ରାମଚନ୍ଦ୍ର ମହାନ ଋଷିମାନେଙ୍କ ସମ୍ମିତିକୁ ଗଲେ, ନମ୍ରତାରେ ହାତ ଜୋଡି ଶୁଭେଚ୍ଛା ଦେଲେ; ସେହିପରି ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ଓ ନାଗରିକମାନେଙ୍କୁ ମଧୁର ଭାବରେ ଦେଖିଲେ। ସମସ୍ତେ ଅପୂର୍ବ ତେଜରେ ଆସନ ଗ୍ରହଣ କରିଥିଲେ, ରାଘବ ସେମାନେଙ୍କୁ ସମସ୍ତ କଥା ସ୍ପଷ୍ଟ କରି କହିଲେ—“ଏହି ବ୍ରାହ୍ମଣ ତାଙ୍କ ଦାବି ରଖୁଛନ୍ତି।” ରାଜାଙ୍କ ଏହି ଶବ୍ଦ ଶୁଣି, ନାରଦ ଦୁଃଖିତ ହୋଇ ମଙ୍ଗଳମୟ କଥା କହିଲେ—“ହେ ରାଜନ୍, ଏହି ଅସମୟରେ ଶିଶୁର ମୃତ୍ୟୁ ଘଟିଛି; ଏହା ଶୁଣି, ଯଥାଯୋଗ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟ କର, ରଘୁବଂଶୀ।” ନାରଦ ବିବେଚନା କରି କହିଲେ—“ପୁରାତନ କୃତୟୁଗରେ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଏକାଂତ ତପସ୍ବୀ ଥିଲେ; ସେ ସମୟରେ, ବ୍ରାହ୍ମଣ ବିନା ଅନ୍ୟ କୌଣସି ତପସ୍ବୀ ଥିଲେନି। ଏହି ତେଜସ୍ବୀ ବୟସରେ, ଯେଉଁଠାରେ ବ୍ରହ୍ମ ତାଲିନ୍ଦ, ସମସ୍ତେ ଅମର ଥିଲେ, ଦୂରଦୃଷ୍ଟି ଜ୍ଞାନରେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଥିଲେ। ତାପରେ ଟ୍ରେତା ନାମକ ଯୁଗ ଆସିଲା, ଏଠାରେ କ୍ଷତ୍ରିୟମାନେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ, ସଂପୂର୍ଣ୍ଣ ତପସ୍ୟାରେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଥିଲେ। ପୂର୍ବ ଜନ୍ମରେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଥିବା ଏହି ମହାତ୍ମାମାନେ ତାଙ୍କ ଶକ୍ତି ଓ ତପସ୍ୟାରେ ଟ୍ରେତା ଯୁଗରେ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ହେଲେ। ବ୍ରାହ୍ମଣ ଓ କ୍ଷତ୍ରିୟ—ପୂର୍ବ ଓ ପରେ—ଦୁଇ ଯୁଗରେ ସମାନ ଶକ୍ତିରେ ଥିଲେ। ଏହି ମଧ୍ୟରେ ବିଶେଷ ପ୍ରଭେଦ ଦେଖି ନପାରି, ସେମାନେ ଚାରି ବର୍ଣ୍ଣର ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ବ୍ୟବସ୍ଥା ଗଢିଲେ। ସେହି ଧର୍ମମୟ, ଅନ୍ଧକାର ନଥିବା ଯୁଗରେ, ଅଧର୍ମ ଭୂମିରେ ଏକ ପାଦ ଦେଇଲା। ଅଧର୍ମ ଯୋଗ ହେଇ, ତାଙ୍କ ତେଜ ହ୍ରାସ ପାଇଲା। ପୂର୍ବ ଲୋକମାନେ ମାଂସ ଓ ରାଗ ରୂପୀ ଦୂଷିତତା ଅନୁସରଣ କରିଥିଲେ—ଏହି ଅସତ୍ୟ ଏକ ପାଦ ଭୂମିରେ ଦେଇଲା। ଅଧର୍ମ ରୂପୀ ଏକ ପାଦ ଭୂମିରେ ଦେଇ, ପୂର୍ବରୁ ଜୀବନ ଆୟୁ ହ୍ରାସ ହେଲା। ଅସତ୍ୟ ଓ ଅଧର୍ମ ଭୂମିରେ ଆସିଲା ପରେ, ଲୋକମାନେ ତଥାପି ମଙ୍ଗଳମୟ କାର୍ଯ୍ୟ, ସତ୍ୟ ଓ ଧର୍ମରେ ଲଗ୍ନ ରହିଥିଲେ। ଟ୍ରେତା ଯୁଗରେ, ବ୍ରାହ୍ମଣ ଓ କ୍ଷତ୍ରିୟମାନେ ତପସ୍ୟା କଲେ, ଅନ୍ୟ ଲୋକମାନେ ସେବା କରିଥିଲେ। ତାଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ, ସର୍ବୋତ୍ତମ ଧର୍ମ ଭୂଷିତ ହୋଇ ବୈଶ୍ୟ ଓ ଶୂଦ୍ରମାନେ ଆସିଲା; ଶୂଦ୍ରମାନେ ବିଶେଷ କରି ସମସ୍ତ ବର୍ଣ୍ଣଙ୍କୁ ସେବା କଲେ। ଏହି ମଧ୍ୟରେ, ଅଧର୍ମ ଓ ଅସତ୍ୟ ଉପଜିଲା, ପୂର୍ବ ଲୋକମାନେ ମହାପ୍ରମାଣରେ ହ୍ରାସ ପାଇଲେ। ତାପରେ ଅଧର୍ମ ଦ୍ୱିତୀୟ ପାଦ ଦେଇଲା; ଏହି ଯୁଗ ‘ଦ୍ୱାପର’ ନାମରେ ପରିଚିତ ହେଲା। ଦ୍ୱାପର ଯୁଗରେ, ଯୁଗ ଅବନତି କରିବା ସହିତ, ଅଧର୍ମ ଓ ଅସତ୍ୟ ବୃଦ୍ଧି ପାଇଲା। ଦ୍ୱାପର ଯୁଗରେ, ତପସ୍ୟା ବୈଶ୍ୟମାନେ ଅନୁସରଣ କଲେ; ତିନି ଯୁଗରେ, ତିନି ବର୍ଣ୍ଣରେ କ୍ରମେ ତପସ୍ୟା ବ୍ୟାପିଲା। ତିନି ଯୁଗରୁ, ତିନି ବର୍ଣ୍ଣ ଓ ଧର୍ମ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ହେଲା; ଯୁଗରେ ଶୁଦ୍ଧ ନହେଲେ ଧର୍ମ ଲାଭ ହୋଇନାହିଁ, ଓ ନିମ୍ନ ବର୍ଣ୍ଣର ଲୋକ ମହାତ୍ମା ତପସ୍ୟା କରିଥିଲେ। କଳି ଯୁଗରେ, ଶୂଦ୍ର ଜନ୍ମରେ ତପସ୍ୟା ଆରମ୍ଭ ହେବ; ଦ୍ୱାପରରେ, ଶୂଦ୍ର ଜନ୍ମରେ ଅଧର୍ମ ବିଶେଷ ବ୍ୟାପିବ। ଏହି ମୁଁଦା ତପସ୍ବୀ ଏବେ ତୁମ ପ୍ରଭୁତ୍ୱର ସୀମାରେ ତପସ୍ୟା କରୁଛି; ଏହି ଶିଶୁର ମୃତ୍ୟୁ ଏହି କାରଣରୁ ଘଟିଛି। ରାଜ୍ୟ ଭିତରେ ଯେଉଁଠାରେ କୌଣସି ଅଧର୍ମ କାର୍ଯ୍ୟ, ଅନୁଚିତ କାର୍ଯ୍ୟ କିମ୍ବା ନଗରକୁ ଅପଶ୍ରୟ ଆଣେ, ସେ ଦୁଷ୍ଟ ମନ୍ୟ ବ୍ରହ୍ମପତ୍ର ଯାନ୍ତି, ଏବଂ ରାଜା ମଧ୍ୟ; ଏହି ବିଷୟରେ କୌଣସି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ। ରାଜା ତାଙ୍କ ପ୍ରଜାଙ୍କୁ ଧର୍ମରେ ରକ୍ଷା କଲେ, ପ୍ରଜାଙ୍କ ଅଧ୍ୟୟନ, ତପସ୍ୟା ଓ ଉତ୍ତମ କାର୍ଯ୍ୟରୁ ରାଜା ଏକ ଷଷ୍ଠାଂଶ ଫଳ ପାଉଛନ୍ତି। ଷଷ୍ଠାଂଶ ନ ନିଁବା, କିପରି ପ୍ରଜାଙ୍କୁ ରକ୍ଷା କରିପାରିବେ? ତେଣୁ, ହେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପୁରୁଷ, ତୁମ ରାଜ୍ୟକୁ ନିରୀକ୍ଷଣ କର; ଯେଉଁଠାରେ ଅନ୍ୟାୟ ଦେଖିବା, ସେଠି ଉଚିତ ପ୍ରୟାସ କର। ଏହିପରି କଲେ, ଲୋକମାନେ ମଧ୍ୟ ଧର୍ମରେ ବୃଦ୍ଧି ପାଇବେ, ତାଙ୍କ ଆୟୁ ବୃଦ୍ଧି ହେବ, ଏବଂ ଏହି ଶିଶୁ ଜୀବନ୍ତ ରହିପାରିବ। ଏଭଳି ଉତ୍ତରକାଣ୍ଡର ବିଶିଷ୍ଟ ଚଉଉଠି ସର୍ଗ ଶେଷ ହେଲା, ଯାହା ପ୍ରାଚୀନ ଓ ପୂଜ୍ୟ ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର ଗୌରବମୟ ଅଂଶ। ନାରଦଙ୍କ ନେକ୍ତର ମୂଳ୍ୟବାନ କଥା ଶୁଣି, ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଅଦ୍ୱିତୀୟ ଆନନ୍ଦ ଅନୁଭବ କରି କହିଲେ—“ଯାଉ, ଶାନ୍ତ ଚିତ୍ତ, ଦ୍ୱିଜର ଶ୍ରେଷ୍ଠକୁ ଆଶ୍ୱସ୍ତ କର, ତିନି ନିଜ ବ୍ରତରେ ଅଟୁଟ; ଶିଶୁର ଦେହକୁ ତେଲର ଦେଉଳରେ ରଖ। ସବୁଠୁ ଉତ୍ତମ ସୁଗନ୍ଧ ଓ ମଧୁର ତେଲରେ ଶିଶୁ ଦେହ ଅଖଣ୍ଡ ରହିବା ପାଇଁ ବ୍ୟବସ୍ଥା କର। ଶିଶୁ ଦେହ ସୁରକ୍ଷିତ ରହିବା ଓ ଉଚିତ କ୍ରିୟା ହେବା ସମୟରେ କୌଣସି କ୍ଷତି ନ ହେଉ, ଏପରି କର।” ଉତ୍ତମ ଚିହ୍ନ ବୋହିଥିବା ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ଏଭଳି ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ଦେଇ, ରାମ, କକୁତ୍ସ୍ଥ ବଂଶର ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଚିନ୍ତା ମାନେ ପୁଷ୍ପକ ରଥକୁ ଡାକିଲେ—“ଆସ।” ରାଘବଙ୍କ ଇଚ୍ଛା ଅନୁଭବ କରି, ସୁନାରେ ଶୋଭିତ ପୁଷ୍ପକ ରଥ ଏକ ମୁହୁର୍ତ୍ତରେ ତାଙ୍କ ସାମ୍ନାରେ ଉପସ୍ଥିତ ହେଲା। ଅଞ୍ଜଳି ଧରି, ରଥ କହିଲା—“ହେ ନରପତି, ମୁଁ ଆସିଛି; ଆପଣଙ୍କ ଆଜ୍ଞାକୁ ଶିରୋଧାର୍ଯ୍ୟ କରି, ଆପଣଙ୍କ ଦାସ ତିଆରି ଅଛି।” ପୁଷ୍ପକର ମଧୁର ଶବ୍ଦ ଶୁଣି, ରାମ ମହାନ ଋଷିମାନେଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରି, ଆକାଶୀୟ ରଥରେ ବସିଲେ। ତିନି ନିଜ ଧନୁ, ତୀର ଓ ଚମକୁଥିବା ତଳୱାର ନେଇ, ସୌମିତ୍ରି ଓ ଭରତ—ଏହି ଦୁଇ ଶୂରବୀରଙ୍କୁ ନଗରରେ ରଖି, ଉତ୍ତର ଦିଗକୁ ପ୍ରସ୍ଥାନ କଲେ। ପଶ୍ଚିମ ଦିଗରେ ଖୋଜି ଖୋଜି, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ରାମ, ହିମାଳୟରେ ଆବୃତ ଉତ୍ତର ଦିଗକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ।