ରାମଚନ୍ଦ୍ର ଏହି ସମସ୍ତ ଜୀବମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସବୁଠାରୁ ଉତ୍ତମ ଧର୍ମାତ୍ମା ହେଲେ, ସ୍ୱୟଂଭୂ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ପରି। ସୀତାଙ୍କ ସହିତ ସେ ବିଭିନ୍ନ ଋତୁର ସୁଖ ଉପଭୋଗ କଲେ। ରାମଙ୍କ ଚିନ୍ତା ସବୁବେଳେ ସୀତାଙ୍କୁ ନେଇ ଥିଲା, ସୀତା ତାଙ୍କ ହୃଦୟରେ ଅବସ୍ଥିତ ଥିଲେ। ସୀତା, ଯିଏ ତାଙ୍କ ପିତାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ବିବାହିତ ହୋଇଥିଲେ, ରାମଙ୍କ ପ୍ରିୟା ସ୍ତ୍ରୀ ଥିଲେ। ସୀତାଙ୍କ ଗୁଣ ଓ ସୌନ୍ଦର୍ୟ ଦ୍ୱାରା ଦୁହେଁର ମଧ୍ୟରେ ସ୍ନେହ ଦିନକୁ ଦିନ ବଢ଼ିଲା, ଏବଂ ସୀତାଙ୍କ ହୃଦୟରେ ତାଙ୍କର ପତି ଦୁଇଗୁଣ ସ୍ଥାନ ଅଧିକାର କଲେ। ସୀତା ଏପରି ମୈଥିଳୀ, ଜନକଙ୍କ କନ୍ୟା, ଦେବତାମାନେ ଯେପରି ରୂପଶୀ, ଏବଂ ଲକ୍ଷ୍ମୀ ପରି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ, ତାଙ୍କ ହୃଦୟର ଗୁପ୍ତ ଭାବ ମଧ୍ୟ ରାମଙ୍କ ସହିତ ସ୍ପଷ୍ଟ ହେଉଥିଲା। ଏହି ମହାନ ରାଜପୁତ୍ର ସୀତାଙ୍କ ସହ ଏକତ୍ର ହୋଇ, ଅତି ଆନନ୍ଦ ଓ ଉତ୍ସାହରେ ଦୀପ୍ତିମାନ ହେଲେ, ଯେପରି ବିଷ୍ଣୁ ଦେବତାମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରୀରେ ଦୀପ୍ତିମାନ ହୁଅନ୍ତି। ଏଠାରୁ ଦ୍ୱିତୀୟ କାଣ୍ଡ ଆରମ୍ଭ ହେଉଛି। ରାମ ତାଙ୍କ ଭାଇ ସହିତ ଏକ ସ୍ଥାନରେ ବସିଥିଲେ, ସେଠାରେ ତାଙ୍କ ମାମା, ଅଶ୍ୱପତି, ତାଙ୍କୁ ପୁତ୍ର ସମାନ ସ୍ନେହ ଓ ସମ୍ମାନ ଦେଇଥିଲେ। ସେଠାରେ ଦୁଇ ଭାଇ ଏକାଗ୍ର ହୋଇ ଅନେକ ଆନନ୍ଦ ଉପଭୋଗ କଲେ, କିନ୍ତୁ ସେମାନେ ବୃଦ୍ଧ ରାଜା ଦଶରଥଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କରିଥିଲେ। ଏପଟେ ଦଶରଥ ମହାତ୍ମା ରାଜା ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କର ଦୁଇ ପୁଅ, ଭରତ ଓ ଶତୃଘ୍ନଙ୍କୁ ମନେ କରିଥିଲେ, ଯେଉଁମାନେ ଇନ୍ଦ୍ର ଓ ବରୁଣ ପରି ଶକ୍ତିଶାଳୀ। ତାଙ୍କର ଚାରି ଜଣେ ପୁଅ, ମାନବମାନେ ମଧ୍ୟରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ତାଙ୍କ ପାଇଁ ଏପରି ପ୍ରିୟ ଯେ, ଯେପରି ତାଙ୍କ ଦେହରୁ ଚାରିଟି ହାତ ବାହାରିଛି। ଏମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ରାମ ସ୍ୱୟଂ ଦୀପ୍ତିମାନ, ତାଙ୍କ ପିତାଙ୍କର ଅତି ପ୍ରିୟ, ସ୍ୱୟଂଭୂଙ୍କ ପରି ସମସ୍ତ ଜୀବମାନେ ମଧ୍ୟରେ ସର୍ବୋତ୍ତମ ହେଲେ। ଏହାର କାରଣ ହେଉଛି, ଦେବମାନେ ରାବଣ ବିନାଶ ଆଶା କରିଥିଲେ, ଏହିପାଇଁ ନିତ୍ୟ ବିଷ୍ଣୁ ମାନବ ଲୋକରେ ଜନ୍ମ ନେଇଥିଲେ। କୌଶଲ୍ୟା ଏହି ଅପାର ତେଜସ୍ୱୀ ପୁଅ ସହିତ ଦୀପ୍ତିମାନ ହେଲେ, ଯେପରି ଦେବମାନେ ମଧ୍ୟରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଅଦିତି ଇନ୍ଦ୍ର ସହିତ ଦୀପ୍ତିମାନ। ରାମ ସୌନ୍ଦର୍ୟ, ବଳ ଓ ଲଜ୍ଜାରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ପୃଥିବୀରେ ସମତୁଳ୍ୟ ନାହିଁ, ତାଙ୍କ ଗୁଣ ଦଶରଥଙ୍କ ଗୁଣ ସମାନ। ସେ ସବୁବେଳେ ଶାନ୍ତ ମନ, ପ୍ରଥମେ ମୃଦୁ ଭାଷା କଥା କହୁଥିଲେ, ଏବଂ ଯଦି କେହି ତାଙ୍କୁ କଠୋର କଥା କୁହିଥିଲେ, ସେ କଦାପି ତାହାର ପ୍ରତିଉତ୍ତର ଦେଉନଥିଲେ। ଏକ ଉପକାର ଦେଖି ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହୁଅନ୍ତି, ନିଜ ପ୍ରତି ଦୃଷ୍ଟି ରଖି ଶତ ଅପରାଧ ମଧ୍ୟ ଭୁଲିଯାଆନ୍ତି। ସେ ନିତ୍ୟ ବୃଦ୍ଧ ଓ ଗୁଣବାନ ଲୋକଙ୍କ ସହ କଥାବାର୍ତ୍ତା କରିଥିଲେ, ଯେଉଁମାନେ ଚରିତ୍ର, ଜ୍ଞାନ ଓ ବୟସରେ ଅଗ୍ରଗାମୀ, ଏବଂ ଶସ୍ତ୍ର ଦକ୍ଷ ଥିଲେ। ରାମ ଜ୍ଞାନୀ, ମଧୁର ଭାଷୀ, ପ୍ରଥମେ କଥା କହୁଥିଲେ, ମନୋହର ଭାଷାରେ, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ହେବା ସତ୍ତ୍ୱେ ନିଜ ଶକ୍ତିରେ ଅଭିମାନ କରୁନଥିଲେ। ସେ କଦାପି ଅସତ୍ୟ କୁହୁନଥିଲେ, ଶାସ୍ତ୍ର ଜ୍ଞାନୀ, ବୃଦ୍ଧଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ କରୁଥିଲେ, ଲୋକମାନେ ତାଙ୍କୁ ଭଲପାଉଥିଲେ, ତାଙ୍କ ଉପରେ ଲୋକମାନେ ମଧ୍ୟ ଭଲପାଇଥିଲେ। ସେ କରୁଣାମୟ, କ୍ରୋଧ ଉପରେ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ ରଖିଥିଲେ, ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଉପରେ ଆଦର ଦେଉଥିଲେ, ଦୁଃଖିତଙ୍କୁ ଦୟା କରୁଥିଲେ, ଧର୍ମ ଜ୍ଞାନୀ, ସ୍ୱୟଂ ନିୟନ୍ତ୍ରିତ ଓ ପବିତ୍ର ଥିଲେ। ନିଜ ବଂଶ ପ୍ରତି ଯଥାଯଥ ମନ ରଖି, କ୍ଷତ୍ରିୟ ଧର୍ମକୁ ଉଚ୍ଚ ମାନ୍ୟତା ଦେଇଥିଲେ, ଏବଂ ଏହାର ସ୍ୱର୍ଗୀୟ ଫଳ ପ୍ରତି ଗଭୀର ସ୍ନେହ ରଖିଥିଲେ। ଅଶୁଭ କିଛିରେ ଆନନ୍ଦ ନେଉନଥିଲେ, ବିରୋଧୀ କଥା ଭଲପାଉନଥିଲେ, ସମ୍ବିଧାନ ଭାବରେ ଉଚିତ ଶବ୍ଦ କହୁଥିଲେ, ଯେପରି ଶବ୍ଦ ଶାସ୍ତ୍ର ଜ୍ଞାନୀ। ସ୍ୱସ୍ଥ, ଯୁବା, ଉତ୍ତମ ଭାଷୀ, ରୂପବାନ, ସମୟ ଓ ସ୍ଥାନ ଜ୍ଞାନୀ, ସମସ୍ତ ମଧ୍ୟରେ ଏକମାତ୍ର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପୁରୁଷ ଭାବେ ପରିଚିତ। ଉଚ୍ଚ ଗୁଣରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଜନମାନେ ପ୍ରିୟ, ଯେପରି ଦେହ ବାହାର ଚେତନା। ସମସ୍ତ ଆଚାର ଓ ବ୍ରତରେ ସ୍ନାତ, ବେଦ ଓ ଉପବେଦ ଜ୍ଞାନୀ, ଭରତଙ୍କ ଭାଇ ଧନୁର୍ବିଦ୍ୟାରେ ତାଙ୍କ ପିତା ଠାରୁ ମଧ୍ୟ ଅଧିକ। ଉତ୍ତମ କୁଳର, ଧର୍ମିକ, ଅବିଘ୍ନ, ସତ୍ୟବାଦୀ, ନିତ୍ୟ ଶିକ୍ଷାପ୍ରାପ୍ତ, ବୃଦ୍ଧ ଓ ଦ୍ୱିଜମାନେ ତାଙ୍କୁ ଧର୍ମ ଓ ଧନର ଶିକ୍ଷା ଦେଇଥିଲେ। ଧର୍ମ, କାମ ଓ ଅର୍ଥ ତତ୍ତ୍ୱ ଜ୍ଞାନୀ, ସ୍ମୃତି ଓ ବୁଦ୍ଧିରେ ଦକ୍ଷ, ଲୋକାଚାର ଓ ଚରିତ୍ର ଜ୍ଞାନୀ। ଶାନ୍ତ, ଗୁପ୍ତ ରୂପ ଧାରଣ କରୁଥିଲେ, ରହସ୍ୟ ରଖିଥିଲେ, ସହଚରମାନେ ଦ୍ୱାରା ସମର୍ଥିତ, ତାଙ୍କ କ୍ରୋଧ ଓ ଆନନ୍ଦ ବ୍ୟର୍ଥ ହେଉନଥିଲା, ତ୍ୟାଗ ଓ ସଂଯମର ସମୟ ଜାଣିଥିଲେ। ଭକ୍ତିରେ ଦୃଢ଼, ଜ୍ଞାନରେ ନିଶ୍ଚଳ, ଅସତ୍ୟ ଗ୍ରହଣ କରୁନଥିଲେ, କଠୋର କଥା କହୁନଥିଲେ, ଅକ୍ଲାନ୍ତ, ସଚେତନ ଓ ନିଜ ଓ ପର ଦୋଷ ଜାଣିଥିଲେ। ଶାସ୍ତ୍ର ଜ୍ଞାନୀ, କୃତଜ୍ଞ, ମନୁଷ୍ୟର ସ୍ୱଭାବ ବିଚାର କରିପାରୁଥିଲେ, ନିୟମ ଓ କ୍ଷମାରେ ଦକ୍ଷ, ନ୍ୟାୟ ଓ ବୁଦ୍ଧିମତାରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରୁଥିଲେ। ଧର୍ମାନୁଷ୍ଠାନୀ, ଶିଷ୍ଟ ଲୋକମାନେ ମଧ୍ୟରେ ସଂଗ୍ରହ ଓ ପ୍ରତିଷ୍ଠାରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, କ୍ଷମା ଓ ଶାସନରେ ଦକ୍ଷ, ଧନ ଅର୍ଜନ ଓ ବ୍ୟୟର ଉଚିତ ବ୍ୟବହାର ଜାଣିଥିଲେ। ସମସ୍ତ ଶସ୍ତ୍ର ଶାଖାରେ ପାରଙ୍ଗତ, ଧନ ଓ ଧର୍ମ ରକ୍ଷା କରି ଆନନ୍ଦ ଅନୁସରଣ କରୁଥିଲେ, କଦାପି ଅଲସ ହୁଅନଥିଲେ। ସମସ୍ତ ଚାରୁ ଓ ବ୍ୟବହାରିକ କଳାର ଭେଦ ଜାଣିଥିଲେ, ହାତୀ ଓ ଘୋଡ଼ା ପ୍ରଶିକ୍ଷଣ ଓ ପାଳନରେ ଦକ୍ଷ। ଧନୁର୍ବିଦ୍ୟାର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଜ୍ଞାନୀ, ମହାରଥୀ ଭାବେ ପ୍ରଶଂସିତ, ଯୁଦ୍ଧ କୌଶଳ, ଆକ୍ରମଣ, ଯୁଦ୍ଧ ଓ ସେନା ବିନ୍ୟାସରେ ଦକ୍ଷ। ଯୁଦ୍ଧରେ ଦେବ ଓ ଦାନବ ମଧ୍ୟ କ୍ରୋଧିତ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଅଜୟ, ଇର୍ଷ୍ୟା ଶୂନ୍ୟ, କ୍ରୋଧ ଜିତିଛନ୍ତି, ଅଭିମାନ ଓ ଇର୍ଷ୍ୟା ନାହିଁ। କୌଣସି ପ୍ରାଣୀ ତାଙ୍କୁ ଅବହେଳା କରିପାରିବେ ନାହିଁ, ସମୟର ପ୍ରଭାବ ତାଙ୍କୁ ଛୁଇଁପାରିବେ ନାହିଁ। ଏଭଳି ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଗୁଣରେ ଯୁକ୍ତ ରାଜପୁତ୍ର ଦଶରଥଙ୍କ ପୁଅ। ତିନି ଲୋକରେ ତାଙ୍କ ଛମାରେ ପୃଥିବୀ ସମାନ, ଜ୍ଞାନରେ ବୃହସ୍ପତି ସମାନ, ଶକ୍ତିରେ ଇନ୍ଦ୍ର ସମାନ ପ୍ରଶଂସିତ। ଏଭଳି ଗୁଣ ଓ ଚରିତ୍ରରେ ସମସ୍ତଙ୍କ ପ୍ରିୟ, ପିତାଙ୍କର ଆନନ୍ଦ ରାମ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ପରି ରଶ୍ମିରେ ଦୀପ୍ତିମାନ ହେଲେ।