ଏହି ରାମାୟଣର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବାଳକାଣ୍ଡରେ ବର୍ଣ୍ନିତ ହେଉଛି ଆୟୋଧ୍ୟା ନଗରର ଅଦ୍ଭୁତ ଶୋଭା ଏବଂ ଶ୍ରୀ ଦଶରଥ ରାଜାଙ୍କ ଶାସନ। ଆୟୋଧ୍ୟା ନଗର ରଥଚାଳକ ଏବଂ କବିମାନେ ଦ୍ୱାରା ଭିଡ଼ି ଥିଲା, ଅପୂର୍ବ ଚମକ ଥିଲା ଏହି ନଗରରେ। ଉଚ୍ଚ ମହଳ ଓ ଧ୍ଵଜା ଦ୍ୱାରା ଅଳଙ୍କୃତ ଥିଲା, ଏବଂ ଶତ ଶତ ଯୁଦ୍ଧ ଯନ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ଭରି ଥିଲା। ଏହି ନଗର ଚାରିପଟେ ନାଟିକା ଓ ନୃତ୍ୟଶିଳ୍ପୀ ଦଳ ଦ୍ୱାରା ଘେରା ଥିଲା; ଅନେକ ଉଦ୍ୟାନ ଓ ଆମ୍ବ ଗଛ ଦ୍ୱାରା ଅଳଙ୍କୃତ ଥିଲା, ଏବଂ ଶାଳ ଗଛର ମହାବନ୍ଦ ଦ୍ୱାରା ଘେରା ଥିଲା। ଏହି ନଗର ଗଭୀର ଓ ଦୃଢ଼ ଖାଇ ଦ୍ୱାରା ସୁରକ୍ଷିତ ଥିଲା, ଅନ୍ୟମାନେ ପାଖକୁ ଆସିବା ଦୁର୍ଭାଗ୍ୟ ଥିଲା; ଏଠାରେ ଅସଂଖ୍ୟ ଘୋଡ଼ା, ହାତୀ, ଗାଁଠିଆ, ଉଠ, ଗଧା ଦ୍ୱାରା ଭରି ଥିଲା। ଏହି ନଗର ଅନେକ ଅନୁଗତ ରାଜାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଦାଣ୍ଡ ଦେବା ଅନୁଷ୍ଠାନ ଦ୍ୱାରା ଘେରା ଥିଲା, ଏବଂ ବିଭିନ୍ନ ଦେଶର ବ୍ୟାପାରୀମାନେ ଏହି ନଗରକୁ ଶୋଭା ଦେଇଥିଲେ। ଏହି ନଗରରେ ରତ୍ନ ଦ୍ୱାରା ଅଳଙ୍କୃତ ମହଳଗୁଡିକ ଥିଲା, ପାହାଡ଼ ଭଳି ଦେଖାଯାଉଥିଲା; ଉଚ୍ଚ ମହଳ ଦ୍ୱାରା ଭରି ଥିଲା, ଏବଂ ଏହି ନଗର ଅମରାବତୀ ଭଳି ଦେଖାଯାଉଥିଲା। ଏହି ନଗର ଚତୁରଙ୍ଗ ଭଳି ଆକୃତି ଥିଲା, ଅନେକ ମହିଳା ଦ୍ୱାରା ଭରି ଥିଲା, ଏବଂ ସମସ୍ତ ରତ୍ନ ଦ୍ୱାରା ଅଳଙ୍କୃତ ଥିଲା, ଦେବମହଳ ଦ୍ୱାରା ଶୋଭା ପାଇଥିଲା। ଏହି ନଗର ଦୃଢ଼ ଓ ଅଟୁଟ ଭବନଗୁଡିକ ଦ୍ୱାରା ସୁସ୍ଥିତ ଥିଲା, ଏଠାରେ ଚାଉଳ, ଯବ ଓ ଇକୁ ଦ୍ୱାରା ଭରି ଥିଲା, ଏବଂ ଇକୁ ମଠ ଦ୍ୱାରା ମିଠା ଜଳ ମିଳୁଥିଲା। ଏହି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ନଗର ଭୂମିରେ ଦମ୍ରୁ, ମୃଦଙ୍ଗ, ବୀଣା, ପଣବ ଦ୍ୱାରା ଅତି ରମ୍ୟ ଶବ୍ଦ ଚାରିପଟେ ବାଜୁଥିଲା। ଏହି ନଗରର ଘରଗୁଡିକ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଭାବରେ ବ୍ୟବସ୍ଥିତ ଥିଲା, ଏବଂ ଏଠାରେ ଅନେକ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପୁରୁଷମାନେ ବସୁଥିଲେ, ଯେପରି ବିଦ୍ୟାଧରମାନେ ସ୍ୱର୍ଗରେ ତପସ୍ୟା କରି ଦେବମହଳ ପାଇଥିବା। ଏଠାରେ ଅନେକ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଧନୁର୍ବିଦ୍ୟାର ଦକ୍ଷ ଯୋଧ୍ୟାମାନେ ଥିଲେ, ଦୂର ଓ ସମୀପ ଲକ୍ଷ୍ୟରେ ଅସ୍ତ୍ର ନିକ୍ଷେପ କରିପାରିଥିଲେ, ଶବ୍ଦ ଦ୍ୱାରା ଲକ୍ଷ୍ୟ ହିଟ କରିପାରିଥିଲେ, ତେଲ ଭଳି ହାତରେ ଦକ୍ଷ ଥିଲେ। ଏଠାରେ ଅନେକ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଯୋଧ୍ୟାମାନେ ଅତି ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଅସ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ଜଙ୍ଗଲରେ ବାଘ, ସିଂହ, ତୁଆ ମାନେ ନିପାତ କରିଥିଲେ। ଏପରି ଅନେକ ଅତିଶୟ ରଥୀମାନେ ଦ୍ୱାରା ଦଶରଥ ରାଜା ଏହି ନଗରକୁ ଭରିଥିଲେ। ଏହି ନଗର ଅଗ୍ନି ଭଳି ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଧର୍ମପରାୟଣ, ଦ୍ୱିଜାତି, ଷଡ୍ବିଦ୍ୟାର ଅଧ୍ୟୟନ କରିଥିବା ଅନେକ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଏବଂ ତପସ୍ୱୀ ଋଷିମାନେ ଦ୍ୱାରା ଘେରା ଥିଲା। ଏହି ଆୟୋଧ୍ୟା ନଗରରେ ଏକ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବ୍ୟକ୍ତି ଥିଲେ, ଯିଏ ବେଦର ଜ୍ଞାନୀ, ସମସ୍ତ ଜ୍ଞାନର ଅଧିକାରୀ, ଦୂରଦୃଷ୍ଟି, ଅତି ତେଜସ୍ୱୀ, ନଗରବାସୀ ଓ ଗ୍ରାମବାସୀଙ୍କର ପ୍ରିୟ। ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁ ବଂଶରେ ଏହି ବ୍ୟକ୍ତି ଅତି ଶକ୍ତିଶାଳୀ ରଥୀ, ଯଜ୍ଞ କରିଥିବା, ଧର୍ମପରାୟଣ, ନିଜେ ନିୟମିତ, ରାଜା ଋଷି ଭଳି, ତିନି ଜଗତରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ। ସେ ବିରାଟ, ଶତ୍ରୁ ନାଶକ, ମିତ୍ରପ୍ରିୟ, ଇନ୍ଦ୍ର ଓ କୁବେରଙ୍କ ସମାନ ଧନ ଓ ଧନ୍ୟର ଅଧିକାରୀ। ଯେପରି ମନୁ ତେଜସ୍ୱୀ ଥିଲେ ଏହି ଜଗତର ରକ୍ଷକ, ତେଣୁ ଦଶରଥ ରାଜା ମଧ୍ୟ ଏହି ଜଗତର ରକ୍ଷକ ଥିଲେ। ତାଙ୍କର ସତ୍ୟ ନିଶ୍ଚୟ ଓ ତ୍ରିପୁରୁଷାର୍ଥ ଅନୁଷ୍ଠାନ ଦ୍ୱାରା ଏହି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ନଗର ଶାସିତ ହେଉଥିଲା, ଯେପରି ଇନ୍ଦ୍ର ଅମରାବତୀକୁ ଶାସନ କରନ୍ତି। ଏହି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ନଗରରେ କୌଣସି ଘରେ ଅଭାବ ନଥିଲା; ପ୍ରତ୍ୟେକ ଗୃହସ୍ଥ ଦକ୍ଷ, ଗାଁଠିଆ, ଘୋଡ଼ା, ଧନ ଓ ଧାନର ଅଧିକାରୀ। ଆୟୋଧ୍ୟାରେ କୌଣସି ଲୋଭୀ, କୌଣସି କଞ୍ଚନ, କୌଣସି କ୍ରୂର ଲୋକ ଦେଖିବାକୁ ମିଳୁନଥିଲା; ଏହି ନଗରରେ କୌଣସି ଅଜ୍ଞାନୀ କିମ୍ବା ନାସ୍ତିକ ନଥିଲେ। ସମସ୍ତ ପୁରୁଷ ଓ ମହିଳା ଧର୍ମପରାୟଣ ଚରିତ୍ର, ଶିଷ୍ଟ, ଆନନ୍ଦିତ ସ୍ୱଭାବ, ଶୁଦ୍ଧ ଋଷିମାନେ ଭଳି। କୌଣସି ଲୋକ କଣ୍ଠ ନଥିଲେ, ମୁଣ୍ଡ ମୁଣ୍ଡ ନଥିଲେ, ମାଳା ନଥିଲେ, ଅଳ୍ପ ଭୋଗ କରୁଥିଲେ, ଅଶୁଦ୍ଧ ଥିଲେ, ଅସଜ୍ଜିତ ଅଙ୍ଗ, ଅସୁଗନ୍ଧ ଥିଲେ ନଥିଲେ। କୌଣସି ଲୋକ ଅଶୁଦ୍ଧ ଖାଦ୍ୟ ଖାଉନଥିଲେ, କୌଣସି ଦାନ ନକରୁଥିଲେ, ଅଙ୍ଗଦ ଓ ହାତ ଉପର ଅଳଙ୍କାର ନଥିଲେ, ନିଜ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ ନଥିଲେ। ଆୟୋଧ୍ୟାରେ କୌଣସି ଅଗ୍ନି ଉପାସନା ଅନଲ, କୌଣସି ଯଜ୍ଞ ନକରୁଥିଲେ, କୌଣସି କଞ୍ଚନ, ଚୋର, ଦୁଷ୍ଟ ଚରିତ୍ର, ମିଶ୍ର ଜାତି ଦେଖିବାକୁ ମିଳୁନଥିଲା। ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ସର୍ବଦା ନିଜ କର୍ତ୍ତବ୍ୟରେ ଦକ୍ଷ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ନିୟମିତ, ଦାନ ଓ ଅଧ୍ୟୟନ କରୁଥିଲେ, ଦାନ ଗ୍ରହଣରେ ସଂୟମୀ। ଏଠାରେ କୌଣସି ନାସ୍ତିକ, ମିଥ୍ୟାବାଦୀ, ଅଜ୍ଞାନୀ, ଇର୍ଷ୍ୟାପରାୟଣ, ଅସମର୍ଥ, ଅବୁଦ୍ଧି ଲୋକ ନଥିଲେ। କୌଣସି ଲୋକ ଷଡ୍ବିଦ୍ୟା ଅଜ୍ଞାନୀ, ନିୟମହୀନ, ଅଳ୍ପ ଦାନୀ, ଦୁଃଖୀ, ଚିନ୍ତିତ, କଷ୍ଟ ପିଡିତ ଦେଖିବାକୁ ମିଳୁନଥିଲା। ଆୟୋଧ୍ୟାରେ କୌଣସି ପୁରୁଷ କିମ୍ବା ମହିଳା ଅଭାଗା କିମ୍ବା ଅରୂପ, ରାଜାଙ୍କୁ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ନଥିଲେ। ଉଚ୍ଚ ତିନି ଜାତିରେ ଦେବତା ଓ ଅତିଥି ଉପାସନା, କୃତଜ୍ଞତା, ଦାନ, ଶୂରତା, ପ୍ରତାପ ଦ୍ୱାରା ଅନୁଷ୍ଠିତ ହେଉଥିଲା। ଏହି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ନଗରରେ ସମସ୍ତ ଲୋକ ଦୀର୍ଘାୟୁ, ଧର୍ମ ଓ ସତ୍ୟପରାୟଣ, ପୁତ୍ର, ପୌତ୍ର, ପତ୍ନୀ ସହିତ ଏକତାରେ ରହୁଥିଲେ। କ୍ଷତ୍ରିୟମାନେ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କର ଆଶ୍ରୟ ଥିଲେ, ବୈଶ୍ୟମାନେ କ୍ଷତ୍ରିୟଙ୍କୁ ସେବା କରୁଥିଲେ, ଶୂଦ୍ରମାନେ ନିଜ କର୍ତ୍ତବ୍ୟରେ ଲଗ୍ନ ଥିଲେ, ଉଚ୍ଚ ତିନି ଜାତିକୁ ସେବା କରୁଥିଲେ। ଏହି ନଗରକୁ ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁ ବଂଶର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ନାୟକ ଦଶରଥ ରାଜା ବଡ଼ ସୁରକ୍ଷିତ ଭାବରେ ଶାସନ କରୁଥିଲେ, ଯେପରି ପୁରାତନ କାଳରେ ମନୁ ରାଜା ଜନମାନ୍ୟଙ୍କୁ ସୁରକ୍ଷା ଦେଇଥିଲେ। ଏହି ନଗର ଅଗ୍ନି ଭଳି ଶୁର, ଦକ୍ଷ, ଦୟାଳୁ, ଅଟୁଟ ଯୋଧ୍ୟାମାନେ ଦ୍ୱାରା ଭରି ଥିଲା, ଏହି ଯୋଧ୍ୟାମାନେ ଦକ୍ଷ ଏବଂ କଳାରେ ପାରଂଗତ, ଗୁହାରେ ସିଂହ ଭଳି। କାମ୍ବୋଜ ଓ ବାହ୍ଲିକ ଦେଶର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଘୋଡ଼ା, ଜଙ୍ଗଲ ଓ ନଦୀର ଉତ୍ତମ ଘୋଡ଼ା ଦ୍ୱାରା ଏହି ନଗର ଭରି ଥିଲା।