ଶତ୍ରୁଘ୍ନ ତାଙ୍କର ପ୍ରଧାନ ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ଓ ସେନାପତିମାନେଙ୍କୁ ବିଦାୟ ଦେଇ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଘୋଡ଼ା ଓ ଏକଶଏଟି ରଥ ସହିତ ଯାତ୍ରା କଲେ। ସପ୍ତାହେ କିମ୍ବା ଅଷ୍ଟ ରାତି ଯାତ୍ରା କରି, ରଘୁବଂଶୀ ଶତ୍ରୁଘ୍ନ ଶ୍ରୀ ଵାଲ୍ମୀକିଙ୍କ ଆଶ୍ରମକୁ ପହଞ୍ଚି ଏଠାରେ ବିଶ୍ରାମ କଲେ। ସେଠାରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପୁରୁଷ ଶତ୍ରୁଘ୍ନ ଶ୍ରୀ ଵାଲ୍ମୀକିଙ୍କ ପାଖକୁ ଯାଇ ଚରଣସ୍ପର୍ଶ କଲେ, ଏବଂ ମୁଣ୍ଡ ନମାଇ ଋଷିଙ୍କ ହାତରୁ ପାଦ୍ୟ ଓ ଅତିଥି ସତ୍କାର ଗ୍ରହଣ କଲେ। ସେଠାରେ ମହାତ୍ମା ଵାଲ୍ମୀକି ଶତ୍ରୁଘ୍ନଙ୍କୁ ଅନେକ ରୂପର ହଜାର ହଜାର ମଧୁର କଥା କହିଲେ। ଏହି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଋଷି ଲବଣ ବଧ ନେଇ କହିଲେ, “ତୁମେ ଯେଉଁ କଠିନ କାର୍ଯ୍ୟ କରିଛ, ଏହା ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁର୍ଲଭ। ଅନେକ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ରାଜା ଓ ସେନା ସମେତ ଲବଣଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ବିନାଶ ହୋଇଥିଲେ, କିନ୍ତୁ ତୁମେ ସହଜରେ ତା’କୁ ବଧ କରି ପୃଥିବୀର ଭୟ ଶାନ୍ତ କରିଛ। ରାବଣ ବଧ ଯେପରି ଦୁଃସାଧ୍ୟ ଥିଲା, ତେଣୁ ଏହି କାର୍ଯ୍ୟ ବି ତୁମେ କୌଣସି ପ୍ରୟାସ ବିନା କରିଛ। ଲବଣ ବଧ ଦେଖି ଦେବତାମାନେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଆନନ୍ଦିତ ହେଲେ, ତୁମେ ସମସ୍ତ ଜଗତ ପାଇଁ ପ୍ରିୟ କାର୍ଯ୍ୟ କରିଛ। ଏହି ଯୁଦ୍ଧକୁ ମୁଁ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ସଭାରେ ବସି ଯଥାର୍ଥ ଦେଖିଥିଲି। ମୋର ହୃଦୟରେ ତୁମ ପ୍ରତି ଅତ୍ୟନ୍ତ ସ୍ନେହ ଅଛି, ମୁଁ ତୁମ ମୁଣ୍ଡ ଘ୍ରାଣ କରିବି—ଏହି ହେଉଛି ସର୍ବୋଚ୍ଚ ସ୍ନେହର ଚିହ୍ନ।” ଏପରି କହି ବୃହତ୍ ଋଷି ଶତ୍ରୁଘ୍ନଙ୍କ ମୁଣ୍ଡ ଘ୍ରାଣ କଲେ ଓ ତାଙ୍କ ସହ ଆସିଥିବା ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଅତିଥି ସତ୍କାର ଦେଲେ। ଭୋଜନ ପରେ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପୁରୁଷ ଶତ୍ରୁଘ୍ନ ଏଠାରେ ଶ୍ରୀରାମଙ୍କ ଚରିତ୍ର ଗୀତର ଅତିମଧୁର ଶବ୍ଦ ଶୁଣିଲେ। ସେ ଗୀତ ତାଳ, ସୁର ଓ ଯଥାନୁକ୍ରମ ରେ ଗାଇଯାଉଥିଲା, ଅତି ରୁଚିର ଓ ଶୁଦ୍ଧ ଧ୍ୱନିର ସମ୍ମିଳନ ଥିଲା। ଏହି ଗୀତରେ ଏତେ ସତ୍ୟ ଓ ଅତୀତର ଘଟଣା ଥିଲା, ଯାହା ଶୁଣି ଶତ୍ରୁଘ୍ନ ଅଭିଭୂତ ହେଲେ, ତାଙ୍କ ଚକ୍ଷୁ ପ୍ରସ୍ରବଣ ହେଲା। ସେ କିଛି ସମୟ ପାଇଁ ଅଚେତନ ହେଲେ, ପୁନପୁନ ନିଶ୍ୱାସ ନେଲେ, କାରଣ ଏହି ଗୀତ ଶୁଣି ମନେ ହେଲା ଯେଉଁ ଘଟଣା ଏଠାରେ ଏଉଁ ଘଟିଯାଉଛି। ରାଜାଙ୍କ ସହ ଆସିଥିବା ଅନୁଚରମାନେ ଏହି ଅଦ୍ଭୁତ ଗୀତ ଶୁଣି ମନେ ଦୁଃଖିତ ଓ ଚିନ୍ତିତ ହେଲେ, “ଏହି ଆଶ୍ରମରେ ଏମିତି କ’ଣ ଘଟୁଛି? ଆମେ କେଉଁଠି? ଏହି ସବୁ କ’ଣ ସ୍ୱପ୍ନ? ପୂର୍ବେ ଯାହା ଦେଖିଥିଲୁ, ଏଠି ଏହି ଗୀତରେ ଆଉଥରେ ଶୁଣୁଛୁ, ଏହି ସବୁ କ’ଣ ସ୍ୱପ୍ନ? ଏହି ଗୀତ ଆମ ପାଇଁ କୃତିକର ହେବ କି?” ଏପରି ଚମତ୍କୃତ ହୋଇ ସେମାନେ ଶତ୍ରୁଘ୍ନଙ୍କୁ କହିଲେ, “ହେ ପୁରୁଷଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଶ୍ରୀ ଵାଲ୍ମୀକିଙ୍କୁ ପଚାରନ୍ତୁ।” ତେବେ ଶତ୍ରୁଘ୍ନ ସମସ୍ତଙ୍କୁ କହିଲେ, “ସେନାମାନେ, ଏଠି ଏପରି ପ୍ରଶ୍ନ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ଏହି ଋଷି ଆଶ୍ରମରେ ଅନେକ ଅଦ୍ଭୁତ ଘଟଣା ଦେଖାଯାଏ, କିନ୍ତୁ ଜିଜ୍ଞାସାବଶତଃ ମହାମୁନିଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।” ଏପରି କହି ରଘୁବଂଶୀ ଶତ୍ରୁଘ୍ନ ମହାମୁନିଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରି ନିଜ ଶିବିରକୁ ଚାଲିଗଲେ। ଏହି ପର୍ବର ଏଠିରେ ଶେଷ ହେଲା। ସେ ରାତି ଶୋଇ ଥିଲେ, କିନ୍ତୁ ଶ୍ରୀରାମଙ୍କ ଚରିତ୍ର ଗୀତର ଅର୍ଥ ଚିନ୍ତା କରୁଥିବାରୁ ତାଙ୍କୁ ଶୁଆ ଆସିଲା ନାହିଁ। ଏହି ଅତିମଧୁର ଗୀତ ତାଳ ଓ ସୁର ସହିତ ଶୁଣି ଶତ୍ରୁଘ୍ନ ପାଇଁ ରାତି ତ୍ବରିତ ଚାଲିଗଲା। ପ୍ରଭାତ ହେବା ପରେ, ନିତ୍ୟକ୍ରିୟା ସମାପ୍ତ କରି, ଶତ୍ରୁଘ୍ନ ହାତ ଝୁଡ଼ି ଶ୍ରୀ ଵାଲ୍ମୀକିଙ୍କୁ କହିଲେ, “ଭଗବନ୍ତ, ମୁଁ ରଘୁବଂଶର ଶ୍ରୀରାମଙ୍କୁ ଦେଖିବାକୁ ଚାହୁଁଛି। ଏହି ତପସ୍ବୀମାନେ ସହିତ ଆପଣଙ୍କ ଅନୁମତି ଚାହୁଁଛି।” ତେବେ ଶତ୍ରୁଘ୍ନଙ୍କୁ ଶ୍ରୀ ଵାଲ୍ମୀକି ଆଲିଙ୍ଗନ କରି ଶ୍ରୀରାମଙ୍କ ନିକଟକୁ ଯିବାକୁ ଅନୁମତି ଦେଲେ। ଶତ୍ରୁଘ୍ନ ମୁନିଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରି ନିଜ ଶୋଭାମୟ ରଥରେ ଚଢ଼ି ଆୟୋଧ୍ୟାକୁ ଦୌଡ଼ି ଚାଲିଗଲେ। ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁବଂଶୀ ଶତ୍ରୁଘ୍ନ ଆୟୋଧ୍ୟାର ଶୋଭାମୟ ନଗରକୁ ପ୍ରବେଶ କରି ଶ୍ରୀରାମଙ୍କ ସମୀପକୁ ଗଲେ। ଶ୍ରୀରାମ ସମ୍ମାନିତ ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ଓ ଦେବମାନେ ସହ ବସିଥିଲେ, ତାଙ୍କ ମୁହଁ ପୂର୍ଣ୍ଣଚନ୍ଦ୍ର ପରି ଅଲୋକିତ ହେଉଥିଲା। ଶତ୍ରୁଘ୍ନ ତାଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରି, ହାତ ଝୁଡ଼ି କହିଲେ, “ମହାରାଜ, ଆପଣ ଯାହା ଆଦେଶ ଦେଇଥିଲେ, ସେ ସବୁ କାମ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇଛି। ଦୁଷ୍ଟ ଲବଣ ବଧ ହୋଇଛି, ତାଙ୍କ ନଗର ଏବେ ସ୍ଥିର ହୋଇଛି। ଦ୍ୱାଦଶ ବର୍ଷ ହେଲା ମୁଁ ଆପଣଙ୍କୁ ଛାଡ଼ି ଅଲଗା ରହିଛି, ଏହି ବିୟୋଗ ମୁଁ ସହିପାରୁନାହିଁ। ଦୟା କରି ମୋତେ ଆଶ୍ୱାସନ ଦିଅନ୍ତୁ, ମାଁ ବିନା ବଛର ପରି ମୁଁ ଆପଣଙ୍କୁ ଛାଡ଼ି ଅଧିକ ସମୟ ରହିପାରିବିନାହିଁ।” ତେବେ ଶ୍ରୀରାମ ଶତ୍ରୁଘ୍ନଙ୍କୁ ଆଲିଙ୍ଗନ କରି କହିଲେ, “ବୀର, ଦୁଃଖ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ; ଏହା କ୍ଷତ୍ରିୟର ଧର୍ମ ନୁହେଁ। ବନବାସ ରେ ରାଜାମାନେ ହୃଦୟ ହାରାନ୍ତି ନାହାନ୍ତି, ଜନତାର ରକ୍ଷା କରିବା କ୍ଷତ୍ରିୟ ଧର୍ମ। ତୁମେ ମଧ୍ୟମଧ୍ୟେ ଆୟୋଧ୍ୟାକୁ ଆସି ମୋତେ ଦେଖିଯିବ, ପୁନି ନିଜ ନଗରକୁ ଫେରିଯିବ। ତୁମେ ନିଶ୍ଚୟ ମୋତେ ପ୍ରାଣଠାରୁ ବି ଅଧିକ ପ୍ରିୟ, କିନ୍ତୁ ରାଜ୍ୟର ରକ୍ଷା ନିଶ୍ଚୟ କରିବା ଦାୟିତ୍ୱ ଅଛି।