ଶାପର ପ୍ରଭାବରୁ ଉର୍ବଶୀ ପୌରୁରବାସଙ୍କ ପାଖକୁ ଗଲେ, ଯିଏ ବୁଧଙ୍କ ପ୍ରମାଣିତ ପୁତ୍ର। ଏହି ଦୁଇଁଜଣଙ୍କୁ ଏକ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଏବଂ ପ୍ରଭାବଶାଳୀ ପୁତ୍ର ଆୟୁ ଜନ୍ମ ହେଲେ, ତାଙ୍କର ପୁତ୍ର ନହୁଷ, ଯିଏ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଭାନ୍ତି ଚମକୁଥିଲେ। ଇନ୍ଦ୍ର, ସ୍ୱର୍ଗର ଦେବତାମାନଙ୍କର ମହାପ୍ରଭୁ, ବୃତ୍ରଙ୍କୁ ବଜ୍ର ଫିଙ୍ଗିବା ପରେ ବିମୂଢ ହେଇପଡିଲେ; ଏହି କାର୍ଯ୍ୟରୁ ସେ ଏକ ଲକ୍ଷ ବର୍ଷ ଇନ୍ଦ୍ର ଭାବରେ ଶାସନ କଲେ। ଶାପର ଦ୍ୱାରା ଉର୍ବଶୀ ପୃଥିବୀରେ ଅବତରିଲେ; ସୁନ୍ଦର ଦାନ୍ତ ଓ ଆକର୍ଷଣୀୟ ଚକ୍ଷୁ ଥିବା ଉର୍ବଶୀ ବର୍ଷରେ ବର୍ଷ ଏଠାରେ ବସିଲେ, ଶାପ ଶେଷ ହେଲାପରେ ନ୍ୟାୟବନ୍ତୀ ଭୃକ୍ତି ଥିବା ଉର୍ବଶୀ ପୁଣି ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଆଶ୍ରୟକୁ ଫେରିଗଲେ। ଏପରେ ଉତ୍ତରକାଣ୍ଡର ଶ୍ରୀମୟ ଚପ୍ତର ପଞ୍ଚାଶି ଶେଷ ହେଲା ବୋଲି ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣରେ ଲେଖିଛନ୍ତି। ଏହି ଚମତ୍କାର କଥା ଶୁଣି ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ଦୀପ୍ତିମାନ ରାଘବଙ୍କୁ ଖୁସି ହୋଇ କହିଲେ: “ହେ କକୁତ୍ସ୍ଥ ଉତ୍ତରଧିକାରୀ, ସେ ଦୁଇଁଜଣ—ଦ୍ୱିଜ ଓ ରାଜା—ତାଙ୍କର ଶରୀର ଛାଡି ଦେବତାମାନଙ୍କର କୃପାରେ କିପରି ପୁଣି ତାହା ସହିତ ଏକତ୍ର ହେଲେ?” ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ଏହି ପ୍ରଶ୍ନ ଶୁଣି ରାମ, ସତ୍ୟ ଓ ପ୍ରତାପରେ ଅଟଳ, ମହାତ୍ମା ବସିଷ୍ଠଙ୍କ ଉତ୍ପତ୍ତି କଥା କହିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ। ରାମ କହିଲେ: “ହେ ରଘୁବଂଶୀ, ସେ ପାତ୍ର ମଧ୍ୟରେ ମହାତ୍ମାମାନଙ୍କ ଶକ୍ତି ଥିଲା, ତାହାରୁ ଦୁଇଁଜଣ ଦୀପ୍ତିମାନ ଋଷି ଉଦ୍ଭବ ହେଲେ। ପୂର୍ବରୁ ଆଗସ୍ତ୍ୟ ଋଷି ତାହାରୁ ଉଦ୍ଭବ ହେଇ ‘ମୁଁ ତୁମର ପୁତ୍ର ନୁହେଁ’ ବୋଲି ମିତ୍ରଙ୍କୁ ଛାଡି ଚାଲିଗଲେ। ମିତ୍ର ଓ ଉର୍ବଶୀଙ୍କ ଶକ୍ତି ପ୍ରଥମେ ସେଠି ରଖାଯାଇଥିଲା; ସେଠି ଭାରୁଣଙ୍କ ଶକ୍ତି ମଧ୍ୟ ଥିଲା। କିଛି ସମୟ ପରେ, ମିତ୍ର ଓ ଭାରୁଣଙ୍କ ଏକତ୍ୱରୁ, ବସିଷ୍ଠଙ୍କ ଶକ୍ତି ସହିତ, ଦିବ୍ୟ ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁ ଜନ୍ମ ନେଲେ। ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁ, ଜନ୍ମ ଦିନରୁ ନିର୍ମଳ, ତାଙ୍କ ବଂଶର କ୍ଷେମାର୍ଥରେ ଦେଶର ପୂଜାରୀ ବାଛିଲେ। ଏଭଳି ମହାତ୍ମା ବସିଷ୍ଠଙ୍କ ପୂର୍ବ ଶରୀରରୁ ଉଦ୍ଭବ କଥା କହିଛି; ଏବେ ନିମିଙ୍କ ବିଷୟରେ ଶୁଣ। ବିଦେହ ରାଜାକୁ ଦେଖି ସମସ୍ତ ଋଷି ଏକଠା ହେଇ ତାଙ୍କୁ ଯଜ୍ଞରେ ଦିକ୍ଷିତ କଲେ। ଉତ୍ତମ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ନଗରବାସୀ ଓ ଉପସ୍ଥିତମାନେ ରାଜାଙ୍କ ଶରୀରକୁ ସୁଗନ୍ଧ, ମାଳା ଓ ବସ୍ତ୍ରରେ ରକ୍ଷା କଲେ। ଯଜ୍ଞ ଶେଷ ହେଲାପରେ ଭୃଗୁ କହିଲେ: “ମୁଁ ତୁମର ମନ ଫେରାଇବି, ରାଜା, ମୁଁ ତୁମେଠାରେ ପ୍ରସନ୍ନ।” ସମସ୍ତ ଦେବତା ଖୁସି ହୋଇ ନିମିଙ୍କୁ କହିଲେ: “ବର ଚୟନ କର, ରାଜା; କେଉଁଠି ତୁମର ମନ ରହିବ?” ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଉତ୍ତର ଦେଇ ନିମି କହିଲେ: “ହେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦେବତା, ମୁଁ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ଚକ୍ଷୁରେ ବସିବାକୁ ଚାହେଁ।” ଦେବତାମାନେ ‘ତଥାସ୍ତୁ’ କହିଲେ; “ତୁମେ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ଚକ୍ଷୁ ମଧ୍ୟରେ ବାୟୁ ଭଳି ଚଳିବା।” “ତୁମ ପାଇଁ, ରାଜା, ଚକ୍ଷୁ ଏକାଏକି ବନ୍ଦ ହେବ, ଯେପରି ବାୟୁ ଶାନ୍ତି ଚାହିଁ ଚଳିଥାଏ।” ଏହିପରି କହି ସମସ୍ତ ଦେବତା ଚାଲିଗଲେ; ଋଷିମାନେ ଏକଠା ହୋଇ ନିମିଙ୍କ ଶରୀରକୁ ଗ୍ରହଣ କଲେ। ଅରଣି ରଖି ତାହାକୁ ମନ୍ତ୍ର ଓ ହୋମ ଦ୍ୱାରା ଉତ୍ସାହରେ ଦଳାଇଲେ; ମହାତ୍ମାମାନେ ପୁଅ ପାଇଁ ଏହି କାର୍ଯ୍ୟ କଲେ। ଅରଣି ଦଳାଇବା ସମୟରେ ମହାତ୍ମା ତପସ୍ୱୀ ଉଦ୍ଭବ ହେଲେ; ଦଳାଇରୁ ତାଙ୍କୁ ମିଥିଲା ବୋଲି କହାଯାଇଲା, ଜନ୍ମରୁ ଜନକ ଉଦ୍ଭବ ହେଲେ; ବିଦେହରୁ ଜନ୍ମ ନେଇଥିବାରୁ ତାଙ୍କୁ ବୈଦେହ ବୋଲି ମନ୍ତ୍ରଣା ହେଲା। ଏଭଳି ଜନକ ବିଦେହ ରାଜାମାନଙ୍କର ପୂର୍ବଜ ହେଲେ; ମିଥିଲା ଉତ୍କଟ ତେଜ ନେଇ ମୈଥିଳ ବଂଶର ଉଦ୍ଭବ କଲେ। ଏଠିରେ ଉତ୍ତରକାଣ୍ଡର ଶ୍ରୀମୟ ସପ୍ତପଞ୍ଚାଶି ଅଧ୍ୟାୟ ଶେଷ ହେଲା ବୋଲି ବାଲ୍ମୀକି ଲେଖିଛନ୍ତି। ରାମ ଏପରି କହିବା ପରେ, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଶତ୍ରୁଘ୍ନ ନାଶକ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଦୀପ୍ତିମାନ ରାମଙ୍କୁ ଉତ୍ତର ଦେଲେ: “ହେ ରାଜାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ପୁରାତନ ବିଦେହ କଥା ଅତି ଚମତ୍କାର ଓ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟଜନକ, ବସିଷ୍ଠ ଓ ନିମିଙ୍କ ସଂପର୍କରେ ଶୁଣିବାକୁ ମିଳିଲା। ନିମି ଏକ ପ୍ରତାପଶାଳୀ କ୍ଷତ୍ରିୟ ଥିଲେ, ବିଶେଷ ଦିକ୍ଷିତ, ତଥାପି ସେ ମହାତ୍ମା ବସିଷ୍ଠଙ୍କ ପ୍ରତି ଧୈର୍ୟ ଦେଖାଇଲେ ନାହିଁ।” ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ଏହି କଥା ଶୁଣି ରାମ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ତାଙ୍କ ଭାଇକୁ କହିଲେ: “ହେ ହିରୋ, ସମସ୍ତ ମଣିଷ ମଧ୍ୟରେ ସର୍ବଦା ଧୈର୍ୟ ଦେଖିବାକୁ ମିଳେନାହିଁ। ସଉମିତ୍ରି, ଅସହ୍ୟ କ୍ରୋଧକୁ ଯୟାତି ନୀତି ଦ୍ୱାରା ଦମନ କରିଥିଲେ; ଏହି କଥା ଧ୍ୟାନପୂର୍ବକ ଶୁଣ। ନହୁଷଙ୍କ ପୁତ୍ର ଯୟାତି, ପୌରବ ବଂଶର ବୃଦ୍ଧି କରିଥିବା ରାଜା, ଦୁଇଁଜଣ ସ୍ତ୍ରୀ ଥିଲେ, ହେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଯେଉଁମାନେ ପୃଥିବୀରେ ଅପୂର୍ବ ସୌନ୍ଦର୍ୟର ମାଲିକ। ଏକ, ନହୁଷଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଆଦର ହୋଇଥିବା, ଦୈତ୍ୟ ବୃଷପର୍ବନଙ୍କ ଝିଅ ଶର୍ମିଷ୍ଠା। ଅନ୍ୟ, ଉଶନାଙ୍କ ସ୍ତ୍ରୀ, ରାଜାଙ୍କ ପ୍ରିୟ ନୁହେଁ—ଦେବୟାନୀ, ମଧୁର ଆକ୍ରୁତି ଥିବା। ଏହି ଦୁଇଁଜଣ ମାନଙ୍କୁ ଦୁଇଁଜଣ ସୁନ୍ଦର ଓ ସଂଯମୀ ପୁତ୍ର ଜନ୍ମ ନେଲେ; ଶର୍ମିଷ୍ଠା ପୁରୁକୁ ଜନ୍ମ ଦେଲେ, ଦେବୟାନୀ ଯଦୁକୁ। ପୁରୁ ରାଜାଙ୍କ ପ୍ରିୟ ହେଲେ, ତାଙ୍କ ଗୁଣ ଓ ମାତାଙ୍କ କାର୍ଯ୍ୟରୁ; ଏହିପରି, ଯଦୁ ଦୁଃଖ ଦ୍ୱାରା ପୀଡିତ ହୋଇ ତାଙ୍କ ମାତାଙ୍କୁ କହିଲେ: “ଭୃଗୁ ବଂଶର ଦେବତା, ନିର୍ମଳ କାର୍ଯ୍ୟ ଥିବା, ତୁମେ ଅସହ୍ୟ ଦୁଃଖ ଓ ଅପମାନ ସହି ଚାଲିଛ। ଆମେ ଦୁଇଁଜଣ ଏକସାଥି ଅଗ୍ନିକୁ ପ୍ରବେଶ କରିବା; କିନ୍ତୁ ରାଜା ଦୈତ୍ୟ କନ୍ୟା ସହିତ ଅନେକ ରାତି ଉଲ୍ଲାସରେ କଟାନ୍ତୁ। ଅଥବା, ତୁମେ ଏହା ସହିପାରିବା, ମୋତେ ଅନୁମତି ଦିଅ; ମୋତେ ଖ୍ଷମା କର, କିନ୍ତୁ ମୁଁ ଖ୍ଷମା କରିବି ନାହିଁ—ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ମୁଁ ମୃତ୍ୟୁ ପାଇଁ।