କକୁତ୍ସ୍ଥ ବଂଶଜ ଶତ୍ରୁଘ୍ନଙ୍କୁ ରାମଚନ୍ଦ୍ର କହିଲେ, “ହେ ଶତ୍ରୁଘ୍ନ, ତୁମେ ଏଠାରେ ସାତ ରାତି ରୁହ; ତା ପରେ ତୁମ ସେବକ, ସେନା ଓ ଯାନସାମଗ୍ରୀ ସହିତ ମଥୁରାକୁ ଯିବା।” ଧର୍ମମୟ ଓ ହୃଦୟରୁ ଉଚ୍ଚାରିତ ଏହି ରାମଙ୍କ କଥା ଶୁଣି, ଦୁଃଖଭରା କଣ୍ଠରେ ଶତ୍ରୁଘ୍ନ କହିଲେ, “ଯେମିତି ଆପଣଙ୍କ ଆଦେଶ, ତେମିତି ହେବ।” ଶତ୍ରୁଘ୍ନ, ମହାଧନୁଧାରୀ ଏହି କକୁତ୍ସ୍ଥ ବଂଶୀ, ରାଘବଙ୍କ ଆଦେଶ ଅନୁସାରେ ସେଠାରେ ସାତ ଦିନ ରହିଲେ, ଏବଂ ପରେ ଯିବାକୁ ପ୍ରସ୍ତୁତ ହେଲେ। ସେ ତାଙ୍କ ଭାଇ ରାମ, ଯାହାଙ୍କ ପ୍ରଭାବ ଏବଂ ପ୍ରାଣଶକ୍ତି ଏକ ସତ୍ୟ, ଏହି ମହାଆତ୍ମାଙ୍କୁ ଏବଂ ଭରତ, ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ବିଦାୟ ଦେଇ ତାଙ୍କର ମହାରଥ ଉପରେ ଚଢ଼ିଲେ। ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଓ ଭରତ, ଦୁଇଜଣ ଭାଇ ଦୀର୍ଘ ଦୂର ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଶତ୍ରୁଘ୍ନଙ୍କ ସହ ଚାଲିଲେ, ଏବଂ ପରେ ଶତ୍ରୁଘ୍ନ ତ୍ୱରିତ ଗତିରେ ତାଙ୍କ ସ୍ୱନଗରକୁ ଯାଇଲେ। ଏହିପରି ଉତ୍ତରକାଣ୍ଡର ଏହି ସତ୍ତରି ଦ୍ୱିତୀୟ ସର୍ଗର ଶେଷ ହେଲା। ଶତ୍ରୁଘ୍ନଙ୍କୁ ତାଙ୍କ ଭାଇମାନେ ସହିତ ବିଦାୟ ଦେଇ, ରାଘବ ଆନନ୍ଦିତ ହେଲେ ଏବଂ ଧର୍ମ ଅନୁଯାୟୀ ରାଜ୍ୟ ଶାସନ କରିବାକୁ ଲାଗିଲେ। କିଛି ଦିନ ପରେ, ଗ୍ରାମ୍ୟଞ୍ଚଳରୁ ଏକ ବୃଦ୍ଧ ବ୍ରାହ୍ମଣ ତାଙ୍କ ମୃତ ପୁଅକୁ ବୋକା ଉଠାଇ ରାଜପୁରୀ ଦ୍ୱାରକୁ ଆସିଲେ। ସେ ଦୁଃଖ ଓ ଆଶ୍ରୁଭରା କଣ୍ଠରେ ବାରମ୍ବାର କହିଲେ, “ମୋ ପୁଅ, ମୋ ପୁଅ!” ସେ କହିଲେ, “କୃତ ପାପ ଫଳରେ ଏ ଦିନ ଆସିଛି କି? ମୁଁ ମୋ ଏକମାତ୍ର ପୁଅକୁ ମୃତଦେହ ଦେଖୁଛି। ମୋ ପିଲା, ଯେଉଁଠି ତୁମେ ଯୁବକ ହେବା ପୂର୍ବରୁ, ପଞ୍ଚ ବର୍ଷ ବୟସରେ ଅକାଳେ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କଲୁ, ମୋ ଦୁଃଖ ଆଣିଲା। ଏହି ଦୁଃଖରେ କିଛି ଦିନ ମଧ୍ୟରେ ମୁଁ ଓ ତୁମ ମାଁ ମଧ୍ୟ ନିଶ୍ଚୟ ମରିଯିବୁ। ମୁଁ କେବେ ମିଛ କଥା କହିନାହିଁ, କେବେ ହିଂସା କରିନାହିଁ, କେବେ କାହାକୁ କ୍ଷତି କରିନାହିଁ। ମୋ ପିଲା ଏମିତି ଅକାଳରେ, ପିତୃକର୍ତ୍ତବ୍ୟ ପୂରଣ କରିନାଥିବାବେଳେ, କାହାର ପାପ କାରଣରେ ଯମଲୋକକୁ ଚାଲିଗଲା? ଏପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ମୁଁ ଏମିତି ଭୟଙ୍କର ଘଟଣା ଦେଖିନାଥିଲି, ନା