ରାମଚନ୍ଦ୍ର ସବୁବେଳେ ନିଜ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ପାଳନ କରିଥିଲେ, ମାନ୍ୟ ଓ ଉପକୃତିକର କାମ କରି ମାଆମାନେ ପାଇଁ ଯଥାଯଥ ସମ୍ମାନ ଦେଇଥିଲେ। ସେ ଗୁରୁଜନଙ୍କ ପ୍ରତି ଦାୟିତ୍ୱ ଶ୍ରଦ୍ଧାର ସହିତ ସମୟରେ ପୂରଣ କରିଥିଲେ; ଏହା ଦେଖି ଦଶରଥ, ବ୍ରାହ୍ମଣ ଓ ନଗରବାସୀମାନେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରସନ୍ନ ହେଉଥିଲେ। ରାମଙ୍କ ଚରିତ୍ର ଓ ଆଚରଣର ଦୟାଳୁ ଆଭାରେ ସମସ୍ତ ରାଜ୍ୟବାସୀ ଆନନ୍ଦିତ ହେଉଥିଲେ; ସତ୍ୟ ଓ ପରାକ୍ରମରେ ଅଟୁଟ ଥିବା ରାମ ସମସ୍ତଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଖ୍ୟାତି ଅର୍ଜନ କରିଥିଲେ। ଏହିପରି ଉତ୍ତମ ଗୁଣରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ହୋଇ, ସ୍ୱୟଂଭୂ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ପରି ନିଜ ଶ୍ରେଷ୍ଠତା ପ୍ରଦର୍ଶନ କରିଥିଲେ ରାମ। ସିତାଙ୍କ ସହିତ ଅନେକ ଋତୁ ଉଲ୍ଲାସରେ ଅତିବାହିତ କରିଥିଲେ। ତାଙ୍କର ଚିନ୍ତା ସବୁବେଳେ ସିତାଙ୍କୁ ନେଇ ଥିଲା; ସିତା ରାମଙ୍କ ହୃଦୟରେ ସ୍ଥାନ ପାଇଥିଲେ, ଏବଂ ତାଙ୍କ ପିତାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଜ୍ୟେଷ୍ଠା ପତ୍ନୀ ହିସାବରେ ରାମଙ୍କ ସହ ଜୀବନ ଯାପନ କରୁଥିଲେ। ସିତାଙ୍କ ମଧୁର ଚରିତ୍ର ଓ ସୌନ୍ଦର୍ୟ ଦ୍ୱାରା ଦୁହେଁଙ୍କର ପ୍ରେମ ଦିନକୁ ଦିନ ବୃଦ୍ଧି ପାଉଥିଲା; ସିତାଙ୍କ ହୃଦୟରେ ତାଙ୍କର ପତି ଦୁଇଗୁଣା ସ୍ଥାନ ଅଧିକାର କରିଥିଲେ। ହୃଦୟର ଗଭୀର ଭାବ ମଧ୍ୟରେ ସବୁ ଗୁପ୍ତ କଥା ଖୋଲି ପଡ଼ୁଥିଲା; ବିଶେଷ କରି ମୈଥିଳୀ, ଜନକନନ୍ଦିନୀ ସିତା, ଦେବତାଙ୍କ ସମ ରୂପ ଓ ଶ୍ରୀର ଆଭାରେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୀପ୍ତିମାନ୍। ସେହି ଶ୍ରୀମୟୀ ସିତା ସହ ରାଜର୍ଷିପୁତ୍ର ରାମ, ଭାର୍ୟାଙ୍କ ସମ୍ପର୍କରେ ଅନୁରାଗରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୀପ୍ତିମାନ୍ ହେଉଥିଲେ, ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ପରି ଦେବତାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରୀରେ ଦୀପ୍ତି ଦେଉଥିଲେ। ଏବେ ଦ୍ୱିତୀୟ କାଣ୍ଡର ପ୍ରଥମ ଅଧ୍ୟାୟକୁ ଶୁଣ। ରାମ ତାଙ୍କ ଭାଇ ସହିତ ସେଠାରେ ରହୁଥିଲେ, ମାମାଙ୍କ ପ୍ରେମରେ ପୁତ୍ର ସମାନ ଆଦର ପାଇଥିଲେ, ଯିଏ ଅଶ୍ୱମେଧ ଅନୁଷ୍ଠାନର ନାୟକ। ସେଠାରେ ଦୁଇ ଭାଇ ସ୍ୱେଚ୍ଛାରେ ସମସ୍ତ ଆନନ୍ଦ ଉପଭୋଗ କରୁଥିଲେ; କିନ୍ତୁ ସେମାନେ ପୁନି ପୁନି ବୟସ୍କ ଦଶରଥଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କରୁଥିଲେ। ଏପରି ଦଶରଥ ମହାତ୍ମା ମଧ୍ୟ ଦୂରରେ ଥିବା ତାଙ୍କ ଦୁଇ ପୁଅ, ଭରତ ଓ ଶତ୍ରୁଘ୍ନଙ୍କୁ ଅନେକ ସ୍ନେହରେ ମନେ ପକାଉଥିଲେ, ଯେଉଁମାନେ ଇନ୍ଦ୍ର ଓ ବରୁଣଙ୍କ ସମାନ। ତାଙ୍କ ଚାରି ପୁଅ, ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ତାଙ୍କର ଚାରିଟିଏ ହସ୍ତ ପରି ନିଜ ଦେହର ଅଂଶ ଭଳି ଅତ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରିୟ ଥିଲେ। ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ରାମ, ଦୀପ୍ତିରେ ଅତିଶୟୀ, ତାଙ୍କ ପିତାଙ୍କ ପ୍ରିୟ ପୁଅ ଥିଲେ; ସ୍ୱୟଂଭୂଙ୍କ ପରି ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଗୁଣରେ ନିର୍ମିତ। ଦେବତାମାନେ ରାବଣ ବିନାଶ ପାଇଁ ଯେତେବେଳେ ଆବେଦନ କରିଥିଲେ, ସେଉଁବେଳେ ନିତ୍ୟ ବିଷ୍ଣୁ ମନୁଷ୍ୟ ଜଗତରେ ଅବତରଣ କରିଥିଲେ। କୌଶଳ୍ୟା ତାଙ୍କ ଅପାର ତେଜସ୍ୱୀ ପୁଅ ସହ ଦୀପ୍ତି ଦେଉଥିଲେ, ଯେପରି ଦେବତାମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଅଦିତି ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ସହ ଦୀପ୍ତିମାନ୍। ରାମ ରୂପ, ବଳ ଓ ଲଜ୍ଜାରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ପୃଥିବୀରେ ଅନୁପମ, ଦଶରଥଙ୍କ ସମସ୍ତ ଗୁଣରେ ନିପୁଣ ପୁଅ ଥିଲେ। ସେ ସବୁବେଳେ ଶାନ୍ତ ମନର, ସବୁଠାରୁ ପ୍ରଥମେ ମୃଦୁ ଭାଷା କହୁଥିଲେ, ଯଦିଓ କେହି ତାଙ୍କୁ କଠୋର କଥା କହୁଥିଲେ, ସେ କ୍ଷମାଶୀଳ ଓ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା ଦେଉନଥିଲେ। ଏକ ଉପକାର କୁ ମଧ୍ୟ ସେ ଚିରସ୍ମୃତିରେ ରଖୁଥିଲେ, କିନ୍ତୁ ନିଜ ପ୍ରତି ଶତ ଅପରାଧ ମଧ୍ୟ ଭୁଲିଯାଉଥିଲେ। ସେ ସବୁବେଳେ ଗୁଣବାନ୍ ବୃଦ୍ଧମାନେ, ଚରିତ୍ର, ଜ୍ଞାନ ଓ ବୟସରେ ପ୍ରବୀଣ, ଅସ୍ତ୍ର ଶିକ୍ଷାରେ ନିପୁଣ ବ୍ୟକ୍ତିମାନେ ସହ କଥା ହେଉଥିଲେ। ରାମ ଜ୍ଞାନୀ, ମଧୁରଭାଷୀ, ପ୍ରଥମେ କଥା କହିବାରେ ପାରଙ୍ଗତ, ଶକ୍ତିଶାଳୀ, ତାଙ୍କ ଶକ୍ତି ଉପରେ ଆଶ୍ଚର୍ୟ ନ କରିଥିଲେ। ସେ କଦାଚିତ୍ ଅସତ୍ୟ କହୁନଥିଲେ, ଶାସ୍ତ୍ର ଜ୍ଞାନରେ ନିପୁଣ, ବୟସ୍କମାନେ ପ୍ରତି ଶ୍ରଦ୍ଧାଶୀଳ, ଜନପ୍ରିୟ, ଏବଂ ଜନମାନେ ତାଙ୍କୁ ଭଲପାଉଥିଲେ। ସେ ଦୟାଳୁ, କ୍ରୋଧରେ ନିୟନ୍ତ୍ରଣଶୀଳ, ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ପ୍ରତି ମାନ୍ୟ, ଦୁଃଖିତଙ୍କୁ କ୍ଷମାଶୀଳ, ଧର୍ମ ଜ୍ଞାନୀ, ସବୁବେଳେ ନିୟମିତ ଓ ଶୁଦ୍ଧ। ନିଜ ଉତ୍ତମ ବଂଶର ମନୋଭାବ ନେଇ ତିନି ଶ୍ରେଷ୍ଠ କ୍ଷତ୍ରିୟ ଧର୍ମକୁ ମୂଲ୍ୟ ଦେଉଥିଲେ, ଏବଂ ତାହାର ଦିବ୍ୟ ଫଳ ଉପରେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଆସକ୍ତ ଥିଲେ। ଅଶୁଭ କଥାରେ ଆନନ୍ଦ ନେଉନଥିଲେ, ବିରୋଧୀ କଥା ଉପଭୋଗ କରୁନଥିଲେ; ସବୁବେଳେ ତର୍କସମ୍ମତ ଭାଷା କହୁଥିଲେ, ଶବ୍ଦର ଅଧୀନ ମାସ୍ତର ପରି। ସ୍ୱସ୍ଥ, ଯୁବା, ସୁନ୍ଦର, ଅନୁକୂଳ ସମୟ ଓ ସ୍ଥାନ ଜାଣିଥିବା, ସେ ପୁରୁଷମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଓ ଏକମାତ୍ର ଧର୍ମଶୀଳ ଥିଲେ। ଉତ୍ତମ ଗୁଣରେ ଅଲଙ୍କୃତ ଏହି ରାଜପୁତ୍ର ଜନମାନେ ପାଇଁ ପ୍ରାଣସ୍ୱରୂପ ଭଳି ପ୍ରିୟ ଥିଲେ। ସମସ୍ତ ଶିକ୍ଷା ଓ ବ୍ରତରେ ପରିପୂର୍ଣ୍ଣ, ବେଦ ଓ ତାଙ୍କ ଅଙ୍ଗ ନିୟମିତ ଭାବରେ ଅଧ୍ୟୟନ କରିଥିଲେ; ଭରତଙ୍କ ଜ୍ୟେଷ୍ଠ ଭାଇ ଧନୁର୍ବିଦ୍ୟାରେ ଦଶରଥଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଅତିକ୍ରମ କରିଥିଲେ। ଉତ୍ତମ କୁଳର, ଧର୍ମଶୀଳ, ଅବିଘ୍ନ, ସତ୍ୟବାଦୀ, ନୀତିଶୀଳ, ବୃଦ୍ଧ ଓ ଦ୍ୱିଜମାନେ ଦ୍ୱାରା ଶିକ୍ଷିତ। ଧର୍ମ, କାମ, ଅର୍ଥର ତତ୍ତ୍ୱ ଜାଣିଥିଲେ, ସ୍ମୃତି ଓ ବୁଦ୍ଧିରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଲୋକାଚାର ଓ ନୀତିରେ ପାରଙ୍ଗତ। ସେ ଶାନ୍ତ, ଶିଷ୍ଟ, ଗୁପ୍ତ ମନୋଭାବର, ସହଯୋଗୀମାନେ ଦ୍ୱାରା ସମର୍ଥିତ, କ୍ରୋଧ ଓ ଆନନ୍ଦ କଦାଚିତ୍ ବ୍ୟର୍ଥ କରୁନଥିଲେ; ବିରକ୍ତି ଓ ସଂଯମ ସମୟ ଜାଣିଥିଲେ। ଭକ୍ତିରେ ଅଟୁଟ, ଜ୍ଞାନରେ ଦୃଢ଼, ଅସତ୍ୟ ଗ୍ରହଣ କରୁନଥିଲେ, କଠୋର ଭାଷା କହୁନଥିଲେ; ଅକ୍ଷୟ ଉଦ୍ୟମୀ, ସଚେତନ, ନିଜ ଓ ପରର ଦୋଷ ଜାଣିଥିଲେ। ସେ ଶାସ୍ତ୍ର ଜ୍ଞାନୀ, କୃତଘ୍ନ ନୁହଁନ୍ତି, ମନୁଷ୍ୟ ସ୍ୱଭାବ ଭଲଭାବେ ବୁଝିଥିଲେ; ନିୟମ ଓ ଦୟାରେ ପାରଙ୍ଗତ, ନ୍ୟାୟ ଓ ବୁଦ୍ଧିରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରୁଥିଲେ। ସେ ଉତ୍ତମ ଲୋକମାନେ ଉପରେ ଏକତ୍ର କରିବା ଓ ସମର୍ଥନ ଦେବାରେ, ପଦବୀ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ଓ ଶାସନ ଦେବାରେ ନିପୁଣ; ଧନ ଅର୍ଜନ ଉପାୟ ଜାଣିଥିଲେ, ଖର୍ଚ୍ଚ ଓ ତାହାର ଉପଯୋଗ ଜାଣିଥିଲେ। ସେ ସମସ୍ତ ଅସ୍ତ୍ରବିଦ୍ୟାରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଶୁଦ୍ଧ ଓ ମିଶ୍ର ଦୁଇ ପ୍ରକାରରେ ନିପୁଣ; ଧନ ଓ ଧର୍ମ ଉଭୟର ରକ୍ଷା କରି, ସୁଖ ଅନ୍ୱେଷଣ କରୁଥିଲେ, କଦାଚିତ୍ ଅଳସ ହୁଅନଥିଲେ। ସେ ବ୍ୟବହାରିକ କଳାକୌଶଳ ଭଲଭାବେ ଜାଣିଥିଲେ, ହାତୀ ଓ ଘୋଡ଼ା ପ୍ରଶିକ୍ଷଣ ଓ ପାଳନରେ ପାରଙ୍ଗତ।