ରାମ ଜନ୍ମରୁ ଏକ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ କୌଳୀନ୍ୟ ଓ ଶୌର୍ୟର ଅଭିମାନ ନେଇ ଦେଖିଲେ, ସେ କ୍ଷତ୍ରିୟ ଧର୍ମକୁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ମୂଲ୍ୟ ଦେଇଥିଲେ ଓ ତାହାର ସ୍ଵର୍ଗୀୟ ଫଳ ପ୍ରତି ଗଭୀର ଆଶା ରଖିଥିଲେ। ଅଶୁଭ କିଛିରେ ରାମ ଆନନ୍ଦ ନେଇନଥିଲେ, ଅସମ୍ୱଦ୍ଧ କଥା କହିବାରେ ଅସୁସ୍ଥ ହେଉନଥିଲେ; ସେ ଯଥାନୁକ୍ରମ ଯୁକ୍ତିସଂପନ୍ନ ଶବ୍ଦ କହିଥିଲେ, ଏକ ଶବ୍ଦ ଶାସ୍ତ୍ରୀ ଭଳି। ସ୍ୱସ୍ଥ, ଯୁବକ, ଅନୁପମ ଶୂର, ଅତି ଶ୍ରୀମନ୍ତ, ସମୟ ଓ ଥାନ ଜ୍ଞାନୀ, ସେ ପୁରୁଷମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟ ଏକ ଦର୍ଶନୀୟ ମନ୍ୟ ଥିଲେ। ଉତ୍ତମ ଗୁଣରେ ସମ୍ପନ୍ନ ଏହି ରାଜକୁମାର ଜନମରୁ ଲୋକମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରିୟ ଥିଲେ, ଯେପରି ଜୀବନର ଶ୍ୱାସ ବାହାରେ ଚଳିଥିବା ଭଳି। ସମସ୍ତ ଶାସ୍ତ୍ର ଓ ବ୍ରତରେ ନିପୁଣ, ବେଦ ଓ ବେଦାଙ୍ଗର ନିଜର ଜ୍ଞାନ ରଖିଥିଲେ, ଭାରତର ବଡ ଭାଇ ରାମ ଧନୁର୍ବିଦ୍ୟାରେ ନିଜ ପିତାକୁ ଉତ୍କ୍ରମ କରିଥିଲେ। ଉତ୍କୃଷ୍ଟ କୌଳୀନ୍ୟର ଅନ୍ତର୍ଗତ, ଧର୍ମିକ, ଦୁଃଖରେ ଅନ୍ତର୍ଗତ ନୁହେଁ, ସତ୍ୟବାଦୀ, ନିର୍ବିକାର, ବୃଦ୍ଧ ଓ ଦ୍ୱିଜ ଦ୍ୱାରା ଶିକ୍ଷିତ, ଧର୍ମ ଓ ଅର୍ଥର ଜ୍ଞାନୀ ଥିଲେ। ଧର୍ମ, କାମ ଓ ଅର୍ଥର ତତ୍ତ୍ୱ ଜାଣିଥିଲେ, ସ୍ମୃତି ଓ ବୁଦ୍ଧିରେ ନିପୁଣ, ସେ ଲୋକ ଆଚାର ଓ ଶିଷ୍ଟାଚାରରେ ନିପୁଣ ଥିଲେ। ଶାନ୍ତ, ସ୍ୱଭାବରେ ଅଳ୍ପବାଦୀ, ଗୁପ୍ତ ଉପଦେଶୀ, ମିତ୍ରମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସମର୍ଥିତ, ରାଗ ଓ ଆନନ୍ଦ ଅପଚୟ ନଥିଲେ, ତ୍ୟାଗ ଓ ସଂଯମର ଯଥାସମୟ ଜାଣିଥିଲେ। ଭକ୍ତିରେ ଦୃଢ, ଜ୍ଞାନରେ ସ୍ଥିର, ମିଥ୍ୟା ଗ୍ରହଣ କରିନଥିଲେ, କଠୋର କଥା କହୁନଥିଲେ, ଅକ୍ଷୟ, ସତର୍କ, ନିଜ ଓ ଅନ୍ୟର ଦୋଷ ଜାଣିଥିଲେ। ଶାସ୍ତ୍ର ଜ୍ଞାନୀ, କୃତଜ୍ଞ, ମନୁଷ୍ୟର ଗୁଣ ଚିନ୍ତା କରିଥିଲେ; ସଂଯମ ଓ ଦୟାରେ ନିପୁଣ, ନ୍ୟାୟ ଓ ବୁଦ୍ଧିରେ ଚାଳିଥିଲେ। ସଦ୍ଗୁଣୀମାନଙ୍କୁ ଏକତ୍ର କରିବା ଓ ସମର୍ଥନ କରିବା, ପଦ ବିନ୍ୟାସ ଓ ଶାସନରେ ନିପୁଣ, ଧନ ଉପାୟ ଓ ବ୍ୟୟ ଜାଣିଥିଲେ। ଶସ୍ତ୍ର ଶାସ୍ତ୍ରର ସମସ୍ତ ଶାଖାରେ ନିପୁଣ, ଧନ ଓ ଧର୍ମ ଉପରେ ଦୃଢ, ଏବଂ ଶୁଭ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ଚାଳିଥିଲେ, କଦାଚିତ ଅଳସ ନୁହେଁ। କଳା କୌଶଳର ବିଭାଗ ଜାଣିଥିଲେ, ହାତୀ ଓ ଘୋଡା ପ୍ରଶିକ୍ଷଣ ଓ ପାଳନରେ ନିପୁଣ। ଧନୁର୍ବିଦ୍ୟାର ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ବିଶ୍ୱରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ରଥୀ, ଆକ୍ରମଣ, ଯୁଦ୍ଧ ଓ ସେନା ବିନ୍ୟାସରେ ନିପୁଣ। ଯୁଦ୍ଧରେ ଅଜୟ, ରୁଷ୍ଟ ଦେବତା ଓ ଦାନବ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କୁ ଜୟ କରିପାରିବେନି; ଇର୍ଷ୍ୟା ନାହିଁ, କ୍ରୋଧ ଜୟ କରିଥିଲେ, ଅହଂକାର ଓ ଇର୍ଷ୍ୟା ରହିନଥିଲେ। କୌଣସି ଜୀବ ତାଙ୍କୁ ଅବହେଳା କରିପାରିବେନି, ସେ କାଳର ଅଧୀନ ନୁହେଁ; ଏପରି ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଗୁଣରେ ଶୋଭିତ ରାଜକୁମାର, ରାଜାଙ୍କ ପୁତ୍ର। ତିନି ଲୋକରେ ତାଙ୍କ ସହିଷ୍ଣୁତା ପ୍ରଶଂସିତ, ପୃଥିବୀ ସମାନ; ଜ୍ଞାନରେ ବୃହସ୍ପତି, ଶକ୍ତିରେ ଶଚୀପତି ସମାନ। ଏପରି ଲୋକମାନଙ୍କ ପ୍ରିୟ ଗୁଣରେ ତାଙ୍କ ପିତାଙ୍କ ପ୍ରିୟ, ରାମ ସୂର୍ୟ କିରଣରେ ଶୋଭା ପାଇଥିଲେ। ତାଙ୍କ ଚାଳ ଓ ପ୍ରତାପ ଏପରି ଅଜୟ, ଯେପରି ଜଗତପତି; ପୃଥିବୀ ତାଙ୍କୁ ରକ୍ଷକ ଭାବରେ ଚାହିଁଥିଲେ। ଏପରି ଅନୁପମ ଗୁଣରେ ନିଜ ପୁତ୍ରକୁ ଦେଖି ଦଶରଥ, ଶତ୍ରୁ ଦଳନ କରିଥିବା ରାଜା, ଗଭୀର ଚିନ୍ତାରେ ପଡିଯାଇଥିଲେ। ଏବଂ ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥା ଓ ଦୀର୍ଘ ଜୀବନରେ ରାଜା ଚିନ୍ତା କରିଥିଲେ: "ମୁଁ ଜୀବନ୍ତା ଥିବାବେଳେ କିପରି ରାମ ରାଜା ହେବେ?" ଏହି ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ପ୍ରେମ ମୋ ହୃଦୟରେ ଅବିରାମ ଘୂରିବା: "ମୁଁ କେବେ ମୋ ପ୍ରିୟ ପୁତ୍ରକୁ ରାଜା ଭାବରେ ଦେଖିପାରିବି?" କାରଣ ରାମ ଜଗତର ଉନ୍ନତି ଚାହିଁଥିଲେ, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ପ୍ରତି ଦୟା ରଖିଥିଲେ; ଲୋକମାନଙ୍କ ପାଇଁ ରାଜାଠାରୁ ଅଧିକ ପ୍ରିୟ, ବର୍ଷା ଦେଇଥିବା ମେଘ ଭଳି। ଶକ୍ତିରେ ବେଶ୍ୟମା ଓ ଇନ୍ଦ୍ର ସମାନ, ଜ୍ଞାନରେ ବୃହସ୍ପତି, ସ୍ଥିରତାରେ ପାର୍ବତୀରାଜ, ଗୁଣରେ ମୁଁ ନିଜକୁ ମଧ୍ୟ ଅତିକ୍ରମ କରିଥିଲେ। ଏଠି ଆମର ଦିନରେ ପୃଥିବୀର ଶାସନ କରୁଥିବା ମୋ ପୁତ୍ରକୁ ଦେଖିପାରିଲେ, ମୁଁ ଜଣେ ସ୍ଵର୍ଗରେ ପହଞ୍ଚିଥିବା ଭଳି ଅନୁଭବ କରିବି। ଏପରି ଅନ୍ୟ ରାଜପୁତ୍ର ମଧ୍ୟରେ ଦୁର୍ଲଭ ଓ ଅପାର ଗୁଣ, ଏବଂ ଏହି ଜଗତର ଉପରେ ଅତିକ୍ରମ କରିଥିବା ଅନେକ ଅନ୍ୟ ଗୁଣ ରାମରେ ଦେଖିଥିଲେ। ଏପରି ଶୋଭିତ ଗୁଣରେ ରାମକୁ ଦେଖି, ରାଜା ତାଙ୍କ ମନ୍ତ୍ରୀମାନଙ୍କ ସହ ଆଲୋଚନା କରି, ରାମଙ୍କୁ ଉତ୍ତରାଧିକାରୀ କରିବା ଉପରେ ବିଚାର କରିଥିଲେ। ଏବେ ଜ୍ଞାନୀ ଦଶରଥ ଆକାଶ, ମଧ୍ୟମ ଓ ପୃଥିବୀରେ ଭୟଙ୍କର ଅଶୁଭ ଲକ୍ଷଣ ଦେଖିଲେ, ନିଜ ଶରୀରରେ ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥା ଦେଖିଲେ। ସେ ଏହି ମଧ୍ୟ ଜାଣିଲେ, ମହାତ୍ମା ରାମ, ଚନ୍ଦ୍ରମା ପରି ମୁହଁ, ଦୁଃଖ ଦୂର କରିବାରେ ସମର୍ଥ, ବିଶ୍ୱରେ ଲୋକମାନଙ୍କ ପ୍ରିୟ। ନିଜ ଓ ଅନ୍ୟ ଲୋକର କ୍ଷେମ ପାଇଁ, ଏବଂ ଯଥାସମୟରେ, ଧର୍ମିକ ଦଶରଥ ଭକ୍ତି ଓ ଆସ୍ଥାରେ, ଶୀଘ୍ର କାର୍ଯ୍ୟ କରିଥିଲେ। ପୃଥିବୀର ନାଥ ଭିନ୍ନ ନଗର ଓ ଅଞ୍ଚଳର ମୁଖ୍ୟମାନଙ୍କୁ ଡାକିଲେ। ଶୋଭିତ ଓ ଦୀପ୍ତିମାନ ରାଜା, ସମ୍ମାନ ଓ ଉପହାର ଦେଇ, ସୃଷ୍ଟିପତି ନିଜ ପ୍ରଜାଙ୍କୁ ଭେଟିଥିବା ଭଳି ସମ୍ମାନ କଲେ। ହେଲେ, ତାଙ୍କ ଅତି ଶୀଘ୍ରତାରେ, କେକୟ ଓ ଜନକ ରାଜାକୁ ଡାକିଲେନି, କାରଣ ସେମାନେ ପରେ ଶୁଭ ସମ୍ବାଦ ଶୁଣିବେ। ଯେତେବେଳେ ରାଜା, ଶତ୍ରୁ ନଗର ଦଳନ କରିଥିବା, ନିଜ ଆସନ ଗ୍ରହଣ କଲେ, ଅନ୍ୟ ମହାନ ରାଜାମାନେ ପ୍ରବେଶ କଲେ। ରାଜା ଆସନ ବିନ୍ୟାସ କରିବା ପରେ, ଏକତ୍ରିତ ରାଜାମାନେ ନିୟମ ଅନୁସାରେ ତାଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ବସିଲେ। ସମ୍ମାନିତ ଓ ଶିଷ୍ଟ ରାଜା, ନଗର ବାସୀ ଓ ଗ୍ରାମ ବାସୀ ଏକାଠି ଆସନ ଗ୍ରହଣ କରି, ରାଜା ଇନ୍ଦ୍ର ଭଳି ଦେବମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଦୀପ୍ତି ଦେଖାଇଲେ। ଏହି ଦ୍ୱିତୀୟ ସର୍ଗ ଆରମ୍ଭ ହେଲା। ଏବେ ଶୁଣ। ତାପରେ, ଭୂପତି ଏହି ଏକାଠି ହୋଇଥିବା ସଭାକୁ ଡାକି, ସମ୍ବିତ୍ସ ଓ ଉତ୍କର୍ଷ ଭରିଥିବା ଉପକୃତିମୟ କଥା କହିଲେ। ରାଜା ଏକତ୍ରିତ ରାଜାମାନେ ଉପରେ ଭାବଭରିତ କଣ୍ଠରେ, ରାଜାସ୍ୱ ଗୁଣ, ଆକର୍ଷଣ ଓ ଅନୁପମ ଗମ୍ଭୀରତାରେ କଥା କହିଲେ: "ତମେ ଏହି ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ରାଜ୍ୟ କିପରି ମୋର ପୂର୍ବଜ ରାଜାମାନେ ପୁତ୍ର ଭଳି ରକ୍ଷା କରିଥିଲେ, ତାହା ଜାଣିଛ।