ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁବଂଶର ଗୌରବମୟ ଶତ୍ରୁଘ୍ନ ଆନନ୍ଦମୟ ନଗରକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ, ଏବଂ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଭାଜା ହାତ ଥିବା ଶତ୍ରୁଘ୍ନ ରାମଙ୍କ ସମ୍ମୁଖକୁ ଗଲେ, ଯିଏ ଦୀପ୍ତିମାନ ଏବଂ ମହାପ୍ରଭା ଥିଲେ। ଶତ୍ରୁଘ୍ନ ଦେଖିଲେ, ରାମ ନିଜ ସଚିବମାନେଙ୍କ ସଙ୍ଗରେ ବସିଛନ୍ତି, ତାଙ୍କର ମୁହଁ ପୂର୍ଣ୍ଣଚନ୍ଦ୍ର ପରି ଦୀପ୍ତିମାନ, ଅମରମାନେ ତାଙ୍କୁ ଘେରିଛନ୍ତି, ଯେପରି ଶତ-ନୟନ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ ଘେରିଥାନ୍ତି। ଶତ୍ରୁଘ୍ନ ଏହି ମହାତ୍ମା ରାମଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କଲେ, ଯିଏ ଶକ୍ତିରେ ଦୀପ୍ତିମାନ, ଏବଂ ହାତ ଯୋଡି ରାମଙ୍କୁ କହିଲେ— "ହେ ମହାରାଜ, ଆପଣ ଯାହା ଆଦେଶ ଦେଇଥିଲେ, ସେ ସବୁ କାମ ମୁଁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ କରିଛି। ମୂଳ ଦୁଷ୍ଟ ଲବଣଙ୍କୁ ମୁଁ ବଧ କରିଛି ଏବଂ ତାଙ୍କର ସହରକୁ ପୁନଃ ସ୍ଥାପିତ କରିଛି।" "ବାରଷ ବର୍ଷ ହେଇଗଲା, ରଘୁବଂଶର ଆନନ୍ଦ, ମୁଁ ଆପଣଙ୍କୁ ଛାଡି ରହିଛି। ଆପଣ ବିନା ଅପରାହ୍ନ ରହିବାକୁ ମୁଁ ସହିପାରିବିନାହିଁ, ମହାରାଜ।" "ମୋତେ ଦୟା କରନ୍ତୁ, ଅପାର ଶକ୍ତିର କକୁତ୍ସ୍ଥ, ମାଁ ବିନା ବଛା ଯେପରି ଅପରିଚିତ ହୁଏ, ମୁଁ ଆପଣଙ୍କୁ ଛାଡି ଦୀର୍ଘ ସମୟ ରହିପାରିବିନାହିଁ।" ଏପରି କଥା କହିଥିବା ଶତ୍ରୁଘ୍ନଙ୍କୁ ରାମ ଆଲିଙ୍ଗନ କରି କହିଲେ— "ବିପତ୍ତି କରିବେନି, ହେ ବୀର; ଏପରି ବ୍ୟବହାର କ୍ଷତ୍ରିୟଙ୍କ ପାଇଁ ଉଚିତ ନୁହେଁ।" "ରଘୁବଂଶୀ ରାଜାମାନେ ନିର୍ବାସନରେ ହୃଦୟ ହରାଇ ଦେଇନାହିଁ; ଆମ ଜନମାନେଙ୍କୁ କ୍ଷତ୍ରିୟ ଧର୍ମ ଅନୁସାରେ ରକ୍ଷା କରିବା ଦାୟିତ୍ୱ।" "ସମୟ ସମୟରେ, ହେ ବୀର, ଆୟୋଧ୍ୟାକୁ ଆସି ମୋତେ ଦେଖ, ମନୁଷ୍ୟମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ତାପରେ ତୁମ ସହରକୁ ଫେରିଯିବ।" "ତୁମେ ମୋ ପାଇଁ ଜୀବନଠାରୁ ଅଧିକ ପ୍ରିୟ, କିନ୍ତୁ ରାଜ୍ୟର ରକ୍ଷା ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ କରିବା ଦରକାର।" "ତେଣୁ, ହେ କକୁତ୍ସ୍ଥବଂଶୀ, ଏଠାରେ ସାତ ରାତି ରହ; ତାପରେ ତୁମ ଦାସ, ସେନା, ରଥ ସହିତ ମଧୁରାକୁ ଯିବା।" ରାମଙ୍କ ଏହି ଧର୍ମମୟ ଏବଂ ହୃଦୟରୁ କହିଥିବା କଥା ଶୁଣି, ଦୁଃଖଭରା କଣ୍ଠରେ ଶତ୍ରୁଘ୍ନ କହିଲେ— "ଯଥା ନିର୍ଦ୍ଦେଶ।" ତାପରେ ଶତ୍ରୁଘ୍ନ, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଧନୁଷ୍ଧାରୀ, ରଘୁବଂଶୀ ରାମଙ୍କ ଆଜ୍ଞା ଅନୁସାରେ ସାତ ଦିନ ରହି ଯିବା ପାଇଁ ପ୍ରସ୍ତୁତ ହେଲେ। ଏବଂ ମହାତ୍ମା ରାମଙ୍କୁ, ଭାରତ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣକୁ ମନ୍ଦିର କରି, ତାଙ୍କ ମହାରଥରେ ଚଢ଼ିବାକୁ ଯାଇଲେ। ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଓ ଭାରତ ଦୀର୍ଘ ଦୂର ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ତାଙ୍କ ସହ ଯାଇ, ଶତ୍ରୁଘ୍ନ ତେଜରେ ନିଜ ସହରକୁ ଫେରିଗଲେ। ଏଠିରେ ଉତ୍ତରକାଣ୍ଡର ଏକାତ୍ତର ସର୍ଗା ଶେଷ ହେଲା, ମହାର୍ଷି ବାଲ୍ମୀକିଙ୍କ ବିଭାବି ରାମାୟଣର ଏହି ଅଧ୍ୟାୟ ଅବସାନ ହେଲା। ଶତ୍ରୁଘ୍ନ ଓ ତାଙ୍କ ଭାଇମାନେଙ୍କୁ ଆୟୋଧ୍ୟାରୁ ପଠାଇବା ପରେ, ରଘୁବଂଶୀ ରାମ ଆନନ୍ଦ ଭରା ହୃଦୟରେ ଧର୍ମ ଅନୁସାରେ ରାଜ୍ୟ ଶାସନ କରୁଥିଲେ। କିଛି ଦିନ ପରେ, ଗ୍ରାମରୁ ଏକ ବୃଦ୍ଧ ବ୍ରାହ୍ମଣ ତାଙ୍କ ମୃତ ପୁଅକୁ ନେଇ ରାଜପାଳିସ ଦ୍ୱାରରେ ଆସିଲେ। ସେ ଦୁଃଖରେ କାନ୍ଦି କାନ୍ଦି, ଅନେକ ସ୍ନେହ ଓ ବିନ୍ଦୁ କଥା କହୁଥିଲେ— "ମୋ ପୁଅ, ମୋ ପୁଅ!" "ମୁଁ ପୂର୍ବ ଜନ୍ମରେ କଣ ଦୁଷ୍ଟ କାମ କରିଥିଲି, ଯାହାର ଫଳରେ ଏବେ ତୁମକୁ, ମୋ ଏକମାତ୍ର ସନ୍ତାନ, ମୃତ ଦେଖୁଛି?" "ମୋ ପୁଅ ଏପରି ଯୁବକ ହେବା ପୂର୍ବରୁ, କେବଳ ପାଞ୍ଚ ବର୍ଷର, ଅକାଳରେ ମୃତ୍ୟୁ ହେଇଗଲା, ଏହା ମୋତେ ଦୁଃଖ ଦେଇଛି।" "କିଛି ଦିନ ମଧ୍ୟରେ, ନିଶ୍ଚିତ, ମୁଁ ଓ ତୁମ ମା ମଧ୍ୟ ଦୁଃଖରେ ମୃତ୍ୟୁ ହେବା।" "ମୁଁ କେବେ ମିଥ୍ୟା କଥା କହିନାହିଁ, କେବେ ହିଂସା କରିନାହିଁ; କେବେ କୌଣସି ପ୍ରାଣୀ ପ୍ରତି ଦୁଷ୍ଟ କାମ କରିନାହିଁ।" "କିଏ ଦୁଷ୍ଟ କାମ କରିଛି, ଯାହାର ଫଳରେ ମୋ ପୁଅ, ଏଠି ଶିଶୁ, ବାପାଙ୍କ ପ୍ରତି କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ନ କରି, ଯମର ଲୋକକୁ ଚାଲିଗଲା?" "ରାମଙ୍କ ରାଜ୍ୟରେ ଏପରି ଦୁଃଖଦ ବିପଦ ମୁଁ କେବେ ଦେଖିନାହିଁ, ନ ଶୁଣିଛି— ଅକାଳରେ ଶିଶୁମାନେ ମୃତ୍ୟୁ ହେଉଛନ୍ତି।" "ନିଶ୍ଚିତ, ରାମ କୌଣସି ବଡ଼ ପାପ କରିଛନ୍ତି, ତେଣୁ ତାଙ୍କ ରାଜ୍ୟରେ ଶିଶୁମାନେ ମୃତ୍ୟୁ ହେଉଛନ୍ତି।" "ଯେଉଁ ଶିଶୁମାନେ ଅନୁଚିତ ଅବସ୍ଥାରେ ନୁହନ୍ତି, ସେମାନେ ମୃତ୍ୟୁକୁ ଭୟ କରିବା ଦରକାର ନୁହେଁ; ମହାରାଜ, ଏହି ମୃତ୍ୟୁରେ ପଡ଼ିଥିବା ଶିଶୁକୁ ଜୀବନ ଦେଇଦିଅ।" "ମୁଁ ଏଠି ଦ୍ୱାରରେ ମୋ ଜୀବନ ସାଥୀ ନିୟେ ମୃତ୍ୟୁ ହେବି; ତାପରେ, ରାମ, ବ୍ରାହ୍ମଣ ବଧର ପାପ ଲାଗି, ଆପଣ ଆନନ୍ଦରେ ରୁହନ୍ତୁ।" "ଆପଣ ଭାଇମାନେ ସହିତ ଦୀର୍ଘ ଜୀବନ ଲାଭ କରିବେ; ଆମେ ଆପଣଙ୍କ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଶାସନରେ ଭଲ ରହିଛୁ।" "ଏହା ଘଟିଛି, ରାମ, ଆମେ ଆପଣଙ୍କ ଅଧୀନ; ସମୟର ଅନୁଗ୍ରହରେ, ଆମର ଆନନ୍ଦ ବହୁତ କମ।" "ଏବେ ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁବଂଶର ରାଜ୍ୟରେ ରକ୍ଷକ ନାହିଁ; ଏଠି ରାମ ରାଜା ହେବାକୁ ମିଳିଛନ୍ତି, ନିଶ୍ଚିତ ଶିଶୁମାନେ ଅକାଳରେ ମୃତ୍ୟୁ ହେବା ବନ୍ଦ ହେବ।" "ରାଜା ଯଦି ଧର୍ମ ଅନୁସାରେ ଶାସନ ନ କରନ୍ତି, ତେଣୁ ଜନମାନେ ମୃତ୍ୟୁ ହେଉଛନ୍ତି; ରାଜା ବ୍ୟବହାର ଅଧର୍ମ ହେଲେ, ତାଙ୍କ ଶାସନରେ ଲୋକ ମୃତ୍ୟୁ ହେଉଛନ୍ତି।" "ଯେତେବେଳେ ନଗର ଓ ଜିଲ୍ଲାର ଲୋକମାନେ ଅନୁଚିତ କାମ କରନ୍ତି ଏବଂ ରକ୍ଷା ନାହିଁ, ତେବେ ସମୟର ଭୟ ଆସେ।" "ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବେ ରାଜାର ଦୁଷ୍ଟ କାମ ଏହି ପ୍ରକୃତିର କାରଣ; ଏହି ନଗର ଓ ଜିଲ୍ଲାରେ ଏହି ଶିଶୁ ବଧ ଘଟିଛି।" ଏପରି ଅନେକ କଥା ରାମଙ୍କୁ କହି, ଦୁଃଖରେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ତାଙ୍କ ପୁଅକୁ ଆଲିଙ୍ଗନ କଲେ। ଏଠିରେ ବାଲ୍ମୀକିଙ୍କ ବିଭାବି ଉତ୍ତରକାଣ୍ଡର ଏକାତ୍ତିଶ ଅଧ୍ୟାୟ ଶେଷ ହେଲା। ରଘୁବଂଶୀ ରାମ, ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ଦୁଃଖ ଭରା ଶୋକ ଶୁଣି, ଦୁଃଖରେ ଆକୁଳ ହେଲେ। ସେ ତାଙ୍କ ସଚିବ ବଶିଷ୍ଠ, ବାମଦେବ, ଭାଇମାନେ, ଏବଂ ନାଗରିକଙ୍କୁ ଡାକିଲେ। ଏବଂ ଅଠ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ବଶିଷ୍ଠଙ୍କ ସହିତ ପ୍ରବେଶ କଲେ; ସେମାନେ ଦେବତା ପରି ଦୀପ୍ତିମାନ ରାମଙ୍କୁ କହିଲେ— "ଆପଣ ଶୁଭ ହୋନ୍ତୁ।" ମାର୍କଣ୍ଡେୟ, ମୌଦ୍ଗଲ୍ୟ, ବାମଦେବ, କଶ୍ୟପ, କାଟ୍ୟାୟନ, ଜାବାଲି, ଗୌତମ, ଓ ନାରଦ— ଏହି ପ୍ରସିଦ୍ଧ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ତାଙ୍କ ସ୍ଥାନରେ ବସିଲେ।