ରାମଚନ୍ଦ୍ର, ଆନନ୍ଦରେ ପ୍ରମୁଦିତ ମନ୍ଦମୁହୁର୍ତ୍ତରେ, ତାଙ୍କର ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଭାଇ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ କହିଲେ—“ହେ ବୀର, ସମସ୍ତଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସହନଶୀଳତା ସବୁଠାରେ ଦେଖାଯାଏ ନାହିଁ। ଦେଖ, ସତ୍ୟ ଓ ଧର୍ମରେ ଅଟୁଟ ଥିବା ରାଜା ଯୟାତି ତାଙ୍କର ଅସହ୍ୟ କ୍ରୋଧକୁ ଅନ୍ତରେ ଦମନ କରିଥିଲେ। ଏଥିରେ ତୁମେ ଭଲଭାବରେ ଧ୍ୟାନ ଦେଖ।" ଏହି ଯୟାତି ନାହୁଷଙ୍କ ପୁତ୍ର ଓ ପୌରବ ବଂଶର ବୃଦ୍ଧିକର୍ତ୍ତା ଏବଂ ପୃଥିବୀରେ ଅଦ୍ୱିତୀୟ ସୌନ୍ଦର୍ୟଶାଳି ଦୁଇ ଝିଅଙ୍କୁ ବିବାହ କରିଥିଲେ। ଏମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଜଣେ ଥିଲେ ଦୈତ୍ୟବଂଶୀ ବୃଷପର୍ଵଣଙ୍କ କନ୍ୟା ଶର୍ମିଷ୍ଠା, ଯିଏ ରାଜା ନାହୁଷଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସମ୍ମାନିତ ହେଉଥିଲେ। ଅନ୍ୟଜଣେ ଥିଲେ ଉଶନାଙ୍କ ଭାର୍ଯ୍ୟା ଦେବୟାନୀ, ସୁନ୍ଦର ଆକୃତିର ମାଲିକିନୀ, କିନ୍ତୁ ରାଜାଙ୍କ ପ୍ରିୟ ନ ଥିଲେ। ଏହି ଦୁଇ ଝିଅଠାରୁ ଦୁଇଟି ପୁଅ ଜନ୍ମିଥିଲେ—ଶର୍ମିଷ୍ଠାଙ୍କୁ ପୁରୁ ଓ ଦେବୟାନୀଙ୍କୁ ଯଦୁ। ପୁରୁ ତାଙ୍କର ଗୁଣ ଓ ମାଆଙ୍କର କାର୍ଯ୍ୟଦ୍ୱାରା ରାଜାଙ୍କ ପ୍ରିୟ ହେଉଥିଲେ, ଏହା ଦେଖି ଯଦୁ ଦୁଃଖିତ ହୋଇ ତାଙ୍କର ମାଆଙ୍କୁ କହିଲେ—“ମା, ଭୃଗୁ ବଂଶର ଅନ୍ତର୍ଗତ ତୁମେ ଏପରି ଅସହ୍ୟ ଅପମାନ ଓ ଦୁଃଖ ସହିଛ। ଚଲ, ଆମେ ଦୁଇଜଣେ ଏହି ଅଗ୍ନିକୁ ପ୍ରବେଶ କରିବା, ରାଜା ତେବେ ଦୈତ୍ୟକନ୍ୟା ସହ ବହୁ ଦିନ ଆନନ୍ଦରେ ରହୁନ୍ତୁ। କିମ୍ବା ତୁମେ ଏହି ଦୁଃଖ ସହିପାରିବେ, ତେବେ ମୋତେ ଅନୁମତି ଦିଅ; କ୍ଷମା କର, କିନ୍ତୁ ମୁଁ କ୍ଷମା କରିପାରିବି ନାହିଁ, ନିଶ୍ଚିତ ମୁଁ ମରିଯିବି।” ପୁଅଙ୍କ ଏହି କଥା ଶୁଣି, ଦେବୟାନୀ ଦୁଃଖ ଓ କ୍ରୋଧରେ ଆକୁଳ ହୋଇ ତାଙ୍କର ବାପାଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କଲେ। ଝିଅର ଇଂଗিত ବୁଝି, ଭାର୍ଗବ ମହାର୍ଷି ତୁରନ୍ତ ଏଠାକୁ ଆସି, ତାଙ୍କୁ ଅସ୍ଥିର ଓ ଶୋକାକୁଳ ଦେଖି ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ—“ଏହା କ’ଣ?” ଭାର୍ଗବଙ୍କ ପୁନଃପୁନ ପ୍ରଶ୍ନରେ, କ୍ରୋଧାକୁଳ ଦେବୟାନୀ କହିଲେ—“ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣଶ୍ରେଷ୍ଠ, ମୁଁ ଅଗ୍ନି, ବିଷ କିମ୍ବା ଜଳକୁ ପ୍ରବେଶ କରିବି; ଏପରି ଅପମାନ ରେ ମୁଁ ବଞ୍ଚିପାରିବି ନାହିଁ। ଆପଣ ମୋ ଦୁଃଖ ଓ ଅପମାନକୁ ଅବହେଳା କରନ୍ତି ନାହିଁ; ଗଛ ଅବହେଳିତ ହେଲେ ଯେମିତି ତାହାର ଫଳ ଖାଇଥିବା ଲୋକମାନେ ଚାଲିଯାନ୍ତି, ଏହିପରି ଅପମାନ ଓ ଅବହେଳାରେ ମୁଁ ଅଶାନ୍ତ। ରାଜା ମୋତେ ଅପମାନ ଓ ଅବହେଳା କରିଛନ୍ତି, ମୋତେ ମୂଲ୍ୟ ଦେଉନାହାନ୍ତି।” ଏମିତି ଶୁଣି, ଭାର୍ଗବ ଦୁଃଖ ଓ କ୍ରୋଧରେ ନାହୁଷଙ୍କ ପୁଅ ଯୟାତିଙ୍କୁ ଶାପ ଦେଲେ—“ହେ ଦୁଷ୍ଟ, ତୁମେ ମୋତେ ଅବହେଳା କଲେ, ତେଣୁ ଅତିବୃଦ୍ଧ ଓ ଅବସ୍ଥିତ ହେବା, ପତନ ଅନିବାର୍ଯ୍ୟ।” ଏହିପରି କହି, ଭାର୍ଗବ ମୁନି ତାଙ୍କ ଝିଅକୁ ସାନ୍ତ୍ୱନା ଦେଇ ତାଙ୍କର ନିଜ ଆଶ୍ରମକୁ ଫେରିଗଲେ। ଏହିପରି ଘଟଣା ଶେଷରେ, ଏହି ଉତ୍ତରକାଣ୍ଡର ପଞ୍ଚାସିଏଠିଏଠି ସର୍ଗ ସମାପ୍ତ ହେଲା। ଏହି ଘଟଣା ପରେ, ଉଶନାଙ୍କ କ୍ରୋଧ ଶୁଣି, ନାହୁଷଙ୍କ ପୁଅ ଯୟାତି ଅତିବୃଦ୍ଧ ଓ ଦୁଃଖିତ ହୋଇ, ଯଦୁଙ୍କୁ କହିଲେ—“ହେ ଯଦୁ, ତୁମେ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଅଛ; ମୋ ପାଇଁ ଏହି ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥା ଗ୍ରହଣ କର, ଯେପରି ମୁଁ ଆନନ୍ଦ ଉପଭୋଗ କରିପାରିବି। ମୋର ଇଚ୍ଛା ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇନାହିଁ, ମୁଁ ଆମୋଦ ଭୋଗ କରି ପରେ ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥା ଗ୍ରହଣ କରିବି।” ଏହି କଥା ଶୁଣି, ଯଦୁ ଉତ୍ତର ଦେଲେ—“ମୋ ପ୍ରିୟ ଭାଇ ପୁରୁ ଏହି ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥା ଗ୍ରହଣ କରୁନ୍ତୁ।” ତେବେ ଯୟାତି କହିଲେ—“ରାଜ୍ୟ ଓ ନିକଟତାରୁ ବଞ୍ଚିତ ହେଲେ, କିଏ ମୋତେ ଭୋଜନ ଦେବେ, କିଏ ସହ ଖାଇବେ?” ଏହା ଶୁଣି, ରାଜା ପୁରୁଙ୍କୁ କହିଲେ—“ହେ ପୁରୁ, ମୋ ପାଇଁ ଏହି ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥା ଗ୍ରହଣ କର।” ପୁରୁ ହାତ ଜୋଡି କହିଲେ—“ମୁଁ ଧନ୍ୟ, ମୁଁ ପ୍ରସନ୍ନ, ମୁଁ ଆପଣଙ୍କ ଆଜ୍ଞାରେ ଅଛି।” ପୁରୁଙ୍କ ଏହି ଉତ୍ତର ଶୁଣି, ଯୟାତି ଅତ୍ୟନ୍ତ ଆନନ୍ଦିତ ହେଲେ ଓ ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥା ପୁରୁଙ୍କୁ ଦେଇ ନିଜ ଯୌବନ ପୁନଃ ପ୍ରାପ୍ତ କଲେ। ତା’ପରେ ରାଜା ଯୟାତି ଅନେକ ଯଜ୍ଞ କରି ଅନେକ ବର୍ଷ ଧରି ପୃଥିବୀ ଶାସନ କଲେ। ବହୁ ଦିନ ପରେ, ତିନି ପୁରୁଙ୍କୁ କହିଲେ—“ମୋର ପୁଅ, ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥା ଫେରାଇ ଦେ, ଏହି ଦାୟିତ୍ୱ ମୋତେ ପୁନଃ ଦେ।” ତା’ପରେ କହିଲେ—“ମୁଁ ତୁମପାଖରେ ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥା ରଖିଥିଲି, ଏବେ ମୁଁ ଏହା ଗ୍ରହଣ କରିବି; ଚିନ୍ତା କରନି। ମୁଁ ତୁମର ଆଜ୍ଞାପାଳନରେ ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇଛି, ଏବେ ମୁଁ ତୁମେ ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କ ରାଜା ହେବାକୁ ଅଭିଷେକ କରିବି।” ଏହିପରି କହି, ଯୟାତି ପୁରୁଙ୍କୁ ସମ୍ମାନିତ କଲେ ଓ ଦେବୟାନୀଙ୍କ ପୁଅଙ୍କୁ କ୍ରୋଧରେ କହିଲେ—“ତୁମେ ମୋ ପୁଅ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଦାରୁଣ ରାକ୍ଷସ ଅଟୁଟ ଅଛ; ଲୋକଙ୍କ ପାଇଁ ମୋ ଆଜ୍ଞା ଉଲ୍ଲଂଘନ କରିଛ, ତେଣୁ ତୁମେ ଅସଫଳ ହେବ। ତୁମେ ବାପା ଓ ଗୁରୁଙ୍କୁ ଅବମାନ କରିଛ, ତେଣୁ ତୁମ ଉତ୍ସରୁ କ୍ରୂର ରାକ୍ଷସ ଓ ଯାତୁଧାନ ଜନ୍ମିବେ। କିନ୍ତୁ ସୋମ ବଂଶରେ ତୁମର ଦୁଷ୍ଟତା ରହିବ ନାହିଁ, ତୁମର ଉତ୍ସ ବି ତୁମ ପରି ଅସ୍ଥିର ହେବ।” ଏହିପରି କହି, ରାଜା ଯୟାତି ପୁରୁଙ୍କୁ ରାଜ୍ୟାଭିଷେକ କରି ଆଶ୍ରମକୁ ଚାଲିଗଲେ। ବହୁ ଦିନ ପରେ, ରାଜା ଯୟାତି ନିଜ ଦେହ ଛାଡ଼ି ସ୍ୱର୍ଗକୁ ପ୍ରସ୍ଥାନ କଲେ।