ରାମଚନ୍ଦ୍ର, ନିଜ ପିତା ଦଶରଥଙ୍କ ଆଜ୍ଞା ପାଳନ କରିବା ପାଇଁ, କୈକୟୀଙ୍କ ପ୍ରସନ୍ନତା ନିମିତ୍ତେ ଓ ନିଜ ଶପଥ ପୂରଣ କରିବାକୁ, ବୀର ଭାବେ ଅରଣ୍ୟକୁ ଯାଇଥିଲେ। ତାଙ୍କ ପ୍ରିୟ ଭାଇ ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ମୃଦୁଭାବ ଓ ଭାଇପ୍ରେମରେ ଭରିଆ, ସୁମିତ୍ରାଙ୍କ ଆନନ୍ଦ ବଢ଼ାଇ ରାମଙ୍କ ସହ ଚଳିଗଲେ। ଏହି ଭାଇପ୍ରେମ ଦେଖି, ଜନକନନ୍ଦିନୀ, ଶ୍ରୀରାମଙ୍କ ପ୍ରିୟା ଭାର୍ଯ୍ୟା ସୀତା, ଯିଏ ତାଙ୍କର ଜୀବନସମାନ ଏବଂ ସଦା ତାଙ୍କ ମଙ୍ଗଳ ନିମନ୍ତେ ନିବେଦିତ ଥିଲେ, ସେଁ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କ ସହ ଯାଞ୍ଚିଲେ। ସୀତା ଜନକଙ୍କ ଘରେ ଜନ୍ମିଥିଲେ, ଦେବମାୟାରେ ତିଆରି, ସମସ୍ତ ମଙ୍ଗଳ ଲକ୍ଷଣରେ ଶୋଭିତ, ନାରୀମାନ୍ୟ ମଧ୍ୟରେ ସେଁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବଧୂ ଥିଲେ। ସୀତା, ଯେପରି ରୋହିଣୀ ଚନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ ଅନୁସରଣ କରେ, ସେଁ ମଧ୍ୟ ରାମଙ୍କୁ ଅନୁସରଣ କଲେ। ରାମଙ୍କ ସହ ଦୀର୍ଘ ଦୂର ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ନାଗରିକମାନେ ଓ ତାଙ୍କ ପିତା ଦଶରଥ ଯାଇଥିଲେ। ଶୃଙ୍ଗବେରପୁର ନଗରରେ, ଗଙ୍ଗା ତଟରେ ରାମ ତାଙ୍କ ରଥିକୁ ବିଦାୟ ଦେଇ, ନିଷାଦମୁଖ୍ୟ ଗୁହାଙ୍କ ସହ ମିଶିଲେ। ପରେ ଗୁହା, ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଓ ସୀତାଙ୍କ ସହ ରାମ ଅନେକ ବଡ଼ ନଦୀ ଅଟିକି ଅରଣ୍ୟକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ। ଭୃଗୁବଂଶୀ ଭରଦ୍ୱାଜଙ୍କ ଉପଦେଶ ଅନୁସାରେ ତିନିଜଣେ ଚିତ୍ରକୂଟ ପହଁଚି, ସେଠାରେ ଶୁଭ୍ର ଆଶ୍ରୟ ତିଆରି କରି ଅରଣ୍ୟ ଜୀବନର ଆନନ୍ଦ ଉପଭୋଗ କରିବାକୁ ଲାଗିଲେ। ସେଠାରେ ସେମାନେ ଦେବ-ଗନ୍ଧର୍ବମାନେ ପରି ଶୁଭ୍ର ଓ ଆନନ୍ଦରେ ବସବାସ କରୁଥିଲେ। ଏହି ସମୟରେ ଚିତ୍ରକୂଟରେ ରାମ ବସିଥିବାବେଳେ, ତାଙ୍କ ପିତା ଦଶରଥ ପୁଅ ବିୟୋଗରେ ଶୋକାକୁଳ ହେଲେ ଓ ପରେ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଗଲେ। ଦଶରଥଙ୍କ ପରଲୋକ ପରେ, ବସିଷ୍ଠ ଓ ଅଗ୍ରଗଣ୍ୟ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଉତ୍ସାହିତ କରିବା ସତ୍ତ୍ୱେ ମଧ୍ୟ, ଭାରତ ରାଜ୍ୟ ଦାୟିତ୍ୱ ନେବାକୁ ଚାହିଲେ ନାହିଁ। ସେଁ ରାମଙ୍କ ପଦପଦ୍ମର ଆଶୀର୍ବାଦ ପ୍ରାପ୍ତ କରିବାକୁ ଅରଣ୍ୟକୁ ଗଲେ। ଭାରତ ସତ୍ୟ ଓ ପରାକ୍ରମରେ ଅଟୁଟ ମହାନ୍ ଆତ୍ମା ରାମଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ ଓ ନମ୍ରତା ସହ ନିବେଦନ କରିଲେ—"ଆପଣିଁ ହିଁ ରାଜା, ଧର୍ମର ଜ୍ଞାତା" ବୋଲି। ରାମ, ଦୟାଳୁ ଓ ବିଶ୍ୱବିଖ୍ୟାତ, ତଥାପି ପିତୃଆଜ୍ଞା ପାଳନ କରି ରାଜ୍ୟ ଗ୍ରହଣ କଲେ ନାହିଁ; ବରଂ ତାଙ୍କ ଚରଣପାଦୁକା ଦେଇ ରାଜ୍ୟ ଚାଲାଇବାକୁ ଆଦେଶ ଦେଲେ। ପରେ ଭାରତଙ୍କୁ ରାମ ଫେରିବାକୁ ଉପଦେଶ କଲେ; ଆଶା ଅପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ଭାରତ ରାମଙ୍କ ପାଦସ୍ପର୍ଶ କଲେ। ନନ୍ଦିଗ୍ରାମରେ ଭାରତ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ସତ୍ୟବାଦୀ ଓ ନିୟମିତ ଭାବେ ରାମଙ୍କ ଆଗମନ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ରାଜ୍ୟ ଚାଲାଇଲେ। ଏହି ସମୟରେ ରାମ, ନାଗରିକମାନେ ଆସୁଛନ୍ତି ବୋଲି ଜାଣି, ଧ୍ୟାନ ଦେଇ ଦଣ୍ଡକାରଣ୍ୟକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ। ଏହି ମହାଅରଣ୍ୟରେ ପ୍ରବେଶ କରି, ପଦ୍ମନେତ୍ର ରାମ ବିରାଧ ନାମକ ରାକ୍ଷସଙ୍କୁ ବଧ କଲେ ଓ ଶରଭଙ୍ଗ ମୁନିଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ। ଏହିପରି ରାମ ସୁତିକ୍ଷ୍ଣ, ଅଗସ୍ତ୍ୟ ଓ ତାଙ୍କ ଭାଇଙ୍କ ସହ ମିଶିଲେ; ଅଗସ୍ତ୍ୟଙ୍କ ଉପଦେଶରେ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଧନୁଷ୍ୟ ଲାଭ କଲେ। ଏହା ସହିତ ତାଙ୍କୁ ଏକ ଖଡ଼ଗ ଓ ଅକ୍ଷୟ ତୀର ମେଳିଲା। ଅରଣ୍ୟବାସୀମାନେ ସହ ରାମ ଅରଣ୍ୟରେ ବସିଥିବାବେଳେ, ସମସ୍ତ ଋଷିମାନେ ରାକ୍ଷସ-ଅସୁର ନାଶ ପାଇଁ ତାଙ୍କୁ ଆଶ୍ରୟ କଲେ। ରାମ ତାଙ୍କୁ ଦୃଢ଼ ଶପଥ ଦେଲେ ଯେ, ଦଣ୍ଡକାରଣ୍ୟରେ ଥିବା ରାକ୍ଷସମାନେ ନିଶ୍ଚିତ ନଶ୍ଟ ହେବେ। ଏଠାରେ ରାମ ବସିଥିବା ସମୟରେ, ଯେଉଁ ଶୂର୍ପଣଖା ନାମକ ରାକ୍ଷସୀ ଯେଉଁଠି ରୂପ ଧାରଣ କରିପାରୁଥିଲେ, ସେଁ ବିକୃତ ହୋଇଯାଇଥିଲେ। ଶୂର୍ପଣଖାଙ୍କ କଥାରେ ଖର, ତ୍ରିଶିରା ଓ ଦୂଷଣ ଆଦି ସମସ୍ତ ରାକ୍ଷସ ଉତ୍ତେଜିତ ହେଲେ। ଏହି ସମସ୍ତଙ୍କୁ ତାଙ୍କ ସହିତ ରାମ ଯୁଦ୍ଧରେ ବଧ କଲେ। ଜନସ୍ଥାନର ଅନେକ ରାକ୍ଷସ ଓ ତାଙ୍କ ଅନୁଚରମାନେ ମିଶି ୧୪,୦୦୦ ରାକ୍ଷସ ନିହତ ହେଲେ। ଏହି ବନ୍ଧୁଗଣଙ୍କ ନାଶ ଶୁଣି ରାବଣ କ୍ରୋଧିତ ହେଲେ। ସେଁ ମାରୀଚ ନାମକ ରାକ୍ଷସଙ୍କୁ ସାଥୀ କରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କଲେ; ମାରୀଚ ବାରମ୍ବାର ବାରଣ କଲେ ମଧ୍ୟ ରାବଣ ଶୁଣିଲେ ନାହିଁ। ମାରୀଚ ରାବଣଙ୍କୁ କହିଲେ—"ଏପରି ପ୍ରବଳ ରାମଙ୍କ ସହ ବିରୋଧ କରିବା ଅସମ୍ଭବ"। କିନ୍ତୁ ରାବଣ ନିଜ ମନର ଦୃଢ଼ତାରେ, ଦୁର୍ବିଧିରେ, ମାରୀଚ ସହ ତାହା ଆଶ୍ରମକୁ ଗଲେ। ତାଙ୍କ ଚଳାକିରେ ଦୁଇ ଭାଇ ଦୂରେ ଚାଲିଗଲେ। ଏହି ସୁଯୋଗରେ ରାବଣ, ଜଟାୟୁ ନାମକ ଗୃଧ୍ରକୁ ବଧ କରି, ସୀତାଙ୍କୁ ଅପହରଣ କଲେ। ରାମ ମୃତ ଜଟାୟୁକୁ ଦେଖି ଓ ସୀତା ଅପହୃତ ହେବା ଶୁଣି ଅତି ଶୋକାକୁଳ ହେଲେ। ଏହି ଦୁଃଖରେ ତାଙ୍କ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଅବିକଳିତ ହେଲା, ଏବଂ ତିନି ଜଟାୟୁଙ୍କ ଅନ୍ତିମ ସଂସ୍କାର କଲେ। ସୀତାଙ୍କ ଖୋଜରେ ଅରଣ୍ୟ ମଧ୍ୟରେ ଘୁଞ୍ଚିବା ସମୟରେ, ସେଁ କବନ୍ଧ ନାମକ ଭୟାନକ ଓ କୁରୂପ ରାକ୍ଷସ ସହ ସାକ୍ଷାତ କଲେ। ରାମ ତାଙ୍କୁ ବଧ କରି, ତାଙ୍କ ଦେହ ଦହନ କଲେ; ଏବଂ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଆତ୍ମା କବନ୍ଧ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଯିବା ବେଳେ, ଶାବରୀ ନାମକ ଧର୍ମନିଷ୍ଠା ତପସ୍ବିନୀଙ୍କ ବିଷୟରେ କହିଲେ—"ଧର୍ମପରାୟଣ ଓ ଧର୍ମରେ ପାରଙ୍ଗତ ଶାବରୀଙ୍କୁ ଯାଅ"। ଏହିପରି ଦୁଷ୍ଟମାନଙ୍କ ନାଶକ ରାମ ଶାବରୀଙ୍କ ନିକଟକୁ ଗଲେ। ଶାବରୀ ଯଥାଯୋଗ୍ୟ ଭାବେ ରାମଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ କଲେ। ଏହା ପରେ ରାମ, ଦଶରଥଙ୍କ ପୁଅ, ପମ୍ପା ସରୋବର ତଟରେ ଭନରା ହନୁମାନଙ୍କ ସହ ସାକ୍ଷାତ କଲେ। ହନୁମାନଙ୍କ ଉପଦେଶରେ ରାମ ସୁଗ୍ରୀବଙ୍କ ସହ ମିଶିଲେ ଓ ତାଙ୍କୁ ସମସ୍ତ କଥା, ବିଶେଷ କରି ସୀତା ବିଷୟରେ, କହିଲେ। ସୁଗ୍ରୀବ, ଭନରା ରାଜା, ସମସ୍ତ କଥା ଶୁଣିଲେ। ଏହିପରି ତାଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଅଗ୍ନି ସାକ୍ଷୀ କରି ମିତ୍ରତା ହେଲା। ପରେ ସୁଗ୍ରୀବ ତାଙ୍କ ଶତ୍ରୁତାର କଥା ଦୁଃଖ ଓ ପ୍ରେମରେ ରାମଙ୍କୁ କୁହିଲେ; ରାମ ସେଁ ଭାଇ ବାଲୀଙ୍କୁ ବଧ କରିବାକୁ ପ୍ରତିଜ୍ଞା କଲେ। ସେଠି ସୁଗ୍ରୀବ ବାଲୀଙ୍କ ପ୍ରବଳତା ବିଷୟରେ ବର୍ଣ୍ଣନା କଲେ, କିନ୍ତୁ ସେଁ ସଦା ରାମଙ୍କ ପ୍ରାକ୍ରମ ଉପରେ ସନ୍ଦେହ କରୁଥିଲେ।