ପୁରୁ, ଯେଉଁଥିରେ ଧର୍ମ ଓ ପୁଣ୍ୟର ଅଧିକ ପ୍ରଭାବ ଥିଲା, ସେ କାଶୀର ଅନ୍ତର୍ଗତ ପ୍ରତିଷ୍ଠାନା ନାମକ ଅତି ଉଜ୍ୱଳ ନଗରୀରେ ମହାନ୍ ଯଶସ୍ୱୀ ଭାବେ ରାଜ୍ୟ କରିଥିଲେ। ଅନ୍ୟପଟେ, ଯଦୁ ରାଜବଂଶରୁ ବିଚ୍ଛିନ୍ନ ହୋଇଥିଲେ, ସେ ସହର, କ୍ରଉଞ୍ଚ ଅଟବୀ ଓ ଏକ ଦୂର୍ଗରେ ହଜାର ହଜାର ଯାତୁଧାନଙ୍କୁ ଉତ୍ପନ୍ନ କରିଥିଲେ। ଏହିପରି ଭାବରେ, ଯୟାତିଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଉଶନାସଙ୍କ ଶାପରୁ ମୁକ୍ତି ପାଇ, ସେ କ୍ଷତ୍ରିୟର ଧର୍ମକୁ ଅନୁଷ୍ଠାନ କରିଥିଲେ, ଯାହା ନିମି ସହିପାରିନଥିଲେ। ଏହି ସମସ୍ତ ଘଟଣା ତୁମକୁ କୁହାଯାଇଛି—ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟର ଦୃଷ୍ଟି ଏଠାରେ ଦିଆଯାଇଛି। ଏବେ ଆମେ ଏହି ପଥରେ ଚଲିବା ଉଚିତ, ମୃଦୁଭାବୀ, ଯେପରି ନୃଗଙ୍କ ପରି କୌଣସି ଦୋଷ ଉତ୍ପନ୍ନ ନ ହେଉ। ଏଭଳି ରାମ କହିବା ସମୟରେ, ଚନ୍ଦ୍ରମା ପରି ମୁହଁ ଥିବା ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଶୁଣୁଥିଲେ। ସେବେ ଆକାଶରେ ତାରାଗୁଡିକ ମାନେ ଅଳ୍ପ ଅଳ୍ପ ଦିଖିବାକୁ ଲାଗିଲେ; ପୂର୍ବଦିଗ ରବିକିରଣରେ ରକ୍ତିମ ହୋଇ, ମାନେ ଫୁଲ ରସରୁ ମୁକ୍ତ ଏକ ଅବିକୃତ ବସ୍ତ୍ର ପ୍ରସାରିତ ହୋଇଛି ପରି ଦେଖାଯାଉଥିଲା। ଏପରି ଭାବେ ଉତ୍ତରକାଣ୍ଡର ଉଜ୍ୱଳ ରାମାୟଣର ପଞ୍ଚାନବେ ସର୍ଗର ଶେଷ ହେଲା। ଏହିପରି ଭାବରେ ରାମ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣ କଥାହେଉଥିବାବେଳେ, ଶିତଳ ଓ ଅତି ଉଷ୍ଣ ନ ଥିବା ମଧୁର ଶଶୀବଦି ରାତି ଆସିଗଲା। ପ୍ରଭାତେ ଆକାଶ ସ୍ପଷ୍ଟ ହେଲା। କାକୁତ୍ସ୍ଥ ରାମ, ନିଜ ପୂର୍ବାହ୍ନ କ୍ରିୟା ସମ୍ପନ୍ନ କରି, ପ୍ରଜାଙ୍କ କାର୍ଯ୍ୟ ଦେଖିବାକୁ ଆଗେ ବଢ଼ିଲେ। ସେ ସମୟରେ ସୁମନ୍ତ୍ର ଆସି ରାଘବଙ୍କୁ କହିଲେ, “ହେ ରାଜନ୍, ତ୍ୱରିତ ନ ହେବାରୁ ଦ୍ୱାରରେ କିଛି ତପସ୍ୱୀ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ଅଛନ୍ତି। ଭାର୍ଗବ ଚ୍ୟବନଙ୍କ ନେତୃତ୍ୱରେ, ଯମୁନା ତଟରେ ବସୁଥିବା, ଏହି ମହାମୁନିମାନେ ଆପଣଙ୍କ ସାକ୍ଷାତକାର ପାଇଁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଉତ୍ସୁକ ଓ ଆନନ୍ଦିତ।” ଏହି କଥା ଶୁଣି, ଧର୍ମଜ୍ଞ ରାମ କହିଲେ, “ଭାର୍ଗବଙ୍କ ଅଗ୍ରନେତୃତ୍ୱରେ ଯେଉଁ ମହାତ୍ମା ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଆସିଛନ୍ତି, ସେମାନେ ପ୍ରବେଶ କରନ୍ତୁ।” ରାଜାଙ୍କ ଆଜ୍ଞା ପାଇ, ଦ୍ୱାରପାଳ ମୁଣ୍ଡ ଉପରେ ହାତ ଜୋଡି ଅତି ଦୁର୍ଲଭ ଏହି ତପସ୍ୱୀମାନେ ଭିତରକୁ ନେଇଗଲେ। ଏହିପରି ଭାବେ ଶତାଧିକ ମହାତ୍ମା ତପସ୍ୱୀ, ନିଜ ତେଜରେ ଦୀପ୍ତିମାନ୍ ହୋଇ, ରାଜମହଳକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ। ସେମାନେ ପବିତ୍ର ସ୍ନାନସ୍ଥଳର ଜଳରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ କଳଶ ଓ ଫଳମୂଳ ନେଇ ରାମଙ୍କ ପାଖକୁ ଅନେକ ଉପହାର ନେଇ ଆସିଥିଲେ। ରାମ ଅନନ୍ତ ଆନନ୍ଦରେ ସମସ୍ତ ପବିତ୍ର ଜଳ ଓ ଫଳ ଗ୍ରହଣ କଲେ। ପରେ, ବଳଶାଳୀ ରାମ ସମସ୍ତ ମହାତ୍ମା ଋଷିମାନେଠାରେ କହିଲେ, “ଏଠି ମୁଖ୍ୟ ଆସନ ରହିଛି—ଯଥାଯଥ ଭାବେ ବସନ୍ତୁ।” ରାମଙ୍କ କଥା ଶୁଣି, ସମସ୍ତ ମହାତ୍ମା ବ୍ରାହ୍ମଣ ସୁନ୍ଦର ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଆସନ ବୃଶୀରେ ବସିଗଲେ। ସେମାନେ ବସିଥିବା ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖି, ଶତ୍ରୁନଗର ବିଜେତା ରାଘବ ହାତ ଜୋଡି ଓ ଆତ୍ମସଂୟମରେ କହିଲେ, “କି ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ଆସିଛନ୍ତି? କଣ କରିବି? ମୁଁ ଏହି ରାଜ୍ୟ ଓ ମୋ ଜୀବନ କେବଳ ଆପଣମାନଙ୍କ ପାଇଁ ରଖିଛି—ଏହି କଥା ସତ୍ୟ।” ଏହି ଶୁଣି ଯମୁନା ତଟର ତପୋଧନମାନେ ଉଚ୍ଚସ୍ୱରରେ ବନ୍ଦନା କଲେ। ତା’ପରେ ସେମାନେ କହିଲେ, “ହେ ପୁରୁଷୋତ୍ତମ, ଏପରି ଆଚରଣ ତୁମେ ଛାଡ଼ି ଅନ୍ୟ କେହି ମାନବ ମାଟିରେ କରିପାରିବେ ନାହିଁ। ଅନେକ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ରାଜାମାନେ ଏପରି ଦୀଘଳ ଅଙ୍ଗୀକାର କରିବାରୁ ବଞ୍ଚିଥିଲେ, କିନ୍ତୁ ତୁମେ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ପ୍ରତି ସମ୍ମାନରେ ଏହି ଅଙ୍ଗୀକାର କଲ। ଏହିପରି ଦୟା ଦେଖାଇଛ, ଏହି କାରଣରେ ତୁମକୁ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ କାର୍ଯ୍ୟ କରିବା ଦରକାର—ମହାସଙ୍କଟରୁ ତପସ୍ୱୀମାନେ ରକ୍ଷିତ ହେଉନ୍ତୁ।” ଏହିପରି ଭାବେ ଉତ୍ତରକାଣ୍ଡର ରାମାୟଣର ସଠିଠି ସର୍ଗ ଶେଷ ହେଲା। ଏପରି ଭାବେ ଋଷିମାନେ କଥାହେଉଥିବାବେଳେ, କାକୁତ୍ସ୍ଥ ରାମ ସେମାନଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ, “ମୋ ଉପରେ ବିଶ୍ୱାସ କର, କଣ କରିବା ଉଚିତ, କହନ୍ତୁ, ଯାହାଦ୍ୱାରା ଆପଣମାନଙ୍କ ଭୟ ଦୂର ହେବ?” ଏପରି ରାମ କହିବା ପରେ, ଭାର୍ଗବ କହିଲେ, “ହେ ରାଜନ୍, ଏହି ଭୟ ଓ ଏହି ଭୂମିର ମୂଳ କାହାକୁ ଶୁଣ। ପ୍ରାଚୀନ କୃତୟୁଗରେ ଏକ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଦୈତ୍ୟ ଥିଲେ, ଲୋଲଟାଙ୍କ ପ୍ରଥମ ପୁତ୍ର, ତାଙ୍କ ନାମ ମଧୁ, ଏକ ମହା ଅସୁର। ସେ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ପ୍ରତି ଭକ୍ତ, ଶରଣଦାତା, ଜ୍ଞାନରେ ଦୃଢ଼, ଏବଂ ଦେବମାନେ ମଧ୍ୟ ସେଠାରେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରେମ କରୁଥିଲେ। ମଧୁ, ଅତିଶୟ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଓ ଧର୍ମରେ ଦୃଢ଼, ରୁଦ୍ରଙ୍କୁ ପ୍ରସନ୍ନ କରିବାକୁ ହଜାର ହଜାର ବର୍ଷ ତପସ୍ୟା କଲେ। ରୁଦ୍ର ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇ, ତାଙ୍କୁ ଏକ ଅଦ୍ଭୁତ ବର ଦେଲେ। ନିଜ ତ୍ରିଶୂଳରୁ ଏକ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଓ ଦୀପ୍ତିମାନ୍ ତ୍ରିଶୂଳ ଉତ୍ପାଦନ କରି, ମଧୁଙ୍କୁ ଦେଇ କହିଲେ, “ତୁମେ ଏହି ଅତିଶୟ ଧର୍ମ କାର୍ଯ୍ୟ କରିଛ, ଏହି ପରମ ଅସ୍ତ୍ର ତୁମକୁ ଦେଉଛି। ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ତୁମେ ଦେବତା ଓ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ବିରୋଧରେ କୌଣସି କାର୍ଯ୍ୟ କରିନାହ, ଏହି ତ୍ରିଶୂଳ ତୁମ ସହିତ ରହିବ; ନାହିଁଲେ ଏହା ନଶ୍ଟ ହେଇଯିବ। ଯେ କୌଣସି ଶତ୍ରୁ ତୁମକୁ ଯୁଦ୍ଧରେ ଆକ୍ରମଣ କରିବ, ଏହି ତ୍ରିଶୂଳ ତାକୁ ରାଖର ଭସ୍ମ କରି ତୁମ ହାତକୁ ଫେରି ଆସିବ।” ଏଭଳି ବର ପାଇ ମଧୁ ମହାଦେବଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କରି କହିଲେ, “ପ୍ରଭୁ, ଏହି ପରମ ତ୍ରିଶୂଳ ସଦା ମୋ ବଂଶରେ ରହୁ, କାରଣ ଆପଣ ସମସ୍ତ ଦେବତାଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ।” ମଧୁଙ୍କ ଏହି କଥା ଶୁଣି, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ନାଥ ଶିବ ଦୀପ୍ତିମାନ୍ ଭାବେ ଉତ୍ତର ଦେଲେ, “ଏହା ହେବ ନାହିଁ। ତୁମେ ମୋ ଦୟାରେ ଯାହା କହିଛ, ତାହା ଫଳହୀନ ନ ହେଉ, କିନ୍ତୁ ତୁମ ପୁତ୍ରମାନେ ମଧ୍ୟରୁ କେବଳ ଜଣେ ଏହି ତ୍ରିଶୂଳ ଅଧିକାର କରିପାରିବ। ଏହି ତ୍ରିଶୂଳ ଯେଉଁ ପୁତ୍ରଙ୍କ ହାତରେ ରହିବ, ସେ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ଅଜୟ୍ୟ ହେବେ।” ଏଭଳି ଘଟଣା ଏଠାରେ ଶେଷ ହେଲା।