ଏକ ଶୁଭ ଦିନରେ ମଧୁରା ନଗରର ମାଟି ଫସଲରେ ଭରିଯାଇଥିଲା, କ୍ଷେତ୍ରଗୁଡ଼ିକୁ ଇନ୍ଦ୍ର ନିୟମିତ ବର୍ଷାରେ ଉପଚାର କରିଥିଲେ। ଲୋକମାନେ ସ୍ବାସ୍ଥ୍ୟବାନ ଓ ପ୍ରାକ୍ରମିକ ଥିଲେ, ଶତୃଘ୍ନଙ୍କର ସୁରକ୍ଷାରେ ନିରାପଦ ଅନୁଭବ କରୁଥିଲେ। ମଧୁରା ନଗର ଅର୍ଧଚନ୍ଦ୍ର ଆକୃତିରେ, ଯମୁନା ତଟରେ ଅଳଙ୍କୃତ ହୋଇଥିଲା; ଚମତ୍କାର ଘର, ଚଉକ, ବଜାର ଓ ରସ୍ତାରେ ଚାରି ଶ୍ରେଣୀର ଲୋକମାନେ ବସିଥିଲେ, ବିଭିନ୍ନ ବ୍ୟବସାୟର ରମ୍ୟତାରେ ନଗର ଦୀପ୍ତିମାନ ହୋଇଥିଲା। ଏଠାରେ ଯେଉଁ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ କାର୍ଯ୍ୟ ଏବଂ ଶୋଭା ଗତକାଳରେ ଲବଣ କରିଥିଲେ, ଶତୃଘ୍ନ ତାହାକୁ ଆଉ ଅଧିକ ଶୋଭାବନ୍ତ କରିଥିଲେ, ବିଭିନ୍ନ ରଙ୍ଗର ଲୋକମାନେ ନଗରକୁ ଅଳଙ୍କୃତ କରୁଥିଲେ। ଏହି ନଗର ଚାରିପାଖରେ ଉଦ୍ୟାନ ଓ ବିହାରସ୍ଥଳୀ ଦୀପ୍ତି ଦେଉଥିଲା, ଦେବୀୟ ଓ ମାନବୀୟ ଅନେକ ଚମତ୍କାର ବସ୍ତୁ ଏହିଠାକୁ ଅଳଙ୍କୃତ କରିଥିଲା। ଦେବତାମାନଙ୍କ ନଗର ପରି ଏହି ନଗର ଅନେକ ପ୍ରକାର ମାଲମସଲା ଓ ବିଭିନ୍ନ ଦେଶର ବ୍ୟବସାୟୀମାନେ ଦ୍ୱାରା ଅଳଙ୍କୃତ ହୋଇଥିଲା। ଏହି ମହାନ ଏବଂ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ନଗରକୁ ଦେଖି ଶତୃଘ୍ନ, ଭରତଙ୍କ ଭାଇ ଏବଂ ରଘୁବଂଶର ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ସନ୍ତାନ, ଅତ୍ୟଧିକ ଆନନ୍ଦ ଓ ପ୍ରମୋଦରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଲେ। ତାଙ୍କ ମନରେ ଏକ ଚିନ୍ତା ଉଦ୍ଭବିତ ହେଲା—"ମଧୁରା ନଗର ଉପସ୍ଥାପନ କରି, ଦ୍ୱାଦଶ ବର୍ଷ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଲାପରେ, ମୁଁ ରାମଙ୍କ ପାଦ ଦର୍ଶନ କରିବି।" ଏଭଳି ଦେବନଗର ସମ ନଗର ଉପସ୍ଥାପନ କରି, ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାର ଲୋକମାନେ ଭରିଥିବା, ରଘୁବଂଶର ଶୋଭା ଅନ୍ବିକ୍ଷକ ଶତୃଘ୍ନ ରାମଙ୍କ ପାଦ ଦର୍ଶନ କରିବାକୁ ନିଶ୍ଚୟ କରିଥିଲେ। ଏହିପରେ ଉତ୍ତରକାଣ୍ଡର ସଂସ୍କୃତ ରାମାୟଣର ସତରି ଶ୍ଲୋକର ଅନ୍ତ ହେଲା। ଦ୍ୱାଦଶ ବର୍ଷ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଲାପରେ, ଶତୃଘ୍ନ ଏକ ସ୍ୱଳ୍ପ ସାଥୀ ଓ ସେନା ନେଇ ରାମଙ୍କ ଶାସିତ ଅୟୋଧ୍ୟାକୁ ଯିବାକୁ ଚାହିଲେ। ତାଙ୍କର ମୁଖ୍ୟମନ୍ତ୍ରୀ ଓ ପ୍ରଧାନ ଯୋଧ୍ୟାମାନେଙ୍କୁ ଫେରାଇ ଦେଇ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଘୋଡା ଓ ଏକ ଶତ ରଥ ନେଇ ଦିଗନ୍ତରେ ଯାତ୍ରା କରିଲେ। ସାତ ଅଟ ରାତି ଯାତ୍ରା କରି, ଶତୃଘ୍ନ ମହାନ୍ତି ରଘୁବଂଶୀ ମୁନି ଭାଲ୍ମୀକିଙ୍କ ଆଶ୍ରମରେ ଆସି, ସେଠି ବସିଲେ। ଶତୃଘ୍ନ, ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଭାଲ୍ମୀକିଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କରି, ତାଙ୍କ ପାଦ ଛୁଇଁଲେ; ମୁନି ତାଙ୍କୁ ପାଦପ୍ରକ୍ଷାଳନ ପାଇଁ ଜଳ ଓ ଆଦର ତରଫରୁ ଅତିଥି ସ୍ୱୀକାର କରିଲେ। ଏଠି, ମୁନି ଶତୃଘ୍ନଙ୍କୁ ଅନେକ ମିଶ୍ର ଓ ଅତି ମଧୁର କଥା କହିଲେ। ମୁନି କହିଲେ—"ଲବଣଙ୍କ ନିପାତ କରିବା ଅତି କଠିନ କାର୍ଯ୍ୟ ଥିଲା, ତୁମେ ଏହି କାର୍ଯ୍ୟ ସଫଳ କରିଛ। ଅନେକ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ରାଜା ଓ ତାଙ୍କ ସେନା, ରଥ ସହ ଲବଣଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଯୁଦ୍ଧରେ ନିପାତିତ ହୋଇଥିଲେ। କିନ୍ତୁ ତୁମେ ଏହି ଦୁଷ୍ଟକୁ ସହଜରେ ମାରିଲା, ତୁମ ପ୍ରଭାରେ ଦୁନିଆର ଭୟ ଶାନ୍ତ ହୋଇଗଲା। ରାବଣଙ୍କ ନିପାତ ବଡ଼ ପ୍ରୟାସରେ ହୋଇଥିଲା; କିନ୍ତୁ ଏହି ମହା କାର୍ଯ୍ୟ ତୁମେ ଅସ୍ଥିର ଭାବରେ କରିଛ। ଦେବମାନେ ଲବଣଙ୍କ ନିପାତରେ ଅତି ଆନନ୍ଦିତ ହେଲେ; ତୁମେ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ଓ ଦୁନିଆ ପାଇଁ ମନପସନ୍ଦ କାର୍ଯ୍ୟ କରିଛ। ଏହି ଯୁଦ୍ଧ ମୁଁ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ସଭାରେ ବସି ନିଜ ଚକ୍ଷୁରେ ଦେଖିଛ। ଶତୃଘ୍ନ, ମୋ ହୃଦୟରେ ତୁମପାଇଁ ଅତି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପ୍ରେମ ଅଛି; ମୁଁ ତୁମ ମୁଣ୍ଡ ଘ୍ରାଣ କରିବି—ଏହି ଅତି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପ୍ରେମର ପ୍ରକାଶ।" ଏପରେ, ମହାମୁନି ଶତୃଘ୍ନଙ୍କ ମୁଣ୍ଡ ଘ୍ରାଣ କରି, ତାଙ୍କୁ ଓ ତାଙ୍କ ସାଥୀମାନେଙ୍କୁ ଆଦର ସହ ଅତିଥି ସ୍ୱୀକାର କରିଲେ। ଭୋଜନ କରି, ଶତୃଘ୍ନ ରାମଙ୍କ ଗାଥା ଶ୍ରବଣ କରିଲେ—ଏହି ଗାଥା ନିୟମିତ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଶୃଙ୍ଗ ଓ ତାଳରେ, ତିନି ପ୍ରକାର ଶୈଳୀରେ ଗାୟନ ହୋଇଥିଲା, ଅତି ମଧୁର ଓ ନିୟମିତ ଲୟରେ ମିଶ୍ରିତ ଥିଲା। ଏହି ଗାଥା ଏବଂ କଥା ଶତୃଘ୍ନଙ୍କୁ ଅତି ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ କରିଦେଲା; ତାଙ୍କ ଚକ୍ଷୁ ଜଳରେ ଭରିଗଲା, କିଛି ମୁହୂର୍ତ୍ତ ପାଇଁ ସେ ଅନ୍ୟ ଜ୍ଞାନରେ ଥିଲେ, ଦୀର୍ଘ ନିଶ୍ୱାସ ଚାଲିଗଲା; ଏହି କାହାଣୀ ଏପରି ଲାଗିଲା ଯେ, ଏବେ ଘଟିବା ଦେଖୁଛନ୍ତି। ତାଙ୍କ ସାଥୀମାନେ ଏହି ଗାୟନର ଉତ୍କୃଷ୍ଟତା ଶୁଣି ଦୁଃଖିତ ଓ ଚିନ୍ତିତ ହେଲେ—"ଏହି ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ!" ଏବଂ ସେନାମାନେ ମଧ୍ୟ ଆପସରେ କହିଲେ—"ଏହା କଣ? ଆମେ କେଉଁଠି? ଏହା କି ଏକ ସ୍ୱପ୍ନ ଦୃଶ୍ୟ?" "ଏହି ଅର୍ଥ ଆମେ ଏକଥି ଦେଖିଥିଲୁ, ଏବେ ଆଶ୍ରମରେ ଶୁଣୁଛୁ; ଏହା କି ସ୍ୱପ୍ନ? ଗୀତର ଏକତା ଆମ ପାଇଁ ଶୁଭ ଆଣିପାରିବା?" ଏହି ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇ, ସେମାନେ ଶତୃଘ୍ନଙ୍କୁ କହିଲେ—"ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଭାଲ୍ମୀକିଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କର।" ଶତୃଘ୍ନ ସମସ୍ତଙ୍କୁ କହିଲେ—"ସେନା, ଏଠି ଏଭଳି ପ୍ରଶ୍ନ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ମୁନିଙ୍କ ଆଶ୍ରମରେ ଅନେକ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ଘଟେ; କିନ୍ତୁ ଜିଜ୍ଞାସାରେ ଏହି ମହାମୁନିଙ୍କୁ ପରୀକ୍ଷା କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।" ଏପରି କହି, ଶତୃଘ୍ନ ମୁନିଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କରି, ନିଜ ଶିବିରକୁ ଗଲେ। ଏଠି ଉତ୍ତରକାଣ୍ଡର ଏକାତ୍ରିଶ ଶ୍ଲୋକର ଅନ୍ତ ହେଲା। ସେ ରାତି, ଶତୃଘ୍ନ ଶୟନ କରିଥିଲେ, କିନ୍ତୁ ଶୟନ ଆସିଲା ନାହିଁ; ରାମଙ୍କ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଗୀତର ଅନେକ ଅର୍ଥ ଚିନ୍ତା କରୁଥିଲେ। ଏହି ଅତି ମଧୁର ଶବ୍ଦ ଓ ତାଳରେ ରାତି ଶିଘ୍ର ଗତି କଲା। ରାତି ଶେଷ ହେଲାପରେ, ପ୍ରଭାତ କାର୍ଯ୍ୟ କରି, ଶତୃଘ୍ନ ହାତ ଜୋଡି ମୁନିଙ୍କୁ କହିଲେ—"ପ୍ରଭୁ, ମୁଁ ରଘୁବଂଶର ଆନନ୍ଦ ରାମଙ୍କୁ ଦେଖିବାକୁ ଚାହୁଁଛି। ଏହି ଭକ୍ତ ତପସ୍ବୀମାନେ ସହିତ ଯିବାକୁ ଆପଣଙ୍କ ଅନୁମତି ଚାହୁଁଛି।" ଶତୃଘ୍ନଙ୍କୁ, ଶତ୍ରୁମାନେର ଦମନକାରୀ, ଭାଲ୍ମୀକି ଆଲିଙ୍ଗନ କରି ଅନୁମତି ଦେଲେ। ଶତୃଘ୍ନ ମୁନିଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କରି, ନିଜ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ରଥରେ ଚଢ଼ି, ରଘୁବଂଶୀ ରାମଙ୍କୁ ଦେଖିବାକୁ ଅୟୋଧ୍ୟାକୁ ଶୀଘ୍ର ଯାତ୍ରା କରିଲେ।