? କାହାର ଝିଅ? ମୁଁ କାମବେଦନାରେ ପୀଡିତ, ତୁମ ପାଖକୁ ଆସିଛି।' ଦଣ୍ଡଙ୍କ ଏହି ମୂଢ଼ତାପୂର୍ଣ୍ଣ, କାମନାପୂର୍ଣ୍ଣ କଥା ଶୁଣି, ଭାର୍ଗବୀ ସାନ୍ତ୍ୱନାଦାୟକ ଭାବରେ ଉତ୍ତର ଦେଲେ— 'ମୁଁ ଭାର୍ଗବଙ୍କ ପ୍ରଥମ କନ୍ୟା ଅରଜା, ନିର୍ମଳ କର୍ମର ଦେବତୁଳ୍ୟ ପିତାଙ୍କ ଆଶ୍ରମରେ ବସୁଛି। ମୋତେ ଜୋରକରି ଛୁଅନାହାଁ, ମୁଁ ଏଉଁଠି ପିତାଙ୍କ ଅଧୀନ; ସେ ମୋର ଗୁରୁ, ଆଉ ତୁମେ ତାଙ୍କ ଶିଷ୍ୟ; ଯଦି ସେ କ୍ରୁଧ୍ଧ ହେବେ, ତୁମର ଭୟଙ୍କର ନାଶ ହେବ। ଧର୍ମରେ ଯଦି କିଛି ଚାହିଁଛ, ତେବେ ମୋର ପିତାଙ୍କୁ ଅନୁରୋଧ କର; ନହେଲେ ଭୟଙ୍କର ଫଳ ମିଳିବ, କାରଣ ସେ କ୍ରୋଧରେ ତିନି ଲୋକ କୁ ମଧ୍ୟ ଦାହିଦେଇପାରିବେ। ଯଦି ଅନୁରୋଧ କରିବ, ସେ ନିଶ୍ଚିତ ମୋତେ ତୁମକୁ ଦେଇଦେବେ।' ଅରଜା ଏପରି କହିଲେ, କିନ୍ତୁ ଦଣ୍ଡ କାମନାରେ ଅନ୍ଧ ହୋଇ, ଅଞ୍ଜଳି ମୁଣ୍ଡରେ ଧରି, କହିଲେ— 'ମୋତେ ଦୟାକର, ମୋତେ ଅପେକ୍ଷା କରନ୍ତୁ ନାହିଁ; ତୁମ ପାଇଁ ମୋ ପ୍ରାଣ ବି ଭାଙ୍ଗିଯିଅଛି। ତୁମକୁ ପାଇଲେ ମୋର ମୃତ୍ୟୁ ହେଉ କି ଭୟଙ୍କର ଶାପ, କିଛି ମୁଁ ମନେ ରଖୁନାହିଁ; ମୁଁ ତୁମେ ଉପରେ ଅତି ଆଶାବାନ୍ଧିତ।' ଏପରି କହି, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଦଣ୍ଡ ଜୋରକରି ଅରଜାଙ୍କୁ ଧରି, ତାଙ୍କ ଇଚ୍ଛା ବିରୁଦ୍ଧରେ ତାଙ୍କୁ ଅପମାନ କଲେ। ଏହି ଭୟଙ୍କର ଓ ଦୁଷ୍ଟ କାର୍ଯ୍ୟ କରି, ଦଣ୍ଡ ଦ୍ରୁତ ଗତିରେ ମଧୁମନ୍ତ ନଗରକୁ ଫେରିଗଲେ। ଅରଜା କନ୍ଦୁଥିବା, ଭୟଭୀତ ଅବସ୍ଥାରେ ଆଶ୍ରମ ନିକଟରେ ତାଙ୍କ ଦେବତୁଳ୍ୟ ପିତାଙ୍କ ଅପେକ୍ଷା କରି ରହିଲେ। ଏଠାରେ ଉତ୍ତରକାଣ୍ଡର ଆଉ ଏକ ଅଧ୍ୟାୟ ଶେଷ ହେଲା। ଏକ ଅଳ୍ପ ସମୟ ପରେ, ଅପାର ତପୋବଳ ଓ ଦୀପ୍ତିର ଧାରକ ଦିବ୍ୟ ମୁନି, ତାଙ୍କ ଶିଷ୍ୟମାନଙ୍କ ସହିତ ଓ ଭୋକା ଅବସ୍ଥାରେ, ତାଙ୍କ ଆଶ୍ରମକୁ ଫେରିଲେ। ସେଠାରେ ତିନି ଅରଜାଙ୍କୁ ଧୂଳିରେ ଢାକା, ଦୁଃଖିତ ଓ ନିର୍ଜୀବ ଦେଖିଲେ, ଯେପରି ଉଷାକାଳରେ ଗ୍ରହଣ ଲାଗିଥିବା ଚନ୍ଦ୍ରାଲୋକ। ତାଙ୍କର ଭୋକ ଅଧିକ ଥିବାରୁ, ମୁନିଙ୍କ ମନରେ କ୍ରୋଧ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା, ଯେଉଁ କ୍ରୋଧେ ସେମାନେ ତିନି ଲୋକକୁ ମଧ୍ୟ ଦାହି ପାରିବେ। ସେ ତାଙ୍କ ଶିଷ୍ୟମାନଙ୍କୁ କହିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ...