ଏହି ଭାବରେ, ମହାନ ରାମାୟଣର ବାଳକାଣ୍ଡରେ ବର୍ଣ୍ୟିତ ହେଉଛି ଅଯୋଧ୍ୟା ନଗରୀର ଅପୂର୍ବ ଶୋଭା। ଏହି ନଗରୀ ସମସ୍ତ ଦିଗରୁ ନାଟିକାଙ୍ଗନା ଓ ନୃତ୍ୟଶିଳ୍ପୀମାନଙ୍କର ଦଳ ଦ୍ୱାରା ଘିରିଥିଲା, ସୁନ୍ଦର ଉଦ୍ୟାନ ଓ ଆମ୍ବ ତୋପା ଦ୍ୱାରା ଶୋଭିତ ହୋଇଥିଲା, ଏବଂ ଏହାକୁ ବଡ଼ ଶାଳ ଗଛର ମାଳା ଘେରି ରହିଥିଲା। ଏହି ନଗରୀର ଚାରିପାଖରେ ଗଭୀର ଓ ଦୃଢ଼ ଖାଳିଆ ରହିଥିଲା, ଯାହାକୁ ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଶତ୍ରୁ ପହଞ୍ଚିବା ପାଇଁ ଅତ୍ୟନ୍ତ କଷ୍ଟକର ଥିଲା। ଏଠାରେ ଅସଂଖ୍ୟ ଘୋଡ଼ା, ହାତୀ, ଗାଈ, ଉଠ ଓ ଗଧା ରହୁଥିଲେ। ଏହି ଅଯୋଧ୍ୟା ନଗରୀ ପ୍ରତିନିୟତ ଉପନିବେଶୀ ରାଜାମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଦେଉଥିବା ଶୁଲ୍କରେ ଘେରାଯାଇଥିଲା, ବିଭିନ୍ନ ଦେଶର ବଣିକମାନେ ଏଠାରେ ଆସି ଏହାକୁ ଆରୋ ଶୋଭା ଦେଇଥିଲେ। ଏହି ନଗରୀ ରତ୍ନଖଚିତ ରାଜମହଳ ଦ୍ୱାରା ଅପୂର୍ବ ଚମକୁଥିଲା, ଏମିତି ଦେଖାଯାଉଥିଲା ଯେପରି ରତ୍ନପର୍ବତ ଅଛି, ଏଠାରେ ଉଚ୍ଚ ମହଳ ରହିଥିଲା, ଯାହା ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଅମରାବତୀ ସହିତ ତୁଳନୀୟ। ଅଯୋଧ୍ୟା ଚତୁରଙ୍ଗାକାର ଅର୍ଥାତ୍ ଚେସ୍ ତାଲିକା ଭଳି ରୂପରେ ବିକାଶ ପାଇଥିଲା, ଏଠାରେ ଅସଂଖ୍ୟ ଉଚ୍ଚବଂଶୀ ନାରୀମାନେ ଓ ରତ୍ନମାଳା ଦ୍ୱାରା ଶୋଭିତ ଦେବମହଳ ରହୁଥିଲା। ଏହି ନଗରୀ ଭୂମିରେ ଦୃଢ଼ ଭାବରେ ଉପସ୍ଥାପିତ ହୋଇଥିଲା, ଅନ୍ନ ଓ ଯବରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ, ଏଠାର ଜଳ ଉପଜଳରେ ଚିନିକାନ୍ଦ ମିଶି ମଧୁର ହୋଇଥିଲା। ଏହି ପରମ ନିବାସ ମୃଦଙ୍ଗ, ଢୋଲ, ବୀଣା ଓ ପଣବ ରବେ ଭୂମିକୁ ଗଞ୍ଜାଇ ଦେଇଥିଲା। ଦେବତାମାନେ ତପସ୍ୟା ଦ୍ୱାରା ସ୍ୱର୍ଗରେ ଯେପରି ଦେବମହଳ ପାଆନ୍ତି, ଏଠି ଏମିତି ଭଲ ଭବନ ଏବଂ ଉଚ୍ଚବଂଶୀ ପୁରୁଷମାନେ ଥିଲେ। ଏଠି ଏମିତି ଯୋଦ୍ଧାମାନେ ଥିଲେ, ଯେଉଁମାନେ ଦୂର ଓ ନିକଟ ଲକ୍ଷ୍ୟରେ ଅଚୁକ୍ କୁଶଳରେ ବାଣ ଛାଡ଼ି ପାରନ୍ତି, ଶବ୍ଦ ଦ୍ୱାରା ଲକ୍ଷ୍ୟ ଚିହ୍ନଟ କରି ପ୍ରହାର କରିପାରନ୍ତି, ହସ୍ତକୌଶଳ ଓ ପ୍ରବୀଣତାରେ ଅପୂର୍ବ। ଏମିତି ଯୋଦ୍ଧାମାନେ ଜଙ୍ଗଲରେ ଦାଡ଼ି ଦେଉଥିବା ସିଂହ, ବାଘ, ଓ ଜଙ୍ଗଲୀ ଶୁଆଙ୍କୁ ତୀକ୍ଷ୍ଣ ଅସ୍ତ୍ର ଓ ନିଜ ବଳ ଦ୍ୱାରା ବଧ କରିପାରନ୍ତି। ଏମିତି ହଜାର ହଜାର ମହାରଥୀ ଯୋଦ୍ଧାଙ୍କୁ ରାଜା ଦଶରଥ ଏହି ନଗରୀରେ ରଖିଥିଲେ। ଏହି ନଗରୀ ଚାରିଦିଗରୁ ଅଗ୍ନିସମାନ ତପସ୍ବୀ, ଧର୍ମଶୀଳ, ବିଶିଷ୍ଟ ଦ୍ୱିଜାତି, ଷଡ୍ବିଦ୍ୟାର ଅଧ୍ୟୟନରେ ପ୍ରାବୀଣ୍ୟ ଥିବା ବ୍ରାହ୍ମଣ, ହଜାର ହଜାର ସତ୍ୟନିଷ୍ଠ ମହାପୁରୁଷ ଓ ମହାର୍ଷିସମ ଶୁଚିତ୍ୱପରାୟଣ ଋଷିମାନେ ଦ୍ୱାରା ଘେରାଯାଇଥିଲା। ଏହି ଅଯୋଧ୍ୟା ନଗରୀରେ ଏକ ଅତି ଶିକ୍ଷିତ, ସମସ୍ତ ବିଦ୍ୟାରେ ପାରଙ୍ଗତ, ଦୂରଦର୍ଶୀ, ତେଜସ୍ୱୀ, ନାଗରିକ ଓ ଗ୍ରାମବାସୀଙ୍କର ପ୍ରିୟ ଏକ ମହାନ ରାଜା ଥିଲେ। ସେ ଥିଲେ ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁବଂଶର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ରଥୀ, ବିଶିଷ୍ଟ ଯଜ୍ଞକାରୀ, ଧର୍ମନିଷ୍ଠ, ଆତ୍ମସଂୟମୀ, ରାଜର୍ଷି ସମାନ, ତିନି ଲୋକରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ। ସେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ, ଶତ୍ରୁଦଳନ, ମିତ୍ରପ୍ରିୟ, ଇନ୍ଦ୍ର ଓ କୁବେରଙ୍କ ସମାନ ଧନ-ଧାନ୍ୟରେ ସମୃଦ୍ଧ, ଏବଂ ମନୁ ଯେପରି ପୃଥିବୀର ରକ୍ଷା କରିଥିଲେ, ଦଶରଥ ମଧ୍ୟ ଏହି ଭାବରେ ଜଗତର ରକ୍ଷା କରୁଥିଲେ। ସେ ତାଙ୍କର ସତ୍ୟନିଶ୍ଚୟ ଓ ତ୍ରିବର୍ଗ ଆଚରଣ ଦ୍ୱାରା ଏହି ଅପୂର୍ବ ନଗରୀକୁ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଅମରାବତୀ ପରି ଶାସନ କରୁଥିଲେ। ଏହି ଅଯୋଧ୍ୟା ନଗରୀରେ କୌଣସି ଗୃହସ୍ଥ ଅଳ୍ପ ଧନର ଥିଲେ ନାହିଁ, ପ୍ରତ୍ୟେକ ଘରେ ଗାଈ, ଘୋଡ଼ା, ଧନ-ଧାନ୍ୟ ରହୁଥିଲା। କୌଣସି ଲୋଭୀ, କଞ୍ଜୁଷ, କ୍ରୁର ମନୁଷ୍ୟ, ଅଜ୍ଞାନୀ କିମ୍ବା ନାସ୍ତିକ ଦେଖାଯାଉନଥିଲେ। ପୁରୁଷ ଓ ନାରୀମାନେ ସମସ୍ତେ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ, ଶିଷ୍ଟ, ଆନନ୍ଦମୟ, ମହାର୍ଷିମାନେ ପରି ଶୁଚି। କୌଣସି ଲୋକ କଣ୍ଠାହାର, ମୁକୁଟ, ମାଳା ବିନା, ଅଲ୍ପ ଭୋଗୀ, ଅଶୁଚି, ଅଲଙ୍କାର ହୀନ କିମ୍ବା ଶୁଭ ସୁଗନ୍ଧ ହୀନ ଥିଲେ ନାହିଁ। କୌଣସି ଅଶୁଚି ଖାଦ୍ୟ ଖାଉଥିବା, ଦାନ ନ କରୁଥିବା, ବାହୁଳ ଓ ଗଳାର ଅଳଙ୍କାର ବିନା, ଅନିୟନ୍ତ୍ରିତ କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ ଦୁର୍ଗୁଣ ଥିଲେ ନାହିଁ। ଅଯୋଧ୍ୟାରେ କୌଣସି ଅଗ୍ନିହୀନ, ଯଜ୍ଞ ନ କରୁଥିବା, କଞ୍ଜୁଷ, ଚୋର, ଦୁର୍ଚରିତ୍ର, କିମ୍ବା ମିଶ୍ରବଂଶୀ ଥିଲେ ନାହିଁ। ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ସଦା ନିଜ କର୍ତ୍ତବ୍ୟରେ ନିଷ୍ଠ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟନିଗ୍ରହୀ, ଦାନ ଓ ଅଧ୍ୟୟନରେ ରତ, ଦାନଗ୍ରହଣରେ ସଂଯମୀ ଥିଲେ। କୌଣସି ନାସ୍ତିକ, ମିଥ୍ୟାବାଦୀ, ଅପଠିତ, ଇର୍ଷ୍ୟାଳୁ, ଅସମର୍ଥ କିମ୍ବା ଅଜ୍ଞାନୀ ଥିଲେ ନାହିଁ। କୌଣସି ଷଡ୍ବିଦ୍ୟା ଅଜ୍ଞ, ନିୟମହୀନ, ଅଲ୍ପଦାନୀ, ଦୁଃଖୀ, ଅଶାନ୍ତ ମନ ବା ଦୁଃଖିତ ଲୋକ ଥିଲେ ନାହିଁ। ଏଠି ପୁରୁଷ ଓ ନାରୀମାନେ ସମସ୍ତେ ଶ୍ରୀମତୀ, ରୂପବତୀ, ଓ ରାଜାଙ୍କୁ ଭକ୍ତିଶୀଳ ଥିଲେ। ଉଚ୍ଚ ତିନି ବର୍ଣ୍ଣର ଲୋକମାନେ ଦେବତା ଓ ଅତିଥିଙ୍କୁ ପୂଜା କରୁଥିଲେ, କୃତଜ୍ଞ, ଦାନଶୀଳ, ଶୂର ଓ ପ୍ରତାପୀ ଥିଲେ। ସମସ୍ତେ ଦୀର୍ଘାୟୁ, ଧର୍ମ ଓ ସତ୍ୟରେ ନିଷ୍ଠ, ପୁତ୍ର, ପୌତ୍ର, ଓ ଭାର୍ଯ୍ୟାମାନଙ୍କ ସହ ଏହି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ନଗରୀରେ ଏକତ୍ରେ ବସୁଥିଲେ। ଏଠି କ୍ଷତ୍ରିୟମାନେ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କର ରକ୍ଷା କରୁଥିଲେ, ବୈଶ୍ୟମାନେ କ୍ଷତ୍ରିୟଙ୍କୁ ନିଷ୍ଠାରେ ସେବା କରୁଥିଲେ, ଶୂଦ୍ରମାନେ ତିନି ବର୍ଣ୍ଣର ସେବାରେ ନିମଗ୍ନ ଥିଲେ। ଏହି ନଗରୀ ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁବଂଶୀ ରାଜାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ମନୁଙ୍କ ପୁରାତନ ଶାସନ ପରି ସୁରକ୍ଷିତ ଥିଲା। ଏଠି ଅଗ୍ନିସମାନ ଶୂରବୀର, କୌଶଳୀ, ଶିଳ୍ପଗୁଣରେ ପ୍ରବୀଣ ଯୋଦ୍ଧାମାନେ ସିଂହଗୁହା ପରି ନିର୍ଭୟ ଭାବେ ଥିଲେ। କାମ୍ବୋଜ, ବାହ୍ଳୀକ ଦେଶର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଘୋଡ଼ା, ଅରଣ୍ୟ ଓ ନଦୀ ଉପତ୍ୟକାର ଉତ୍ତମ ଘୋଡ଼ା ଏଠି ଥିଲେ। ବିନ୍ଧ୍ୟ ଓ ହିମାଳୟ ପର୍ବତର ମଦୋନ୍ମତ ହାତୀମାନେ ପର୍ବତ ପରି ଦୃଢ଼ ଏହି ନଗରୀରେ ଥିଲେ। ଏଠି ଏୟାରାବତ ଓ ମହାପଦ୍ମ ଗୋତ୍ରର, ଅଞ୍ଜନ ଓ ବାମନ ପର୍ବତର ହାତୀମାନେ ମଧ୍ୟ ରହିଥିଲେ। ଭଦ୍ର, ମନ୍ଦ୍ର, ମୃଗ, ଭଦ୍ରମନ୍ଦ୍ର, ଭଦ୍ରମୃଗ, ମୃଗମନ୍ଦ୍ର ପ୍ରକାର ଅନେକ ହାତୀ ଏଠି ଥିଲେ। ସଦା ପର୍ବତ ସମ ଦୃଢ଼ ମଦୋନ୍ମତ ହାତୀମାନେ ଦ୍ୱାରା ପୂର୍ଣ୍ଣ ଏହି ନଗରୀ, ଯାହାକୁ ସତ୍ୟନାମା ଭାବରେ ମଧ୍ୟ ଅଭିହିତ କରାଯାଏ, ଦୁଇ ଯୋଜନା ଠାରୁ ବେଶି ଲମ୍ବା ଥିଲା, ଯେଉଁଠାରେ ଦଶରଥ ରାଜା ରହି ଏହି ପୃଥିବୀକୁ ରକ୍ଷା କରୁଥିଲେ।