ଏହିପରି ଘଟଣାକ୍ରମରେ, ରାମ ମୁନିବରଙ୍କ ପ୍ରସ୍ତାବ ଓ ଫଳମୂଳ ଭୋଜନ ସ୍ୱୀକାର କରି, ତାହା ଭୋଜନ କରିବା ପରେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ତୃପ୍ତି ଅନୁଭବ କଲେ। ତାପରେ, ଫଳମୂଳ ଭୋଜନ କରି ସେ ମହାମୁନିଙ୍କୁ ପଚାରିଲେ, “ମୁନିବର, ଏହି ଯଜ୍ଞମୟ ତେଜସ୍ୱୀ ଆଶ୍ରମ କାହାଙ୍କ ନିକଟରେ ଅଛି?” ରାମଙ୍କ ଏହି ପ୍ରଶ୍ନ ଶୁଣି ବାଲ୍ମୀକି କହିଲେ, “ଶତ୍ରୁଘ୍ନ, ଶୁଣ, ଏହି ପବିତ୍ର ଆଶ୍ରମ ଏକ ସମୟରେ କାହାର ଥିଲା। ତୁମର ପୂର୍ବଜ ରାଜା ସୌଦାସଙ୍କ ପୁଅ ଥିଲେ ବୀରସହ, ଯିଏ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଓ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଥିଲେ। ସୌଦାସ ଛୁଆବେଳେ ମୃଗୟା କରିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ, ଏବଂ ଏକ ଦିନ ସେ ଦେଖିଲେ ଦୁଇ ରାକ୍ଷସ ଜଙ୍ଗଲକୁ ଉପଦ୍ରବ କରୁଛନ୍ତି। ସେମାନେ ଭୟଙ୍କର ଓ ବାଘ ଆକୃତିର ଥିଲେ, ହଜାର-ହଜାର ପଶୁ ଭୋଜନ କରୁଥିଲେ, କିନ୍ତୁ କେବେ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହେଉନଥିଲେ। ସୌଦାସ ସେମାନଙ୍କୁ ଓ ଶୂନ୍ୟ ଜଙ୍ଗଲ ଦେଖି ଭୟଙ୍କର କ୍ରୋଧରେ ଏକ ଦୁର୍ଦ୍ଧର୍ଷ ବାଣ ଛାଡ଼ି ଏକ ରାକ୍ଷସକୁ ବଧ କଲେ। ଏହାପରେ ସୌଦାସ ଶାନ୍ତ ହେଇ ମୃତ ରାକ୍ଷସକୁ ଦେଖି ରହିଲେ। ତାଙ୍କ ସାଙ୍ଗକୁ ମୃତ ଦେଖି ଅନ୍ୟ ରାକ୍ଷସ ଦୁଃଖରେ ଭରି ରାଜାଙ୍କୁ କହିଲା, “ତୁମେ ନିର୍ଦ୍ଦୋଷ ମୋ ସାଥୀକୁ ମାରିଛ, ଏହିପାଇଁ ମୁଁ ତୁମକୁ ଯଥାଯୋଗ୍ୟ ଫଳ ଦେବି।” ଏହିପରି କହି ସେ ରାକ୍ଷସ ସେଠାରୁ ଅଦୃଶ୍ୟ ହେଲା। ସମୟ ଗତିରେ ସୌଦାସଙ୍କୁ ଲୋକେ ମିତ୍ରସହ ବୋଲି ଚିହ୍ନିବାକୁ ଲାଗିଲେ। ସେ ଏହି ଆଶ୍ରମ ନିକଟରେ ଏକ ବୃହତ୍ ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞ କଲେ, ଯାହାର ଅଧ୍ୟକ୍ଷତା କଲେ ବସିଷ୍ଠ। ଏହିଠାରେ ହଜାର-ହଜାର ବର୍ଷ ଧରି ଚାଲିଥିବା