ଭାରତ ଓ ଶତ୍ରୁଘ୍ନ ତାଙ୍କର ମାମା, ଅଶ୍ୱପତିଙ୍କ ନିକଟରେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ସମ୍ମାନ ଓ ସ୍ନେହ ପାଇଁ ରହିଥିଲେ, ଯେଉଁଠାରେ ସେମାନେ ପୁତ୍ର ସମାନ ଆଦର ଭୋଗ କରୁଥିଲେ। ସେଠାରେ ରହିବା ସମୟରେ ଦୁଇ ଭାଇ ସ୍ୱାଧୀନ ଭାବେ ଖୁସି ରହୁଥିଲେ, ତଥାପି ସେମାନେ ବୃଦ୍ଧ ରାଜା ଦଶରଥଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କରୁଥିଲେ। ଏପଟେ ଦଶରଥ ମହାତ୍ମା ଓ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ରାଜା ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କ ଦୁଇ ପୁଅ, ଇନ୍ଦ୍ର ଓ ବରୁଣ ସମାନ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଭାରତ ଓ ଶତ୍ରୁଘ୍ନଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କରୁଥିଲେ। ଦଶରଥଙ୍କ ଚାରି ପୁଅ, ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସର୍ବଶ୍ରେଷ୍ଠ, ତାଙ୍କ ପାଇଁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରିୟ ଥିଲେ—ମନେ ହୁଏ ତାଙ୍କ ଶରୀରରୁ ଚାରିଟି ହସ୍ତ ମାନେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଛନ୍ତି। ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ରାମ, ଅପୂର୍ବ ତେଜସ୍ୱୀ, ତାଙ୍କ ପିତାଙ୍କର ଅତ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରିୟ, ସମସ୍ତ ଜନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ପରି ଗୁଣ ଧାରଣ କରିଥିଲେ। ଦେବତାମାନେ ରାବଣ ନାଶ ପାଇଁ ଯେତେବେଳେ ଇଛା କଲେ, ସେତେବେଳେ ଅବିନାଶୀ ବିଷ୍ଣୁ ମନୁଷ୍ୟ ଲୋକରେ ଜନ୍ମ ନେଲେ। କୌଶଳ୍ୟା ତାଙ୍କ ଅତିତେଜସ୍ୱୀ ପୁଅ ରାମଙ୍କ ସହ ଅଦିତି ଓ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ପରି ଦୀପ୍ତିମାନ ହେଉଥିଲେ। ରାମ ରୂପ, ବଳ ଓ ଲଜ୍ଜାରେ ଅପୂର୍ବ, ପୃଥିବୀରେ ଅଦ୍ୱିତୀୟ, ତାଙ୍କର ଗୁଣ ଦଶରଥଙ୍କ ଗୁଣ ସମାନ ଥିଲା। ସେ ସଦା ଶାନ୍ତ ମନର, ପ୍ରଥମେ ମୃଦୁ ଭାଷଣ କରୁଥିଲେ, ଏବଂ ଯେତେବେଳେ ତାଙ୍କୁ କଠିନ କଥା କୁହାଯାଉଥିଲା, ସେ କ୍ଷମା କରିଦେଉଥିଲେ। ସେ ଏକ ଉପକାର ଦ୍ୱାରା ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହୋଇଯାଉଥିଲେ, ଏବଂ ନିଜ ପ୍ରତି ଅନେକ ଅନ୍ୟାୟ କଥା ମଧ୍ୟ ଭୁଲିଯାଉଥିଲେ। ସେ ସଦା ଗୁଣବାନ, ଜ୍ଞାନୀ, ଶିଷ୍ଟ ବୃଦ୍ଧମାନେ, ଶସ୍ତ୍ରଜ୍ଞ ମଧ୍ୟ ଯେଉଁମାନେ ଚରିତ୍ର, ଜ୍ଞାନ ଓ ବୟସରେ ଅଗ୍ରଗଣ୍ୟ, ସେମାନଙ୍କ ସହ ସମ୍ବାଦ କରୁଥିଲେ। ରାମ ବିବେକୀ, ମଧୁର କଥା କହୁଥିଲେ, ପ୍ରଥମେ କଥା ଆରମ୍ଭ କରୁଥିଲେ, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଥିଲେ, କିନ୍ତୁ ନିଜ ଶକ୍ତିରେ ଅଭିମାନ କରୁନଥିଲେ। ସେ କଦାଚିତ୍ ମିଥ୍ୟା କୁହୁନଥିଲେ, ଶାସ୍ତ୍ରଜ୍ଞ ଥିଲେ, ବୟସ୍କ ଓ ଜ୍ଞାନୀମାନଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ କରୁଥିଲେ, ଜନମାନ୍ୟଙ୍କ ପ୍ରିୟ ଥିଲେ, ଏବଂ ଜନମାନେ ତାଙ୍କୁ ଭଲପାଉଥିଲେ। ସେ କରୁଣାମୟ, କ୍ରୋଧରେ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ, ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ପ୍ରତି ଆଦରଶୀଳ, ଦୁଃଖିତଙ୍କୁ ଦୟାଳୁ, ଧର୍ମ ଜ୍ଞାନୀ, ସଦା ନିୟମିତ ଓ ଶୁଦ୍ଧ। ସେ ନିଜ ପରିବାର ପରମ୍ପରା ଅନୁଯାୟୀ ମନ ରଖୁଥିଲେ, କ୍ଷତ୍ରିୟ ଧର୍ମକୁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ମୂଲ୍ୟ ଦେଉଥିଲେ, ଏବଂ ଏହାର ଦିବ୍ୟ ଫଳ ପ୍ରତି ଅତି ଆସକ୍ତ ଥିଲେ। ଅଶୁଭ କଥାରେ ସେ ଆନନ୍ଦ ପାଉନଥିଲେ, ବିକୃତ ଭାଷା ଉପଭୋଗ କରୁନଥିଲେ, ସେ ସଦା ଯୁକ୍ତିସହିତ କଥା କହୁଥିଲେ, ମନ୍ତ୍ରବିଦ୍ ମତେ। ସେ ସ୍ୱସ୍ଥ, ଯୁବକ, ଚତୁର, ସୁନ୍ଦର, ସମୟ ଓ ସ୍ଥାନ ଜ୍ଞାନୀ, ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟ ଏବଂ ଏକମାତ୍ର ଗୁଣବାନ। ଏପରି ଉତ୍ତମ ଗୁଣରେ ଶୋଭିତ ରାମ ପ୍ରଜାମାନଙ୍କ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରିୟ ଥିଲେ, ଯେପରି ଶରୀରରୁ ବାୟୁ ବାହାରିଲେ। ସମସ୍ତ ଶିକ୍ଷା ଓ ବ୍ରତରେ ନିପୁଣ, ବେଦ ଓ ଉପବେଦ ଜ୍ଞାନୀ, ଭାରତଙ୍କ ଭାଇ ରାମ ଧନୁର୍ବିଦ୍ୟାରେ ତାଙ୍କ ପିତାଠାରୁ ଅଧିକ ଶ୍ରେଷ୍ଠ। ଉତ୍ତମ କୁଳର, ଧର୍ମନିଷ୍ଠ, ଅକ୍ଳାନ୍ତ, ସତ୍ୟବାଦୀ, ନୀତି ଓ ଧନ ଜ୍ଞାନୀ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଓ ବୟସ୍କଙ୍କ ନିକଟରେ ଶିକ୍ଷିତ। ସେ ଧର୍ମ, କାମ, ଅର୍ଥ ତତ୍ତ୍ୱରେ ପାରଙ୍ଗତ, ସ୍ମୃତି ଓ ବୁଦ୍ଧିରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଲୋକ ଚଳନ ଓ ଚରିତ୍ରରେ ନିପୁଣ। ସେ ଶାନ୍ତ, ଅଳ୍ପଭାଷୀ, ଗୁପ୍ତ ମନ୍ତ୍ରଣାରେ ନିପୁଣ, ସାଥୀମାନଙ୍କ ସହ ସମ୍ପୃକ୍ତ, କ୍ରୋଧ ଓ ଆନନ୍ଦକୁ ଯଥାସମୟରେ ଦେଖାଉଥିଲେ, ତ୍ୟାଗ ଓ ନିୟମର ଅନୁସାର ଜାଣିଥିଲେ। ଭକ୍ତିରେ ଦୃଢ, ଜ୍ଞାନରେ ଅଚଳ, କଦାପି ମିଥ୍ୟା ଗ୍ରହଣ କରୁନଥିଲେ, କଠିନ କଥା କୁହୁନଥିଲେ, ଅକ୍ଳାନ୍ତ, ସଚେତନ, ନିଜ ଓ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କ ଦୋଷ ଜାଣିଥିଲେ। ସେ ଶାସ୍ତ୍ରଜ୍ଞ, କୃତଘ୍ନ ନୁହଁନ୍ତି, ମନୁଷ୍ୟ ସ୍ୱଭାବ ଅନୁସନ୍ଧାନ କରନ୍ତି, ନିୟମ ଓ ଦୟା ଦୁହିଁରେ ନିପୁଣ, ନ୍ୟାୟ ଓ ବୁଦ୍ଧି ଅନୁସାରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରନ୍ତି। ସେ ଉତ୍ତମ ଲୋକଙ୍କୁ ସଂଗ୍ରହ କରି ସମ୍ବଳ ଦେବାରେ, ଅନୁଶାସନ ଓ ପଦବୀ ବିତରଣରେ ନିପୁଣ, ଧନ ସଂଗ୍ରହ ଓ ବ୍ୟୟ ନିୟମ ଜାଣିଥିଲେ। ସେ ଶୁଦ୍ଧ ଓ ମିଶ୍ର ଦୁହିଁ ପ୍ରକାର ଶସ୍ତ୍ର ବିଦ୍ୟାରେ ପାରଙ୍ଗତ, ଧନ ଓ ଧର୍ମ ରକ୍ଷା କରି ସୁଖ ଉପାର୍ଜନ କରିଥିଲେ, କଦାପି ଅଳସ ନ ଥିଲେ। ସେ ବ୍ୟବହାରିକ କଳା ଓ ଶିଳ୍ପର ବିଭାଗ ଜାଣିଥିଲେ, ହାତୀ ଓ ଘୋଡ଼ା ପାଳନ ଓ ପ୍ରଶିକ୍ଷଣରେ ନିପୁଣ। ଧନୁର୍ବିଦ୍ୟାରେ ସେ ପ୍ରଥମ, ମହାରଥୀ ଭାବେ ପୃଥିବୀରେ ପ୍ରଶଂସିତ, ଆକ୍ରମଣ, ଯୁଦ୍ଧ ଓ ସେନା ବିନ୍ୟାସରେ ଅପୂର୍ବ ଦକ୍ଷ। ଯୁଦ୍ଧରେ ସେ ଦେବତା ଓ ଦାନବମାନେ କ୍ରୋଧିତ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଅଜୟ, ଇର୍ଷ୍ୟା ଓ କ୍ରୋଧକୁ ଜୟ କରିଥିଲେ, ଅଭିମାନ ଓ ଦ୍ୱେଷ ନଥିଲା। ସେ କୌଣସି ପ୍ରାଣୀ ଦ୍ୱାରା ଉପେକ୍ଷିତ ନୁହଁନ୍ତି, ସମୟର ସ୍ୱାଧୀନ ନୁହଁନ୍ତି, ସେ ଏପରି ଉତ୍ତମ ଗୁଣରେ ଶୋଭିତ ରାଜପୁତ୍ର। ତିନି ଲୋକରେ ସେ ଛମାରେ ପୃଥିବୀ ସମାନ ପ୍ରଶଂସିତ, ଜ୍ଞାନରେ ବୃହସ୍ପତି ସମାନ, ବଳରେ ଶଚୀପତି ଇନ୍ଦ୍ର ସମାନ। ଏପରି ଗୁଣରେ ସମସ୍ତଙ୍କ ପ୍ରିୟ ଓ ପିତାଙ୍କ ପ୍ରିୟ ରାମ, ତାଙ୍କ ତେଜରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ପରି ଜଗତରେ ଦୀପ୍ତିମାନ ହେଉଥିଲେ। ତାଙ୍କ ଚରିତ୍ର ଓ ପ୍ରତାପ ଏପରି ଅଜୟ, ଯେଉଁଠି ଭୂମି ନିଜକୁ ତାଙ୍କ ରକ୍ଷକ ଭାବରେ ଇଛା କରୁଥିଲେ। ଏପରି ଅପୂର୍ବ ଗୁଣ ଦେଖି ଦଶରଥ ରାଜା ଗଭୀର ଚିନ୍ତାରେ ଲିନ ହେଲେ। ବୟସ୍କ ଓ ଦୀର୍ଘାୟୁ ଦଶରଥ ଚିନ୍ତା କରିଲେ, "ମୁଁ ବଞ୍ଚିଥିବା ସମୟରେ କିପରି ରାମ ରାଜ୍ୟାଭିଷିକ୍ତ ହେବେ?" ଏହି ଅତିଶୟ ସ୍ନେହ ମୋ ହୃଦୟରେ ଘୂର୍ଣ୍ଣିତ ହୁଏ: "କେବେ ମୁଁ ମୋ ପ୍ରିୟ ପୁଅଙ୍କୁ ରାଜ୍ୟାଭିଷେକ ଦେଖିବି?" କାରଣ, ସେ ସମସ୍ତ ଜନଙ୍କ ମଙ୍ଗଳ ଚାହିଁଥିଲେ, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ପ୍ରତି କରୁଣାଶୀଳ, ଜନମାନେ ତାଙ୍କୁ ମୋଠାରୁ ଅଧିକ ପ୍ରିୟ, ବର୍ଷା ମେଘ ପରି। ବଳରେ ସେ ଯମ ଓ ଇନ୍ଦ୍ର ସମାନ, ଜ୍ଞାନରେ ବୃହସ୍ପତି ସମାନ, ଧୃତିରେ ହିମାଦ୍ରି ସମାନ, ଧର୍ମରେ ମୋଠାରୁ ଅଧିକ। ଏହି ବୟସରେ ମୁଁ ଯଦି ମୋ ପୁଅଙ୍କୁ ସମଗ୍ର ପୃଥିବୀରେ ରାଜ୍ୟ କରୁଥିବା ଦେଖିପାରିବି, ତେବେ ମୁଁ ସ୍ୱର୍ଗ ଲାଭ କରିଥିବି।