ଅୟୋଧ୍ୟାରେ ଦଶରଥଙ୍କର ପୁତ୍ରମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ରାମ ଅତି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ତେଜରେ ଦୀପ୍ତିମାନ୍, ପିତାଙ୍କର ଅତ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରିୟ ଥିଲେ। ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ପରି ସମସ୍ତ ଜୀବମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟ ଧର୍ମଶୀଳ ହେବାକୁ ତିନି ଉଦ୍ୟତ ହେଲେ। ଦେବମାନେ ରାବଣଙ୍କ ବିନାଶ ଚାହିଁ ଯେତେବେଳେ ଅନୁରୋଧ କଲେ, ସେତେବେଳେ ନିରନ୍ତର ବିଷ୍ଣୁ ମାନବ ଜଗତରେ ଅବତୀର୍ଣ୍ଣ ହେଲେ। ଏହି ଅପାର ତେଜସ୍ୱୀ ପୁତ୍ର ଦ୍ୱାରା କୌଶଲ୍ୟା ଅଦିତିଙ୍କ ପରି ଦେବତାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବିଦ୍ୟୁତ୍ଧାରୀ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ସହ ଯେପରି ଦୀପ୍ତିମାନ୍, ସେପରି ଦୀପ୍ତିମାନ୍ ହେଲେ। ରାମ ଦେହରେ ସୌନ୍ଦର୍ୟ, ଶକ୍ତି ଓ ଲଜ୍ଜା ଥିଲା; ପୃଥିବୀରେ ତାଙ୍କ ସମାନ କେହି ନଥିଲେ, ଦଶରଥଙ୍କ ଦରକାରୀ ଗୁଣରେ ତିନି ଶ୍ରେଷ୍ଠ। ସେ ସଦା ଶାନ୍ତ ମନରେ ଥାଆନ୍ତି, ପ୍ରଥମେ ମୃଦୁ କଥା କହନ୍ତି, ଯଦିଓ କେହି କଠୋର କଥା କହିଲେ ତାହାକୁ ତଦ୍ବିପରୀତ ଉତ୍ତର ଦେଇନଥିଲେ। ଏକମାତ୍ର ଉପକାର କରାଯାଇଲେ ତେଣୁ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହୁଅନ୍ତି, ନିଜ ପ୍ରତି ଭାବି ଶତ ଅପରାଧକୁ ମଧ୍ୟ ମନେ ରଖନ୍ତିନାହିଁ। ସେ ସଦା ଧର୍ମଶୀଳ, ଜ୍ଞାନୀ, ବୟସ୍କ ଓ ଶସ୍ତ୍ରଜ୍ଞ ବୃଦ୍ଧମାନଙ୍କ ସହ ସାକ୍ଷାତ୍କାର କରୁଥିଲେ। ତାଙ୍କର ବୁଦ୍ଧି ଗଭୀର, ମଧୁର କଥା କହନ୍ତି, ପ୍ରଥମେ କଥା ଆରମ୍ଭ କରନ୍ତି, ମଧୁର ଓ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଥିଲେ, କିନ୍ତୁ ନିଜ ଶକ୍ତିରେ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ଅନୁଭବ କରୁନଥିଲେ। ସେ କେବେ ମିଥ୍ୟା କଥା କହୁନଥିଲେ, ଶାସ୍ତ୍ର ଜ୍ଞାନରେ ପାରଙ୍ଗତ, ବୟସ୍କଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ କରୁଥିଲେ, ଜନମାନସରେ ପ୍ରିୟ ଓ ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କୁ ଭଲପାଉଥିଲେ। ଦୟାଳୁ, କ୍ରୋଧ ଉପରେ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ ଥିଲେ, ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କୁ ଆଦର କରୁଥିଲେ, ଦୁଃଖିତଙ୍କୁ କ୍ଷମାଶୀଳ, ଧର୍ମ ଜ୍ଞାନରେ ପାରଙ୍ଗତ, ସଦା ନିଜେ ନିୟନ୍ତ୍ରିତ ଓ ଶୁଦ୍ଧ ଥିଲେ। ନିଜ ବଂଶ ଅନୁଯାୟୀ ମନ ଥିଲା, କ୍ଷତ୍ରିୟ ଧର୍ମକୁ ଉଚ୍ଚ ମୂଲ୍ୟ ଦେଉଥିଲେ, ଏବଂ ତାହାର ଦିବ୍ୟ ଫଳକୁ ଅତି ଆନନ୍ଦରେ ଭାବୁଥିଲେ। ସେ କେବେ ଅଶୁଭ କାର୍ଯ୍ୟରେ ଆନନ୍ଦ ଅନୁଭବ କରୁନଥିଲେ, ବେଢ଼ଙ୍ଗା କଥା କୁହନ୍ତିନାହିଁ; ପ୍ରତ୍ୟେକ କଥା ଯୁକ୍ତିସହିତ ଏବଂ ଅନୁକ୍ରମରେ କହୁଥିଲେ, କଥାରେ ପାଣ୍ଡିତ୍ୟ ଥିଲା। ସ୍ୱସ୍ଥ, ଯୁବକ, ଉଚ୍ଚାରଣରେ ପାରଙ୍ଗତ, ଅତି ରୂପବାନ୍, ସମୟ ଓ ସ୍ଥାନ ଜ୍ଞାନରେ ଦକ୍ଷ, ସେ ପୁରୁଷମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟ ଓ ଏକାଧିକ ଧର୍ମଗୁଣରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ। ସମସ୍ତ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଗୁଣରେ ଶୋଭିତ, ସେ ଜନମାନସରେ ପ୍ରାଣବାୟୁ ପରି ପ୍ରିୟ ଥିଲେ। ସମସ୍ତ ଶିକ୍ଷା ଓ ବ୍ରତରେ ନିପୁଣ, ବେଦ ଓ ତାହାର ଅଙ୍ଗଗୁଡ଼ିକୁ ଭଲଭାବେ ଜାଣିଥିଲେ, ଭାରତଙ୍କ ଭାଇ ଧନୁର୍ବିଦ୍ୟାରେ ଦଶରଥଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଅତିକ୍ରମ କରିଥିଲେ। ଉତ୍ତମ କୁଳର, ଧର୍ମଶୀଳ, ଅଶୋକ, ସତ୍ୟବାଦୀ, ସିଧାସଲଖା, ବୟସ୍କ ଓ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କୁ ନିଜେ ଶିକ୍ଷା ନେଇଥିଲେ, ଧର୍ମ ଓ ଅର୍ଥ ଜ୍ଞାନରେ ଦକ୍ଷ। ଧର୍ମ, କାମ, ଅର୍ଥ ତାତ୍ତ୍ୱିକତା ଜାଣିଥିଲେ, ସ୍ମୃତି ଓ ବୁଦ୍ଧିରେ ପାରଙ୍ଗତ, ଲୋକାଚାର ଓ ଶିଷ୍ଟାଚାରରେ ଦକ୍ଷ। ସ୍ୱଭାବରେ ଶାନ୍ତ, ଅଳ୍ପଭାଷୀ, ଗୁପ୍ତ ମନ୍ତ୍ରଣାରେ ଦକ୍ଷ, ମିତ୍ରମାନଙ୍କ ସହ ସମର୍ଥିତ, କ୍ରୋଧ ଓ ଆନନ୍ଦ କେବେ ଅତିକ୍ରମ କରୁନଥିଲେ, ବିରକ୍ତି ଓ ନିୟମର ଉପଯୁକ୍ତ ସମୟ ଜାଣିଥିଲେ। ଭକ୍ତିରେ ଦୃଢ଼, ଜ୍ଞାନରେ ଅଚଳ, ମିଥ୍ୟା ଗ୍ରହଣ କରୁନଥିଲେ, ଅକଠୋର ଭାଷା, ଅକ୍ଳାନ୍ତ, ସଚେତନ ଓ ନିଜ ଓ ପର ଦୋଷ ଜାଣିଥିଲେ। ଶାସ୍ତ୍ରଜ୍ଞ, କୃତଘ୍ନନୁହେଁ, ଲୋକସ୍ୱଭାବ ବୁଝିପାରିଥିଲେ; ନିୟମ ଓ ଦୟାରେ ଦକ୍ଷ, ନ୍ୟାୟ ଓ ବୁଦ୍ଧିରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରୁଥିଲେ। ସେ ଉତ୍ତମମାନଙ୍କୁ ସଂଗଠିତ ଓ ସମ୍ବଳିତ କରିପାରିଥିଲେ, ଉଚିତ ଦାୟିତ୍ୱ ଦେଇଥିଲେ, ଶିଷ୍ଟାଚାର ଓ ଅନୁଶାସନରେ ଦକ୍ଷ, ଧନ ଉପାର୍ଜନ ଓ ବ୍ୟୟ ଉପଯୋଗ ଜାଣିଥିଲେ। ସମସ୍ତ ଶସ୍ତ୍ରବିଦ୍ୟାରେ ନିପୁଣ, ଧନ ଓ ଧର୍ମ ଉଭୟକୁ ରକ୍ଷା କରିଥିଲେ, ଅନନ୍ୟ ଆନନ୍ଦ ଧାରଣ କରୁଥିଲେ, କେବେ ଅଲସ ହୁଅନଥିଲେ। ହସ୍ତି ଓ ଅଶ୍ୱ ଶିକ୍ଷା ଓ ପାଳନରେ ଦକ୍ଷ, ନିପୁଣ କଳା ଓ ଶିଳ୍ପ ଜାଣିଥିଲେ। ଧନୁର୍ବିଦ୍ୟାରେ ପ୍ରଥମ, ରଥୀ ଭାବରେ ବିଶ୍ୱେ ପ୍ରଶଂସିତ, ଆକ୍ରମଣ, ଯୁଦ୍ଧ ଓ ଚତୁରଙ୍ଗ ବ୍ୟୁହରେ ଅଦ୍ୱିତୀୟ। ଦେବତା ଓ ଦାନବମାନେ ମଧ୍ୟ କ୍ରୋଧିତ ହେଲେ ତାଙ୍କୁ ଯୁଦ୍ଧରେ ଜିତିପାରିବେ ନାହିଁ; ସେ ଇର୍ଷ୍ୟା ହୀନ, କ୍ରୋଧ ଜିତିଛନ୍ତି, ଅଭିମାନ ଓ ଇର୍ଷ୍ୟାରେ ଚଳିତ ନୁହେଁ। କୌଣସି ପ୍ରାଣୀ ତାଙ୍କୁ ଅବମାନ କରିପାରିବେ ନାହିଁ, ସମୟର ଅଧୀନ ନୁହେଁ; ଏପରି ସମସ୍ତ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଗୁଣରେ ଶୋଭିତ ରାଜପୁତ୍ର ରାମ। ତିନି ଜଗତରେ ତାଙ୍କର କ୍ଷମା ଭୂମି ପରି, ଜ୍ଞାନରେ ବୃହସ୍ପତି, ଶକ୍ତିରେ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ସମାନ୍। ଏପରି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଗୁଣ ଓ ପିତାଙ୍କର ପ୍ରିୟତ୍ୱ ଦ୍ୱାରା ରାମ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ପରି ତେଜ ହୋଇ ଅୟୋଧ୍ୟାକୁ ଅଲୋକିତ କରୁଥିଲେ। ତାଙ୍କର ଚରିତ୍ର ଓ ପ୍ରଭାବ ଏପରି ଅଜୟ, ଯେପରି ଜଗତ୍ନାଥ; ଭୂମି ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କୁ ରକ୍ଷକ ଭାବେ ଆଶା କରୁଥିଲେ। ଏପରି ଅଦ୍ୱିତୀୟ ଗୁଣ ଦେଖି ଦଶରଥ ରାଜା ଗଭୀର ବିଚାରରେ ଲୀନ ହେଲେ। ବୟସ୍କ ଓ ଦୀର୍ଘାୟୁ ହେବା ସତ୍ତ୍ୱେ ରାଜା ଚିନ୍ତା କଲେ—ମୁଁ ଜୀବନ୍ତ ଅବସ୍ଥାରେ କିପରି ରାମଙ୍କୁ ରାଜ୍ୟାଭିଷେକ କରିପାରିବି? ତାଙ୍କ ପ୍ରତି ଏହି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପ୍ରେମ ସଦା ହୃଦୟରେ ଘୁରୁଥିଲା—କେବେ ମୁଁ ମୋ ପ୍ରିୟ ପୁତ୍ରଙ୍କୁ ରାଜା ଭାବେ ଦେଖିପାରିବି? ରାମ ଜଗତର ଉନ୍ନତି ଚାହିଁଥିଲେ, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ପ୍ରତି କରୁଣାଶୀଳ ଥିଲେ, ଜନମାନସରେ ମୋତେ ମଧ୍ୟାଧିକ ପ୍ରିୟ, ବର୍ଷାଧାରା ପରି ଲୋକଙ୍କୁ ଆନନ୍ଦ ଦେଉଥିଲେ। ଶକ୍ତିରେ ଯମ ଓ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ସମାନ, ବୁଦ୍ଧିରେ ବୃହସ୍ପତି, ଧୃତିରେ ପାର୍ବତ୍ୟ ରାଜା, ଧର୍ମରେ ମୋତେ ମଧ୍ୟ ଅତିକ୍ରମ କରିଥିଲେ। ଏହି ବୟସରେ ମୁଁ ମୋ ପୁତ୍ରଙ୍କୁ ସମଗ୍ର ପୃଥିବୀ ଶାସନ କରୁଥିବା ଦେଖିପାରିଲେ, ମୋତେ ସ୍ୱର୍ଗଲାଭ ହେଉଥାନ୍ତା। ଏପରି ଅନେକ ଦୁର୍ଲଭ ଓ ଅପାର ଗୁଣ ରାମଙ୍କୁ ଅନ୍ୟ କୌଣସି ରାଜପୁତ୍ରଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମିଳିବା ଦୁର୍ଲଭ, ସେ ଏହି ଜଗତକୁ ଅତିକ୍ରମ କରିଥିଲେ। ଏପରି ଗୁଣ ଦେଖି ରାଜା ମନ୍ତ୍ରୀମଣ୍ଡଳୀ ସହ ଆଲୋଚନା କରି ରାମଙ୍କୁ ଉତ୍ତରାଧିକାରୀ କରିବା ଚିନ୍ତା କଲେ। ଏହି ସମୟରେ ରାଜା ଆକାଶ, ବାତାବରଣ ଓ ପୃଥିବୀରେ ଭୟଙ୍କର ଅପଶକୁନ ଦେଖିଲେ, ଏବଂ ନିଜ ଦେହରେ ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥା ଅନୁଭବ କଲେ।