ଶୁଣିଥିଲି, ଯେଉଁଠି ରାମଙ୍କ ରାଜ୍ୟରେ ଅକାଳ ମୃତ୍ୟୁ ହେଉଛି। ନିଶ୍ଚୟ ରାମ କୌଣସି ମହାପାପ କରିଛନ୍ତି, ତେଣୁ ତାଙ୍କ ରାଜ୍ୟରେ ପିଲାମାନେ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରୁଛନ୍ତି। ଯେଉଁ ପିଲାମାନେ ନିଷିଦ୍ଧ କାରଣରେ ନୁହଁନ୍ତି, ସେମାନେ ପାଇଁ ମୃତ୍ୟୁ ଭୟ ନାହିଁ; ହେ ରାଜା, ଏହି ମୃତ ପିଲାକୁ ପୁନଃଜୀବିତ କର। ମୁଁ ଏବଂ ମୋ ଜନନୀ ଏଠି ରାଜଦ୍ୱାରରେ ମରିଯିବୁ, ତେବେ ରାମ, ବ୍ରାହ୍ମଣ ବଧର ପାପ ନେଇ ସୁଖୀ ରୁହ। ତୁମେ ତୁମ ଭାଇମାନେ ସହିତ ଦୀର୍ଘାୟୁ ହେବ; ଆମେ ତୁମର ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଶାସନରେ ଖୁସିରେ ରହିଥିଲୁ। ଏହି ଦୁଃଖ ଘଟିଛି, ତେଣୁ ରାମ, ଆମେ ତୁମ ନିୟନ୍ତ୍ରଣରେ ଅଛୁ; ସମୟର ପ୍ରଭାବରେ ଆମ ସୁଖ ଏବେ ଅତ୍ୟନ୍ତ କମ। ଏବେ ମହାଆତ୍ମା ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁ ବଂଶର ରାଜ୍ୟ ରକ୍ଷକ ବିହୀନ; ଏଠି ରାମ ଏହି ରାଜ୍ୟର ନାଥ ହେବାରୁ ନିଶ୍ଚୟ ଏହି ପିଲାମାନଙ୍କ ନାଶ ରୁକିଯିବ। ରାଜା ଯଦି ଧର୍ମଅନୁସାରେ ଶାସନ କରନ୍ତିନାହିଁ, ତେବେ ପ୍ରଜାମାନେ ରାଜାଙ୍କ ଦୋଷରେ ନଶ୍ୱର ହୁଅନ୍ତି; ଶାସକ ଅଧର୍ମରେ ଚାଲିଲେ ତାଙ୍କ ଶାସନକାଳରେ ଲୋକମାନେ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରନ୍ତି। ଯେତେବେଳେ ନଗର ଓ ଜିଲ୍ଲାରେ ଲୋକମାନେ ଅନୁଚିତ କାମ କରନ୍ତି ଏବଂ ସମ୍ୟକ୍ ସୁରକ୍ଷା ନାହିଁ, ସେତେବେଳେ କାଳର ଭୟ ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ। ଏହା ନିଶ୍ଚିତ ଯେ ରାଜାଙ୍କ ଦୋଷ ଏହାର କାରଣ, ଏଥିରେ ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ; ତେଣୁ ନଗର ଓ ଦେଶରେ ଏହି ପିଲା ମୃତ୍ୟୁ ଘଟିଛି।” ଏଭଳି ବ୍ରାହ୍ମଣ ଦୁଃଖରେ ରାଜାଙ୍କୁ ବାରମ୍ବାର ନିବାରଣ କରି, ତାଙ୍କ ପୁଅକୁ ବକ୍ଷସ୍ଥଳରେ ଧରି କାନ୍ଦୁଥିଲେ। ଏହିପରି ଉତ୍ତରକାଣ୍ଡର ଏହି ତ୍ରିସତ୍ତରିତମ ସର୍ଗର ଶେଷ ହେଲା। ରାଘବ ଏହି ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ଦୁଃଖ ଓ ବିଳାପ ଶୁଣିଲେ। ଦୁଃଖିତ ହୋଇ, ସେ ତାଙ୍କର ମନ୍ତ୍ରୀମଣ୍ଡଳୀ—ବଶିଷ୍ଠ, ବାମଦେବ, ତାଙ୍କ ଭାଇମାନେ ଓ ପୌରଜନମାନେ—କୁ ଡାକିଲେ। ଏପରେ ବଶିଷ୍ଠଙ୍କ ସହିତ ଆଠିଜଣ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଏକାଠି ଭିତରକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ। ସେମାନେ ଦେବତା ସଦୃଶ ରାଜାଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରି କହିଲେ, “ଆପଣଙ୍କ କ୍ଷେମ ହେଉ।” ଏହି ମହାନ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ—ମାର୍କଣ୍ଡେୟ, ମୌଦ୍ଗଲ୍ୟ, ବାମଦେବ, କଶ୍ୟପ, କାଟ୍ୟାୟନ, ଜାବାଲି, ଗୌତମ ଓ ନାରଦ—ସମସ୍ତେ ତାଙ୍କର ଆସନ ଉପରେ ବସିଲେ। ରାମ ଏହି ମହାମୁନିମାନଙ୍କ ନିକଟକୁ ଯାଇ ହାତ ଜୋଡି ଶୁଭେଚ୍ଛା ଜଣାଇଲେ, ଏବଂ ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ଓ ପୌରଜନମାନେଙ୍କୁ ଯଥାଯଥ ଆଦର ଦେଲେ। ସମସ୍ତେ ତାଙ୍କ ତେଜରେ ଦୀପ୍ତିମାନ୍ ହୋଇ ବସିଥିବା ବେଳେ, ରାଘବ ସମସ୍ତ ଘଟଣା ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରି କହିଲେ, “ଏହି ବ୍ରାହ୍ମଣ ତାଙ୍କ ଦୁଃଖ ନେଇ ଆବେଦନ କରୁଛନ୍ତି।” ରାଜାଙ୍କ କଥା ଶୁଣି, ଦୁଃଖିତ ନାରଦ ମହାମୁନିମାନଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ଶୁଭ କଥା କହିଲେ, “ହେ ରାଜା, ଏହି ପିଲାର ଅକାଳ ମୃତ୍ୟୁ ଘଟିଛି; ଏହା ଶୁଣି, ତୁମେ ଯଥାଯଥ କାର୍ଯ୍ୟ କର। ପ୍ରାଚୀନ କୃତଯୁଗରେ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ତପସ୍ବୀ ଥିଲେ; ସେତେବେଳେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ବ୍ୟତୀତ ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଜନ ତପସ୍ୟା କରୁଥିଲେନାହିଁ। ସେ ତେଜସ୍ୱୀ ଯୁଗରେ, ସମସ୍ତେ ଅମର ଏବଂ ଦୃଷ୍ଟିମାନ୍ ଜ୍ଞାନରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଥିଲେ। ତା ପରେ ତ୍ରେତା ଯୁଗ ଆସିଲା, ଯେଉଁଠି କ୍ଷତ୍ରିୟମାନେ ଜନ୍ମ ନେଲେ, ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ତପସ୍ୟାରେ ପାରଙ୍ଗତ ଥିଲେ। ସେମାନେ ପୂର୍ବ ଜନ୍ମର ତପସ୍ୟା ଓ ପ୍ରଭାବ ଦ୍ୱାରା ତ୍ରେତା ଯୁଗରେ ଉତ୍ତମ ହେଲେ। ବ୍ରାହ୍ମଣ ଓ କ୍ଷତ୍ରିୟ—ପୂର୍ବ ଓ ପରେ—ଏହି ଦୁଇ ଯୁଗରେ ସମାନ ଶକ୍ତିରେ ଥିଲେ। ସେମାନେ ମଧ୍ୟରେ ମହତ୍ତ୍ୱର ଭିନ୍ନତା ଦେଖିଲେନାହିଁ, ତେଣୁ ସେଠି ଚାରି ବର୍ଣ୍ଣର ସ୍ଥାପନା କଲେ।” ଏହିପରି ଉତ୍ତରକାଣ୍ଡର ଏହି ଚଉହତ୍ତରିତମ ସର୍ଗର ଶେଷ ହେଲା।