ଏହି ଅଧ୍ୟାୟର କଥା ଶୁଣ। ରାମ ଯେବେ ଯାତ୍ରା କରିବାକୁ ପ୍ରସ୍ଥାନ କଲେ, ସେ ସନ୍ତ ମନ ଓ ବିଶାଳ କୀର୍ତ୍ତିର ଧନ୍ୟ ଦଶରଥନନ୍ଦନ ରାମ ତାହାର ଧନୁଷ୍ୟଟିକୁ ଅପାର ଶକ୍ତିଶାଳୀ ବରୁଣଙ୍କ ହସ୍ତରେ ରଖିଦେଲେ। ତାପରେ ରାମ, ବଶିଷ୍ଠ ଆଦି ଋଷିମାନେ ଯେଉଁଠାରେ ଥିଲେ, ସେଠାକୁ ନମସ୍କାର କରି, ତାଙ୍କର ବିଷଣ୍ଣ ପିତାଙ୍କୁ ଦେଖି, ରଘୁବଂଶର ଅନନ୍ଦ ଦଶରଥଙ୍କୁ କହିଲେ— "ଜାମଦଗ୍ନ୍ୟ ରାମ ଏଠାରୁ ଚାଲିଯାଇଛନ୍ତି; ଏବେ ଆପଣ ରାଜା ଭାବେ ଚାରି ପ୍ରକାର ସେନାକୁ ଆୟୋଧ୍ୟାକୁ ନେଇ ଚଲନ୍ତୁ।" ରାମଙ୍କ ଏହି ଉପଦେଶ ଶୁଣି, ରାଜା ଦଶରଥ ତାଙ୍କ ପୁତ୍ର ରାଘବଙ୍କୁ ଦୁଇହାତରେ ବାହୁଡ଼ି ମୁଣ୍ଡରେ ଚୁମ୍ବନ କଲେ। ରାମ ଚାଲିଯିବାର କଥା ଶୁଣି ରାଜା ଅତି ଆନନ୍ଦିତ ହେଲେ, ସେ ଏପରି ଅନୁଭବ କଲେ ଯେ, ନିଜେ ଓ ପୁତ୍ର ଦୁଇଁଜଣେ ପୁନଃ ଜନ୍ମ ନେଇଛନ୍ତି। ସେ ସେନାକୁ ଆଗକୁ ଚଲିବାକୁ ଆଦେଶ କଲେ ଓ ଝଣ୍ଡା-ପତାକା ଓ ମଧୁର ଢୋଲ-ବାଜାର ଶବ୍ଦରେ ମଣିମାଣି ସଜିଥିବା ନଗରକୁ ଶୀଘ୍ର ଗଲେ। ରାଜପଥ ଚିତ୍ରାର୍ପିତ ଓ ଫୁଲର ଢେରେ ଶୋଭିତ ହେଉଥିଲା। ସୁଭଗ ହସ୍ତରେ ସମ୍ପ୍ରଦାୟୀ ନଗରବାସୀ ରାଜାଙ୍କୁ ଦ୍ବାରରେ ସ୍ୱାଗତ କଲେ। ରାଜା ନଗରକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ, ଯେଉଁଠି ଅନେକ ଲୋକ ଭିଡ଼ ହୋଇ ଥିଲେ, ଦୂରରୁ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ନାଗରିକ ଓ ସମସ୍ତେ ତାଙ୍କୁ ସ୍ୱାଗତ କଲେ। ପୁତ୍ରମାନେ ଓ ବିରାଟ ସାଥିମାନେ ସହିତ ମହତ୍ତ୍ୱଶାଳୀ ରାଜା ତାଙ୍କ ପ୍ରିୟ ରାଜମହଳକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ, ଯାହା ହିମବତ ପର୍ବତ ସମ ଶୋଭା ପାଉଥିଲା। ଘରେ ରାଜା ନିଜ ଲୋକମାନେ ସହ ଆନନ୍ଦ କଲେ, ଏବଂ କୌଶଲ୍ୟା, ସୁମିତ୍ରା ଓ ଚରୁଦେହୀ କୈକେୟୀ ମଧ୍ୟ ଆନନ୍ଦ ଅନୁଭବ କଲେ। ବଧୁମାନେ ଆସିବାରେ ଯେପରି ସମସ୍ତ ରାଜମହିଳା ଲାଗିଥିଲେ, ସେମାନେ ଭାଗ୍ୟଶାଳି ସୀତା ଓ ଉର୍ମିଳାଙ୍କୁ ଗ୍ରହଣ କଲେ। ରାଜମହିଳାମାନେ କୁଶଧ୍ୱଜଙ୍କ ଦୁଇ ଝିଅକୁ ଶୁଭଶବ୍ଦ ଓ ଉପହାର ସହ ଭଲ ପୋଷାକ ପିନ୍ଧାଇ ଗ୍ରହଣ କଲେ। ସମସ୍ତେ ଶୀଘ୍ର ଦେବତାମାନଙ୍କ ମନ୍ଦିରକୁ ପୂଜା କଲେ, ଏବଂ ସମୟରେ ସମସ୍ତ ରାଜପୁତ୍ରମାନେ ବୟସ୍କ ଓ ଗୁରୁମାନେଠାରେ ନମସ୍କାର କଲେ। ସମସ୍ତ ମହିଳାମାନେ ଆନନ୍ଦରେ, ନିଜ ପତିମାନେ ସହ ଗୁପ୍ତ ଖୁସିରେ ଲୀନ ହେଲେ; ବିବାହ ସଫଳ ହୋଇଥିଲା, ସେମାନେ ଶସ୍ତ୍ରଚତୁର, ଧନ ଓ ବନ୍ଧୁ ଧନ୍ୟ ଥିଲେ। ସେମାନେ ସମସ୍ତେ ନିଜ ପିତାଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ ଓ ସେବା କଲେ। କିଛି ସମୟ ପରେ ରାଜା ଦଶରଥ ତାଙ୍କ ପୁତ୍ରଙ୍କୁ କହିଲେ— "ଏହିଁଠି ତୁମ ମାମା, କେକୟ ରାଜାଙ୍କ ପୁତ୍ର, ତୁମକୁ ନେବାକୁ ଆସିଛନ୍ତି, ପ୍ରିୟ ଭାରତ।" ଦଶରଥଙ୍କ ଏହି କଥା ଶୁଣି, କୈକେୟୀନନ୍ଦନ ଭାରତ, ଶତ୍ରୁଘ୍ନ ସହିତ, ତାଙ୍କ ପିତା ଓ ରାମଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରି ବିଦାୟ ନେଲେ। ଶତ୍ରୁଘ୍ନ ସହିତ ସେ ନିଜ ମାଆମାନେଠାରେ ଗଲେ। ଯୁଧାଜିତ ଭାରତ ଓ ଶତ୍ରୁଘ୍ନଙ୍କୁ ଦେଖି ବହୁତ ଖୁସି ହେଲେ। ଏହିଭଳି ଭାରତ ନିଜ ସହରକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ ଓ ତାଙ୍କ ପିତା ଆନନ୍ଦିତ ହେଲେ। ଭାରତ ବିଦାୟ ନେଲାପରେ, ରାମ ଓ ପ୍ରବଳ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଆୟୋଧ୍ୟାରେ ରହିଲେ। ସେମାନେ ତାଙ୍କ ପିତାଙ୍କୁ ଦେବତା ସମାନ ମାନ୍ୟତା ଦେଇ, ତାଙ୍କ ଆଦେଶକୁ ଶିରୋଧାର୍ଯ୍ୟ କରି, ନଗରବାସୀଙ୍କ ସମସ୍ତ କାମ ନିଷ୍ଠାରେ କରୁଥିଲେ। ରାମ ସମସ୍ତଙ୍କ ପ୍ରିୟ ଓ ଉପକୃତିକର କାର୍ଯ୍ୟ କରୁଥିଲେ; ମାଆମାନେଠାରେ ଯଥାଯଥା ସେବା କରୁଥିଲେ। ଗୁରୁମାନେଠାରେ ଉଚିତ ସମୟରେ ସେବା ଦେଇ, ଦଶରଥ, ବ୍ରାହ୍ମଣ ଓ ନାଗରିକମାନେ ଖୁସି ହେଲେ। ରାମଙ୍କ ଚରିତ୍ର ଓ ଆଚରଣ ଦେଖି ସମସ୍ତ ରାଜ୍ୟବାସୀ ଆନନ୍ଦିତ ହେଲେ; ରାମ ତଥ୍ୟ ଓ ପ୍ରଭାବରେ ଅଟୁଟ ହୋଇ, ସମସ୍ତଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହେଲେ। ସେ ସମସ୍ତ ଜନମାନ୍ୟଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଧର୍ମାତ୍ମା ହେଲେ, ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା ବ୍ରହ୍ମା ସମାନ; ସୀତା ସହ ଅନେକ ଋତୁ ଉଲ୍ଲାସରେ କାଟିଲେ। ରାମ ଚିନ୍ତାଶୀଳୀ ଓ ମନୋନିବେଶୀ ଥିଲେ, ସୀତା ତାଙ୍କ ହୃଦୟରେ ଅବସ୍ଥିତ ଥିଲେ; ସୀତା ରାମଙ୍କ ପ୍ରିୟା ଓ ପିତାଙ୍କ ଚୟିତା ବଧୁ ଥିଲେ। ସୀତାଙ୍କ ଗୁଣ ଓ ସୌନ୍ଦର୍ଯ୍ୟ ଦେଖି, ଦୁହେଁଙ୍କର ପ୍ରେମ ଦିନକୁ ଦିନ ବଢ଼ିଲା; ସୀତାଙ୍କ ହୃଦୟରେ ତାଙ୍କ ସ୍ୱାମୀ ଦୁଇଗୁଣ ସ୍ଥାନ ପାଇଥିଲେ। ହୃଦୟର ଗୁପ୍ତ ଭାବ ମଧ୍ୟ ସ୍ପଷ୍ଟ ହେଉଥିଲା, ହୃଦୟ ହୃଦୟରେ କଥା କହୁଥିଲା; ବିଶେଷ କରି ମୈଥିଳୀ ସୀତା, ଜନକନନ୍ଦିନୀ, ଦେବତା ସମ ରୂପଶୋଭା ଓ ଶ୍ରୀର ଅଭିରୂପ ଥିଲେ। ସେ ସହିତ ରାଜର୍ଷିପୁତ୍ର ରାମ ଏକତ୍ରିତ ହୋଇ, ମହାନ୍ଦ ଆନନ୍ଦରେ ଦୀପ୍ତିମାନ ହେଲେ, ଯେପରି ବିଷ୍ଣୁ ଶ୍ରୀସହ ଦୀପ୍ତି ଉତ୍ସର୍ଜନ କରନ୍ତି। ଏବେ ପ୍ରଥମ ସର୍ଗର କଥା ଶୁଣ। ଭାରତ ତାଙ୍କ ଭାଇ ସହ ତାଙ୍କ ମାମାଙ୍କ ଘରେ ରହୁଥିଲେ, ସେଠାରେ ମାମାଙ୍କ ସନ୍ତାନ ସମ ଆଦର ପାଉଥିଲେ। ସେଠାରେ ଦୁଇ ଭାଇ ସ୍ୱେଚ୍ଛାନୁସାରେ ଖୁସି ରହୁଥିଲେ; କିନ୍ତୁ ତାଙ୍କ ମନ ଦୀର୍ଘଜୀବୀ ଦଶରଥଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କରୁଥିଲା। ଦଶରଥ ମଧ୍ୟ, ଇନ୍ଦ୍ର ଓ ବରୁଣ ସମ ଦୁଇ ପୁତ୍ର ଭାରତ ଓ ଶତ୍ରୁଘ୍ନଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କରୁଥିଲେ। ତାଙ୍କ ଚାରି ପୁତ୍ର ସମସ୍ତେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଏବଂ ପ୍ରିୟ ଥିଲେ; ଯେପରି ଚାରିଟି ହସ୍ତ ନିଜ ଦେହରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ। ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ରାମ ଦୀପ୍ତିମାନ ଓ ପିତାଙ୍କର ଆନନ୍ଦ ଥିଲେ; ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା ବ୍ରହ୍ମା ସମାନ ତିନି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଧର୍ମାତ୍ମା ହେଲେ। ଦେବତାମାନେ ରାବଣ ବିନାଶ ଇଚ୍ଛା କରିବାରୁ ଚିରଞ୍ଜୀବୀ ବିଷ୍ଣୁ ମନୁଷ୍ୟ ଲୋକରେ ଅବତୀର୍ଣ୍ଣ ହୋଇଥିଲେ। କୌଶଲ୍ୟା ଅପାର ତେଜସ୍ୱୀ ଏହି ପୁତ୍ର ସହ ଦୀପ୍ତିମାନ ହେଉଥିଲେ, ଯେପରି ଦେବମାତା ଅଦିତି ବଜ୍ରଧାରୀ ଇନ୍ଦ୍ର ସହ ଦୀପ୍ତିମାନ ହୁଅନ୍ତି। ରାମ ଶୌର୍ୟ, ସୌନ୍ଦର୍ଯ୍ୟ ଓ ଲଜ୍ଜାରେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଥିଲେ, ପୃଥିବୀରେ ତାଙ୍କ ସମ କେହି ନଥିଲେ, ଦଶରଥଙ୍କ ଗୁଣକୁ ଅନୁସରଣ କରୁଥିଲେ। ସେ ସଦା ଶାନ୍ତ ମନ ଓ ମୃଦୁ କଥା କହୁଥିଲେ, ଯଦିଓ କେହି ତାଙ୍କୁ କଠୋର କଥା କହୁଥିଲେ, ସେ କେବେ ତାହାର ଉତ୍ତର କଠୋର ଭାବେ ଦେଉନଥିଲେ।