ଏହି ଉତ୍ତରକାଣ୍ଡର ଗୌରବମୟ ରାମାୟଣରେ, ରାମଚନ୍ଦ୍ର ଶତ୍ରୁଘ୍ନଙ୍କୁ ଅଭିଷେକ କରିବା ପରେ ତାଙ୍କୁ ଆପଣଙ୍କ ଗୋଦିରେ ବସାଇଲେ ଓ ମଧୁର ଶବ୍ଦରେ କଥା କହି ଶତ୍ରୁଘ୍ନଙ୍କୁ ଶକ୍ତି ଏବଂ ଉତ୍ସାହ ଦେଲେ। ରାମ ଏହିପରି କହିଲେ, “ତୁମର ଏହି ବାଣ ଅପରାଜିତ, ଦିବ୍ୟ ଓ ଶତ୍ରୁ ସମୂହର ପ୍ରତି ଜୟୀ। ଏହି ବାଣ ଦ୍ୱାରା, ମୂଳ ରଘୁବଂଶର ଆନନ୍ଦ ଶତ୍ରୁଘ୍ନ, ତୁମେ ଲବଣାସୁରଙ୍କୁ ବଧ କରିପାରିବ। ଏହି ବାଣ, କକୁତ୍ସ୍ଥ ବଂଶର ଅନୁସାରୀ, ବିଶାଳ ସାଗରରେ ବିଶ୍ରାମ କରୁଥିବାବେଳେ ସୃଷ୍ଟି ହୋଇଥିଲା। ଏହି ବାଣକୁ ଏମିତି ଏକ ଦେବତା ତିଆରି କରିଥିଲେ, ଯିଁଁ ଦେବ ଓ ଦାନବ ଦ୍ୱାରା ଅଦୃଶ୍ୟ ଓ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କୁ ଦେଖିବାରେ ଅସମର୍ଥ। ଏହି ବାଣ ଏକ ଦେବତା ଦ୍ୱାରା ତିଆରି ହୋଇଥିଲା, ଯିଁଁ ତିନି ଲୋକର ସୃଷ୍ଟିକୁ ବାଧା ଦେବା ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ମଧୁ ଓ କୈଟଭ ଦ୍ୱାରା କ୍ରୋଧିତ ହୋଇଥିଲେ। ସେ ବାଣ ଦ୍ୱାରା ମଧୁ ଓ କୈଟଭକୁ ବଧ କରି, ପ୍ରଜାମାନଙ୍କର ଉପଭୋଗ ପାଇଁ ଏହି ବାଣ ଦ୍ୱାରା ତିନି ଲୋକ ସୃଷ୍ଟି କରିଥିଲେ। ରାମ କହିଲେ, “ଏହି ବାଣକୁ ମୁଁ ରାବଣ ନିବାରଣ ପାଇଁ କଦାପି ବ୍ୟବହାର କରିନଥିଲି, କାରଣ ଏହାର ମହାଶକ୍ତି ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଭୟ ଉତ୍ପନ୍ନ କରିପାରିଥାନ୍ତା। ମଧୁ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରଦତ୍ତ ମହାତ୍ମା ତ୍ରୟମ୍ବକଙ୍କ ତ୍ରିଶୂଳ ଏହି ବାଣର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଅସ୍ତ୍ର। ସେ ତ୍ରିଶୂଳକୁ ନିଜ ନିବାସରେ ରଖି ଅନେକବାର ପୂଜା କରିଥାନ୍ତି, ଏହି ତ୍ରିଶୂଳ ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଉପଜୀବିକା ମିଳେ। କିନ୍ତୁ ଯେତେବେଳେ କେହି ଯୁଦ୍ଧ ଚାହେଁ, ସେ ତ୍ରିଶୂଳକୁ ଧରି ଦାନବକୁ ଭସ୍ମ କରିଦେଇଥାନ୍ତି। ଏହି କାରଣରୁ, ଶତ୍ରୁଘ୍ନ, ତ୍ରିଶୂଳ ଉଠାଇବା ପୂର୍ବରୁ ସହର ଦ୍ଵାରରେ ଅସ୍ତ୍ରଧାରୀ ହୋଇ ଦଢ଼ି ରହିବା ଉଚିତ। ଏବଂ ଗୃହ ପ୍ରବେଶ ପୂର୍ବରୁ ତାଙ୍କୁ ଯୁଦ୍ଧ ପାଇଁ ଡାକିବା ଉଚିତ; ଏପରି କରିଲେ ଦାନବ ବଧ ହେବ। ଅନ୍ୟଥା, ଯଦି ଏହିପରି କରାଯାଏ ନାହିଁ, ତେବେ ସେ ଅପରାଜିତ ହେବ। ଏହି ସମସ୍ତ ଉପାୟ ଏବଂ ତ୍ରିଶୂଳ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା ତୁମକୁ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିଦେଲି; କାରଣ ଶିତିକଣ୍ଠଙ୍କ ଆଜ୍ଞା ଅଟୁଟ। ଏହିପରି ଉତ୍ତରକାଣ୍ଡର ଏକାଷଠିତମ ସର୍ଗ ଶେଷ ହେଲା। ଏହା ପରେ, ରାମ ଶତ୍ରୁଘ୍ନଙ୍କୁ ପୁନଃପୁନଃ ପ୍ରଶଂସା କରି ଏକ ନୂତନ ଶବ୍ଦ କହିଲେ: “ଉତ୍ତମ ପୁରୁଷ, ଏହି ଚାରି ହଜାର ଘୋଡ଼ା, ଦୁଇ ହଜାର ରଥ ଓ ଏକ ଶତ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ହାତୀ ତୁମ ପାଇଁ। ମଧ୍ୟବର୍ତ୍ତୀ ବଜାରଗୁଡିକ, ବିଭିନ୍ନ ସାମଗ୍ରୀ ଦ୍ୱାରା ସୁଶୋଭିତ ଓ ନାଟକ ଓ ନୃତ୍ୟ ଦଳଗୁଡିକ ଏହିପରି ଶତ୍ରୁଘ୍ନଙ୍କୁ ଅନୁସରଣ କରିବେ। ଶତ୍ରୁଘ୍ନ, ଏକ ଲକ୍ଷ ସୁବର୍ଣ୍ଣ ନିଅ ଓ ଆର୍ଥିକ ଓ ଯାନ ଉପକରଣ ସହିତ ଯାଉ। ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ସେନା ଦ୍ୱାରା ଉତ୍ତମ ସହରକୁ ଆନନ୍ଦ, ଶକ୍ତି, ନମ୍ରତା ଓ ଉତ୍ସାହ ଦିଅ, ମଧୁର କଥା ଓ ଦାନ ଦ୍ୱାରା। ସେଠାରେ ଧନ, ଜନାନୀ, ଆତ୍ମୀୟ କିମ୍ବା ସମ୍ବନ୍ଧୀ ରହନ୍ତି ନାହିଁ; ତୁମେ ଯେଉଁଠାରେ ଅଛ, ଶତ୍ରୁଘ୍ନ, ସେଠି କେବଳ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ସେବକ ମଣ୍ଡଳ ଅଛନ୍ତି। ଏହିପରି, ଆନନ୍ଦ ଭରିତ ମହାସେନାକୁ ପଠାଇ ପରେ, ତୁମେ ଏକା ଧନୁ ଧରି ମଧୁ ଅରଣ୍ୟକୁ ଯାଉ। ଯେପରି ଏହି ଯାତ୍ରାର ବିଷୟ କେହି ଜାଣିନାହିଁ, ଏହିପରି ମଧୁପୁତ୍ର ଲବଣାସୁର ମଧ୍ୟ ଅସନ୍ଦିଗ୍ଧ ରହନ୍ତୁ। ତାଙ୍କ ପାଇଁ ଅନ୍ୟ କୌଣସି ମୃତ୍ୟୁ ନାହିଁ; ଯେଉଁଠାରେ କେହି ତାଙ୍କୁ ନିକଟ କରେ, ସେ ଲବଣାସୁର ଦ୍ୱାରା ବଧ ହେବେ। ଗ୍ରୀଷ୍ମ ଶେଷ ଓ ବର୍ଷା ଆରମ୍ଭ ହେବା ବେଳେ, ଏହି ଦୁଷ୍ଟ ଲବଣାସୁର ନିବାରଣ ପାଇଁ ଏହି ସମୟ ଉଚିତ। ତୁମର ସେନା, ମହାମୁନିମାନଙ୍କୁ ଆଗରେ ରଖି, ଜହ୍ନବୀ ନଦୀର ପାଣି ଚାଲି ଗ୍ରୀଷ୍ମ ଶେଷରେ ଅତିକ୍ରମ କରିବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କର। ତୁମ ସମସ୍ତ ସେନାକୁ ନଦୀ ତୀରେ ସଚେତନ ଭାବରେ ରଖ, ଏବଂ ତୁମେ ତ୍ୱରିତ ଧନୁ ସହିତ ଆଗକୁ ଯାଉ। ରାମଙ୍କ ଏହି ଉପଦେଶ ପାଇଁ, ଶତ୍ରୁଘ୍ନ ସେନାପତିମାନଙ୍କୁ ଏକତ୍ର କରି କହିଲେ, “ଏହି ତୁମର ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଆଶ୍ରୟ; ଯେଉଁଠାରେ ରହ, ଏହିପରି ଅସୁବିଧା ନ ହେଉ, ଯେଉଁଠାରେ କେହି ଅସୁବିଧା ଅନୁଭବ କରିବେ ନାହିଁ।” ଏପରି ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ଦେଇ ମହାସେନାକୁ ପଠାଇ, ଶତ୍ରୁଘ୍ନ କୌଶଲ୍ୟା, ସୁମିତ୍ରା, କୈକେୟୀଙ୍କୁ ଶ୍ରଦ୍ଧାସହିତ ନମସ୍କାର କଲେ। ରାମଙ୍କୁ ପରିକ୍ରମା କରି ଶିର ନମାଇ ଶତ୍ରୁଘ୍ନ ରାମଙ୍କ ଅନୁମତି ନେଇ ଯାତ୍ରାର ଆରମ୍ଭ କଲେ। ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ଭରତ ଓ ପୁରୋହିତ ବସିଷ୍ଠଙ୍କୁ ଜୋଡି ହାତରେ ନମସ୍କାର କରି, ପରିକ୍ରମା କରି ଶତ୍ରୁଘ୍ନ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଭାବରେ ଯାତ୍ରା କଲେ। ଏହି ସେନା, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ହାତୀ ଓ ଘୋଡ଼ାର ଭିଡ଼ରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇ, ଶତ୍ରୁଘ୍ନ ଏକ ମାସ ରାଜାଙ୍କ ସହିତ ରହି, ଏବଂ ରଘୁବଂଶର ଉନ୍ନତିକାରୀ ଶତ୍ରୁଘ୍ନ ଯାତ୍ରା କଲେ। ଏହି ଉତ୍ତରକାଣ୍ଡର ଚଉଷଠିତମ ସର୍ଗ ଶେଷ ହେଲା। ସମସ୍ତ ସେନାକୁ ପଠାଇ ପରେ, ଶତ୍ରୁଘ୍ନ ଏକ ମାସ ରାସ୍ତାରେ ରହି, ଏକା ଓ ତ୍ୱରିତ ଭାବରେ ଅଗ୍ରଗତି କଲେ। ଦୁଇ ରାତି ରାସ୍ତାରେ ଯାତ୍ରା କରି, ରଘୁବଂଶର ଆନନ୍ଦ ଶତ୍ରୁଘ୍ନ ଶ୍ରୀମତ୍ ଓ ପବିତ୍ର ବାଲ୍ମୀକି ଆଶ୍ରମକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ। ସେ ବାଲ୍ମୀକିଙ୍କୁ ଶ୍ରଦ୍ଧାସହିତ ନମସ୍କାର କଲେ ଏବଂ ଜୋଡି ହାତରେ କହିଲେ, “ପୂଜ୍ୟ ମୁନି, ମୁଁ ମୋ ଗୁରୁଙ୍କ କାର୍ଯ୍ୟରେ ଆସିଛି, ଏଠାରେ ରହିବାକୁ ଚାହେଁ, ଆଗାମି ପ୍ରଭାତରେ ପଶ୍ଚିମ, ଵରୁଣ ଦିଗକୁ ଯିବି।” ଶତ୍ରୁଘ୍ନଙ୍କ କଥା ଶୁଣି ବାଲ୍ମୀକି ହସି ଉତ୍ତର ଦେଲେ, “ଶତ୍ରୁଘ୍ନ, ତୁମକୁ ଆଗ୍ରହ ସହିତ ଆମନ୍ତ୍ରଣ। ଏହି ଆଶ୍ରମ ରଘୁବଂଶର ଅଂଶ; ମୋଠାରୁ ଅସ୍ତିର ଭାବରେ ଏକାସନ, ପାଦ୍ୟ ଓ ଆତିଥ୍ୟ ଗ୍ରହଣ କର।” ଏହିପରି ଉତ୍ତରକାଣ୍ଡର ପଂଚଷଠିତମ ସର୍ଗ ଶେଷ ହେଲା।