ଶତୃଘ୍ନ, ଶତ୍ରୁମାର୍ଦ୍ଦନ କରିବାରେ ପ୍ରବଳ, ଭଗବାନ୍ ରାମଙ୍କୁ ପ୍ରଦକ୍ଷିଣା କରି, ମୁଣ୍ଡ ନମାଇ ଶ୍ରଦ୍ଧା ସହିତ ପ୍ରଣାମ କଲେ । ତାଙ୍କର ଅନୁମତି ନେଇ, ସେ ବିଦାୟ ନେଲେ । ପରେ ଶତୃଘ୍ନ ଜୋଡ଼ିହାତେ ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ଭରତ ଏବଂ ପୁରୋହିତ ବଶିଷ୍ଠଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କଲେ । ସେମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ପ୍ରଦକ୍ଷିଣା କରି, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଶତୃଘ୍ନ ସେଠାରୁ ବିଦାୟ ନେଲେ । ସେ ସେନାକୁ ଯାତ୍ରା କରାଇଲେ, ଯାହା ଶ୍ରେଷ୍ଠ ହାତୀ ଓ ଘୋଡ଼ାମାନେ ସହିତ ଭରିଥିଲା । ଏକ ମାସ ରାଜାଙ୍କ ସହିତ ରହି, ରଘୁବଂଶୀ ଶତୃଘ୍ନ ଯାତ୍ରା କରିବାକୁ ଚାଲିଗଲେ । ଏପରି ଭାବେ ଶ୍ରୀମଦ୍ ରାମାୟଣର ଉତ୍ତରକାଣ୍ଡର ଚଉଷଠିଏ ସର୍ଗର ଶେଷ ହେଲା । ସମସ୍ତ ସେନାକୁ ପଠାଇଦେଇ, ଶତୃଘ୍ନ ରାସ୍ତାରେ କେବଳ ଏକ ମାସ ରହିଲେ । ପରେ ସେ ଏକା ଓ ଦ୍ରୁତ ଗତିରେ ଯାତ୍ରା କଲେ । ଦୁଇ ରାତି ରାସ୍ତାରେ ଅତିତ କରି, ରଘୁବଂଶର ଆନନ୍ଦଦାୟକ ଏହି ବୀର ଶତୃଘ୍ନ ମହାପୁନ୍ୟମୟ ଓ ଉତ୍ତମ ଦେଵୀ ମୁନି ଵାଲ୍ମୀକିଙ୍କ ଆଶ୍ରମକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ । ସେ ଶ୍ରଦ୍ଧା ସହିତ ମହାତ୍ମା ଵାଲ୍ମୀକିଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କଲେ ଓ ଜୋଡ଼ିହାତେ କହିଲେ, “ଭଗବନ୍, ମୁଁ ମୋ ଗୁରୁଙ୍କ କାମରେ ଏଠାକୁ ଆସିଛି, ଏଠାରେ ଏକ ରାତି ରହିବି । ଆସନ୍ତାକାଲି ସକାଳେ ପଶ୍ଚିମ ଦିଗକୁ, ଅର୍ଥାତ୍ ବରୁଣଙ୍କ ଦିଗକୁ ଯିବି ।” ଶତୃଘ୍ନଙ୍କ ଏହି ଉପସ୍ଥାପନା ଶୁଣି ବିଶିଷ୍ଟ ମୁନି ହସି କହିଲେ, “ହେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଶତୃଘ୍ନ, ତୁମକୁ ଏଠାରେ ସ୍ୱାଗତ । ଏହି ଆଶ୍ରମ ତୁମ ରଘୁବଂଶର ଅଂଶ । ମୋ ଠାରୁ ନିର୍ଭୟ ଭାବେ ଆସନ, ପାଦ୍ୟ ଓ ଅତିଥି ସତ୍କାର ଗ୍ରହଣ କର ।” ଶତୃଘ୍ନ ଏହି ଅତିଥି ସତ୍କାର ଓ ଫଳମୂଳ ଭୋଜନ ଗ୍ରହଣ କଲେ ଓ ଅତ୍ୟନ୍ତ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହେଲେ । ଭୋଜନ ଶେଷରେ, ସେ ମହାମୁନିଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ, “ମହାର୍ଷି, ଏହି ଆଶ୍ରମ ନିକଟରେ ଏହି ଯଜ୍ଞ ମହିମା କାହାର ?” ଏହି ପ୍ରଶ୍ନର ଉତ୍ତରରେ ଵାଲ୍ମୀକି କହିଲେ, “ଶତୃଘ୍ନ, ଶୁଣ, ଏହି ତପୋଭୂମି କାହା ପୂର୍ବରୁ ଥିଲା । ତୁମ ପୂର୍ବଜ ରାଜା ସୌଦାସଙ୍କ ଏକ ପୁଅ ଥିଲେ, ନାମ ବୀରସାହ । ସେ ବଳଶାଳୀ ଓ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଥିଲେ । ଶିଶୁବୟସରେ ସୌଦାସ ଶିକାର କରିବାକୁ ଯାଇଥିଲେ, ଏବଂ ଦେଖିଲେ ଦୁଇ ଜଣ ରାକ୍ଷସ ଜଙ୍ଗଲକୁ ବିସ୍ତାର ଭାବେ ଉପଦ୍ରବ କରୁଛନ୍ତି । ସେମାନେ ଭୟଙ୍କର ଓ ବାଘ ସଦୃଶ ଆକୃତିରେ ଥିଲେ, ହଜାର ହଜାର ପଶୁ ଖାଉଥିଲେ, କିନ୍ତୁ କେବେ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହେଉନଥିଲେ । ସୌଦାସ ଏହି ଦୁଇ ରାକ୍ଷସ ଓ ଶୂନ୍ୟ ହୋଇଯାଇଥିବା ଜଙ୍ଗଲ ଦେଖି ବିପୁଳ କ୍ରୋଧେ ପିଡ଼ିତ ହେଇ, ଏକ ତୀକ୍ଷ୍ଣ ବାଣରେ ଜଣେ ରାକ୍ଷସକୁ ହତ୍ୟା କଲେ । ଏହିପରେ ସେ କ୍ରୋଧ ଓ ଅତିଜ୍ୱର ମୁକ୍ତ ହୋଇ, ମୃତ ରାକ୍ଷସ ଦେହକୁ ଦେଖିଲେ । ସହଚରଙ୍କୁ ମୃତ ଦେଖି, ଅନ୍ୟ ରାକ୍ଷସ ଦୁଃଖରେ ଦগ୍ଧ ହୋଇ ସୌଦାସଙ୍କୁ କହିଲେ, “ତୁମେ ନିର୍ଦ୍ଦୋଷ ମୋ ସହଚରକୁ ମାରିଛ, ତେଣୁ ମୁଁ ମଧ୍ୟ ତୁମକୁ ଯଥାଯୋଗ୍ୟ ଫଳ ଦେବି ।” ଏହିପରି କହି ସେ ରାକ୍ଷସ ସେଠାରେ ଅଦୃଶ୍ୟ ହୋଇଗଲା । ସମୟ ଗତିରେ ରାଜାଙ୍କୁ ‘ମିତ୍ରସାହ’ ନାମରେ ଚିହ୍ନିତ କରାଯାଇଲା । ଏହି ଆଶ୍ରମ ନିକଟରେ ରାଜା ଏକ ବିଶାଳ ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞ କଲେ, ଯାହାର ପ୍ରଧାନ ଅଚାର୍ଯ୍ୟ ଥିଲେ ବଶିଷ୍ଠ ମୁନି । ଏଠାରେ ହଜାର ହଜାର ବର୍ଷ ଧରି ମହାନ୍ ଯଜ୍ଞ ହେଲା, ଯାହା ଦେବତାଙ୍କ ଯଜ୍ଞ ସମାନ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଓ ସମୃଦ୍ଧିଶାଳୀ ଥିଲା । ଯଜ୍ଞ ଶେଷରେ, ପୂର୍ବ ଶତ୍ରୁତା ସ୍ମରଣ କରି ଏକ ରାକ୍ଷସ ବଶିଷ୍ଠଙ୍କ ରୂପ ଧାରଣ କରି ରାଜାଙ୍କୁ କହିଲେ, “ଏହି ଯଜ୍ଞ ଶେଷରେ ମୋ ପାଇଁ ମାଂସ ଯୁକ୍ତ ଭୋଜନ ପ୍ରସ୍ତୁତ ହୋଇଛି, ଦ୍ରୁତ ଦିଅ, ବିଚାର କରିବା ଦରକାର ନାହିଁ ।” ରାକ୍ଷସ ବ୍ରାହ୍ମଣ ରୂପରେ ଏହି ଉପସ୍ଥାପନା କରିଲେ । ରାଜା କହିଲେ, “ଶିଘ୍ର ଭାବେ ଗୁରୁଙ୍କ ଇଚ୍ଛାନୁସାରେ ମାଂସ ଯୁକ୍ତ ଭୋଜନ ପ୍ରସ୍ତୁତ କର ।” ରାଜାଙ୍କ ଆଜ୍ଞାରେ ରନ୍ଧନକାର ଭୟଭୀତ ହୋଇ ତୟାରି କରିଲେ, ଏବଂ ସେଠାରେ ରାକ୍ଷସ ରନ୍ଧନକାର ରୂପ ଧାରଣ କଲେ । ସେ ରାଜାଙ୍କୁ ମାନବ ମାଂସ ଦେଇ କହିଲେ, “ମହାରାଜ, ଏହି ଉତ୍ତମ ମାଂସ ଭୋଜନ ଆଣିଛି ।” ମଦୟନ୍ତୀ ନାମକ ରାଜାଙ୍କ ରାନୀ ସେ ଭୋଜନ ବଶିଷ୍ଠଙ୍କ ପାଖକୁ ନେଇଗଲେ । ବଶିଷ୍ଠ ଦେଖିଲେ ଯେ, ପାତ୍ରରେ ଯାହା ରଖାଯାଇଛି, ତାହା ମାନବ ମାଂସ । ସେ ଭୟଙ୍କର କ୍ରୋଧରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇ କହିଲେ, “ମହାରାଜ, ତୁମେ ମୋତେ ଏହି ଭୋଜନ ଦେବାକୁ ଚାହୁଁଛ, ତେଣୁ ଏହି ଭୋଜନ ତୁମର ହେବ, ଏହି ନିଶ୍ଚିତ ।” ସୌଦାସ କ୍ରୋଧରେ ଜଳ ଉଠାଇ ବଶିଷ୍ଠଙ୍କୁ ଶାପ ଦେବାକୁ ଯାଉଥିଲେ, କିନ୍ତୁ ତାଙ୍କ ରାନୀ ରୋକିଲେ, “ମହାରାଜ, ବଶିଷ୍ଠ ମୁନି ଆମ ଗୁରୁ, ଦେବତା ସମାନ, ତାଙ୍କୁ ଶାପ ଦେବା ଅଯୋଗ୍ୟ ।” ଏହିପରି ଶୁଣି, ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ରାଜା ତାଙ୍କ କ୍ରୋଧର ଶକ୍ତି ଭରା ଜଳ ତଳକୁ ଢେଳାଇ ତାହାରେ ପାଦ ଧୁଇଦେଲେ । ଏହି କାରଣରୁ ତାଙ୍କ ପାଦ କଳା ହୋଇଗଲା । ସେଠାରୁ ସେ ‘କଳ୍ମାଷପାଦ’ ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହେଲେ । ଏହିପରି ଦୁଃଖ ଦେଖି, ରାଜା ଓ ତାଙ୍କ ରାନୀ ବାରମ୍ବାର ବଶିଷ୍ଠଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କଲେ ଓ ପୂର୍ବ କଥା ସ୍ମରଣ କରି କହିଲେ । ବଶିଷ୍ଠ ଏହି ଅନର୍ଥ ରାକ୍ଷସ ଦ୍ୱାରା ଘଟିଥିବା ଦେଖି କହିଲେ, “ମୁଁ କ୍ରୋଧରେ ଯାହା କହିଛି, ତାହା ପୂରଣ ହେବ, ତଥାପି ମୁଁ ତୁମକୁ ଏକ ଵର ଦେଉଛି । ଏହି ଶାପ ବାରୋ ବର୍ଷ ରହିବ, ଏବଂ ମୋ ଅନୁଗ୍ରହରେ ତୁମେ ପୂର୍ବ ଘଟଣା ସ୍ମରଣ କରିବେ ନାହିଁ ।