ଏକ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଏବଂ ଦେବତାମାନେ ପାଇଁ ଯଥା ଯଜ୍ଞ ହେଲା। ଯଜ୍ଞ ଶେଷରେ, ପୂର୍ବ ଶତ୍ରୁତା ସ୍ମରଣ କରି, ବସିଷ୍ଠ ରୂପ ଧାରଣ କରିଥିବା ଏକ ରାକ୍ଷସ ରାଜାଙ୍କୁ କହିଲା, “ଏହି ଯଜ୍ଞ ଶେଷରେ ମୋ ପାଇଁ ମାଂସର ଭୋଜନ ପ୍ରସ୍ତୁତ ହୋଇଛି; ତାହା ଶୀଘ୍ର ଦିଅ, ବିଚାର ଦରକାର ନାହିଁ।” ବ୍ରାହ୍ମଣ ରୂପ ଧାରଣ କରିଥିବା ରାକ୍ଷସଙ୍କ ଏହି କଥା ଶୁଣି ରାଜା କହିଲେ, “ଗୁରୁ ଯେପରି ଚାହାନ୍ତି, ସେପରି ମାଂସର ଭୋଜନ ଶୀଘ୍ର ପ୍ରସ୍ତୁତ କର, ଯାହା ରୁଚିକର ହେଉ।” ରାଜାଙ୍କ ଆଦେଶରେ ରନ୍ଧୁନ୍ ଭୟଭୀତ ହୋଇ ଭୋଜନ ପ୍ରସ୍ତୁତି ଆରମ୍ଭ କଲେ, ଏବଂ ସେଠାରେ ରାକ୍ଷସ ରନ୍ଧୁନ୍ ରୂପ ଧାରଣ କଲା। ଏହିପରି, ରାକ୍ଷସ ମାନବମାଂସ ନେଇ ରାଜାଙ୍କୁ ଦେଖାଇ ଦେଲା, “ଏହି ମଧୁର ମାଂସ ଭୋଜନ ଆଣିଛି।” ମଦୟନ୍ତୀ ନାମକ ରାଜାଙ୍କ ରାନୀ ସେ ମାଂସ ଭୋଜନ ବସିଷ୍ଠଙ୍କୁ ପରିବେଶନ କଲେ। ବ୍ରାହ୍ମଣ ବସିଷ୍ଠ ବୁଝିଲେ ଯେ ଏହି ମାଂସ ମାନବମାଂସ, ତେଣୁ ସେ ଭୟଙ୍କର କ୍ରୋଧରେ କହିଲେ, “ରାଜନ, ତୁମେ ଯେଉଁ ଭୋଜନ ମୋତେ ଦେଉଛ, ଏହି ଭୋଜନ ତୁମ ହେବ—ଏହିଥିରେ ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।” ତେବେ, ସୌଦାସ କ୍ରୋଧିତ ହୋଇ ଜଳ ଧରି ବସିଷ୍ଠଙ୍କୁ ଶାପ ଦେବାକୁ ଯାଉଥିଲେ, କିନ୍ତୁ ତାଙ୍କ ରାନୀ ରୋକିଲେ, “ମୁନିବର ବସିଷ୍ଠ ଆମ ଗୁରୁ ଓ ଦେବତା ସମାନ, ତାଙ୍କୁ ଶାପ ଦେବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।” ଏହାପରେ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ରାଜା ସେ ଜଳ ତଳେ ଢାଲି ତାଙ୍କ ପାଦ ଧୋଇଲେ, ଏହାର ଫଳରେ ତାଙ୍କ ପାଦ କଳା ହୋଇଗଲା, ଏବଂ ସେ ରାଜା କଳ୍ମାଷପାଦ ବୋଲି ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହେଲେ। ସେ ରାଜା ଏବଂ ତାଙ୍କ ରାନୀ ପୁନଃ ପୁନଃ ବସିଷ୍ଠଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କଲେ ଏବଂ ତାଙ୍କ କଥା ସ୍ମରଣ କରି ପ୍ରାର୍ଥନା କଲେ। ବସିଷ୍ଠ ରାକ୍ଷସ ଦ୍ୱାରା ଘଟିଥିବା ଏହି ଅପମାନ ଶୁଣି କହିଲେ, “ମୁଁ କ୍ରୋଧରେ ଯାହା କହିଛି, ତାହା ଫେରାଇ ନପାରିବି, କିନ୍ତୁ ତୁମକୁ ଏକ ବର ଦେଉଛି। ଏହି ଶାପ ବାରୋ ବର୍ଷ ଥିବ, ତାପରେ ମୋ ଦୟାରେ ତୁମେ ପୂର୍ବ ଘଟଣା ସ୍ମରଣ କରିବେ ନାହିଁ।” ଏପରି ଭାବେ ଶାପ ସହି ସେ ରାଜା ପୁନଃ ତାଙ୍କ ରାଜ୍ୟ ଫେରିଲେ ଏବଂ ପ୍ରଜାଙ୍କୁ ରକ୍ଷା କଲେ। ରାଘବ, ତୁମେ ଯେଉଁ ଯଜ୍ଞଶାଳା ବିଷୟରେ ପଚାରିଛ, ସେଇ କଳ୍ମାଷପାଦଙ୍କ ଆଶ୍ରମ ନିକଟରେ ଅଛି। ଏହି ଭୟାନକ କଥା ଶୁଣି ସେ ଅତି ଶ୍ରଦ୍ଧାର ସହିତ ପତ୍ରାବୃତ କୁଟୀ ଭିତରକୁ ପ୍ରବେଶ କରି ବଡ଼ ମୁନିଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କଲେ। ଏହିପରି ଭାବରେ ଗୌରବମୟ ଉତ୍ତରକାଣ୍ଡରେ ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର ପୂଜ୍ୟ ସାଠିଏଁ ସର୍ଗ ଶେଷ ହେଲା। ସେଇ ରାତି, ଯେତେବେଳେ ଶତ୍ରୁଘ୍ନ ପତ୍ରାବୃତ କୁଟୀକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ, ସେଇ ସମୟରେ ସୀତା ଦୁଇ ପୁଅଙ୍କୁ ଜନ୍ମ ଦେଲେ। ମଧ୍ୟରାତିରେ ମୁନିବରଙ୍କ ଶିଶୁପୁଅମାନେ ଆନନ୍ଦରେ ବାଲ୍ମୀକିଙ୍କୁ ଏହି ଶୁଭ ଘଟଣା ଜଣାଇଲେ, “ଧନ୍ୟ ରାମଙ୍କ ଭାର୍ଯ୍ୟା ଦୁଇ ପୁଅଙ୍କୁ ଜନ୍ମ ଦେଇଛନ୍ତି, ଏହିପାଇଁ ଦୃଷ୍ଟ ଶକ୍ତି ନାଶ କରିବା ପାଇଁ ରକ୍ଷାକର୍ମ କରନ୍ତୁ।” ଏହି କଥା ଶୁଣି ବଡ଼ ଋଷି ଖୁସି ହୃଦୟରେ ସେଠାକୁ ଆସିଲେ, ଦୁଇ ଶିଶୁ ଚନ୍ଦ୍ରମା ପରି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଏବଂ ଦେବପୁଅମାନେ ପରି ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଦେଖିଲେ। ବଡ଼ ଆନନ୍ଦରେ ସେ ଦୁଇ ପୁଅଙ୍କୁ ଦୃଷ୍ଟ ଶକ୍ତି ନାଶ କରିବା ପାଇଁ ରକ୍ଷାକର୍ମ କଲେ। ତାପରେ, କୁଶ ଏବଂ ଲବା ନେଇ, ବାଲ୍ମୀକି ଏହି ଦୁଇ ପୁଅଙ୍କୁ ଦୃଷ୍ଟି ନାଶକ ରକ୍ଷାକର୍ମ କରିଦେଲେ।