ମହାପ୍ରଭାବଶାଳୀ ମୁନି ରାଜବଂଶର ଆଗମନ ଓ ପ୍ରସ୍ଥାନ ବିଷୟରେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ କଥା ବର୍ଣ୍ଣନା କରି ଶାନ୍ତ ହୋଇ ବସିଲେ। ତାଙ୍କର ମୌନ ଦେଖି, ରାଜା ଦଶରଥ ମହାନ୍ ଆତ୍ମାମାନେ ପ୍ରତି ସମ୍ମାନ ଜଣାଇ ଆବାରେ ସେଇ ପ୍ରମୁଖ ନଗରକୁ ଫେରିଲେ। ଏହି ସ୍ଥାନରେ ସେଇ ଋଷି ଏକଥା କହିଥିଲେ; ମୁଁ ଏହା ଶୁଣି ମନରେ ରଖିଥିଲି—ଏହା ଅବଶ୍ୟ ଘଟିବା ନୁହେଁ। ଏହିପରି ହେଉଥିବାରୁ, ରାଘବ, ତୁମେ ସୀତା କିମ୍ବା ନିଜ ପାଇଁ ଶୋକ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ; ତୁମେ ଦୃଢ଼ ହୁଅ, ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ। ଏହି ଅଦ୍ଭୁତ କଥା ଶୁଣି ରାମ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଆନନ୍ଦିତ ହେଲେ ଓ କହିଲେ, “ଅତି ଭଲ, ଅତି ଭଲ।” ଏଭଳି ରାସ୍ତାରେ ସୂତ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣ କଥା ହେଉଥିବା ବେଳେ ସୂର୍ଯ୍ୟାସ୍ତ ହେଲା, ଏବଂ ସେମାନେ କେଶିନୀରେ ରାତି କାଟିଲେ। ସେଠାରେ ରାତି କାଟି, ରଘୁବଂଶର ଅଳଙ୍କାର ଲକ୍ଷ୍ମଣ ପ୍ରଭାତେ ଉଠି ପୁନଃ ଯାତ୍ରା କଲେ। ଅର୍ଧ ଦିନ ଯିବା ପରେ, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ସୂତ ମଣିମାଣିକ୍ୟରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ, ଆନନ୍ଦ ଓ ଧନ-ଧାନ୍ୟରେ ପ୍ରଫୁଲ୍ଲ ଅୟୋଧ୍ୟାରେ ପ୍ରବେଶ କଲେ। କିନ୍ତୁ ବୁଦ୍ଧିମାନ ସୌମିତ୍ରି ଗଭୀର ଦୁଃଖରେ ଡୁବିଗଲେ; ସେ ରାମଙ୍କ ଚରଣ ନିକଟକୁ ଯାଇ, ଚିନ୍ତା କଲେ—“ଏଠାକୁ ଆସି କ’ଣ କହିବି?” ଏପରି ଚିନ୍ତା କରୁଥିବାବେଳେ, ଚନ୍ଦ୍ରମା ପରି ଦୀପ୍ତିମାନ ରାମଙ୍କ ରାଜପ୍ରାସାଦ ସେଠାରେ ଦେଖାଦେଲା। ଦ୍ୱାରରେ ଉତ୍ତମ ରଥରୁ ଅବତରଣ କରି, ଅବିରୋଧରେ ଭିତରକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ—ତଥାପି ମନ ଭାରାତୁଳ ଓ ଦୁଃଖିତ ଥିଲେ। ରାଘବଙ୍କୁ ଉଚ୍ଚାସନରେ ଦୁଃଖିତ ଅବସ୍ଥାରେ ବସିଥିବା ଦେଖି, ଲକ୍ଷ୍ମଣ ତାଙ୍କର ଭାଇଙ୍କ ଅଶ୍ରୁପୂର୍ଣ୍ଣ ଚକ୍ଷୁ ଦେଖିଲେ। ମନ ଦୁଃଖରେ ଭରିଥିବା ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଚରଣ ଧରି, ହାତ ଜୋଡି ଦୁଃଖିତ କଣ୍ଠରେ ଶାନ୍ତ ଭାବରେ କହିଲେ— “ମହାନୁଭାବ, ଆପଣଙ୍କ ଆଜ୍ଞା ଅନୁଯାୟୀ ମୁଁ ଜନକନନୀ ସୀତାଙ୍କୁ ଗଙ୍ଗା ତଟରେ, ବାଲ୍ମୀକିଙ୍କ ପବିତ୍ର ଆଶ୍ରମରେ ଛାଡ଼ି ଆସିଛି। ସେଠାରେ ଆଶ୍ରମ ପାର୍ଶ୍ୱରେ ସେଇ ଶିଳ୍ପିମତୀ ମହିଳାଙ୍କ ଚରଣାଶ୍ରୟ ନେବାକୁ ଆମେ ପୁଣି ଯାଇଥିଲୁ। ମହାବୀର, ଆପଣ ଦୁଃଖ କରନ୍ତୁ ନାହିଁ; ଏହି ସବୁ ସମୟର ଚକ୍ର। ଆପଣଙ୍କ ପରି ଜ୍ଞାନୀ ଓ ସଂଯମୀ ଲୋକ ଶୋକ କରନ୍ତି ନାହିଁ। ସମସ୍ତ ସଞ୍ଚୟ ଶେଷରେ ଶୂନ୍ୟ ହୁଏ, ସମସ୍ତ ଉନ୍ନତି ତଳକୁ ପଡ଼େ; ସମସ୍ତ ମିଳନ ବିଚ୍ଛେଦ ଦେଇଥାଏ, ଏବଂ ଜୀବନର ଶେଷ ମୃତ୍ୟୁ। ଏହିପରି, ପୁଅ, ଜନନୀ, ମିତ୍ର, ଧନ ଉପରେ ଅତି ଆସକ୍ତି ରଖିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ, କାରଣ ସେମାନଙ୍କୁ ଛାଡ଼ିବା ନିଶ୍ଚିତ। ଆପଣ ନିଜ ମନକୁ ବଶ କରିବାରେ ସମର୍ଥ; ସମସ୍ତ ଜଗତକୁ ଯେଉଁଠି ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିପାରନ୍ତି, ସେଉଁଠି ନିଜ ଦୁଃଖକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିବା କେତେ ସହଜ। ଆପଣଙ୍କ ପରି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପୁରୁଷମାନେ ଏପରି ଅବସ୍ଥାରେ ବିମୂଢ଼ ହୁଅନ୍ତି ନାହିଁ; ନହେଲେ ନିଶ୍ଚିତ ଆପଣଙ୍କୁ ଉପହାସ ଫେରିଆସିବ। ଯେ ଉପହାସର ଭୟରେ ମୈଥିଲୀକୁ ତ୍ୟାଗ କରାଯାଇଥିଲା, ହେ ରାଜନ୍, ସେଇ ଉପହାସ ନିଶ୍ଚିତ ଏହି ନଗରରେ ଆସିବ—ଏହାର ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ। ଏହିପରି, ଧୈର୍ୟ ଧରି ଦୃଢ଼ ହୁଅନ୍ତୁ, ଦୁର୍ବଳ ଭାବ ପ୍ରତ୍ୟାଗତ କରନ୍ତୁ; ଦୁଃଖକୁ ଅନୁମୋଦନ କରନ୍ତୁ ନାହିଁ।” ଏପରି ଉଚ୍ଚ ଆତ୍ମା ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ କଥା ଶୁଣି, ମିତ୍ରପ୍ରିୟ କକୁତ୍ସ୍ଥ ସୌମିତ୍ରିଙ୍କୁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ସ୍ନେହରେ କହିଲେ—“ଏହିପରି ଠିକ୍, ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ତୁମେ ଯେପରି କହିଛ, ସେଉଁପରି। ତୁମର ଧର୍ମ ଉପଦେଶରେ ମୁଁ ପୂର୍ଣ୍ଣ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ। ମୋର ଚିତ୍ତର ଅଶାନ୍ତି ଶାନ୍ତ ହୋଇଛି, ମୋ ଦୁଃଖ ଦୂର ହୋଇଛି; ତୁମର ମଧୁର କଥାରେ ମୁଁ ଶାନ୍ତି ଲାଗିଛି, ହେ ଲକ୍ଷ୍ମଣ।” ଏହିପରି ଉତ୍ତରକାଣ୍ଡର ଅତ୍ୟନ୍ତ ପବିତ୍ର ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର ବାଉନ୍ତିଶି ଦ୍ୱିତୀୟ ସର୍ଗ ଶେଷ ହେଲା। ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ଅଦ୍ଭୁତ କଥା ଶୁଣି ରାମ ଅତି ଖୁସି ହେଲେ ଓ କହିଲେ—“ଏପରି ସାଥୀ ଏହି କଳିଯୁଗରେ ଦୁର୍ଲଭ, ଯିଏ ମହାଜ୍ଞାନୀ, ସ୍ନିଗ୍ଧ ଓ ମନ, କାୟ, କର୍ମରେ ମୋ ପ୍ରତି ଅତି ଭକ୍ତ। ମୋ ମନରେ ଯେଉଁ ଶୁଭ କଥା ଅଛି, ତୁମେ ଶୁଣ, ଏବଂ ଶୁଣି ମୋ ଆଜ୍ଞା ଅନୁସରଣ କର। ଚାରି ଦିନ ହେଲା, ନଗରବାସୀଙ୍କ କାମକୁ ଦେଖାଯାଇନାହିଁ; ଏହି ଅବହେଳା ମୋ ମନକୁ ଅତ୍ୟନ୍ତ କ୍ଷୁବ୍ଧ କରୁଛି, ହେ ସୌମିତ୍ରି। ମନ୍ତ୍ରୀ, ପୁରୋହିତ, ଦରଶନ ଚାହୁଁଥିବା ଲୋକମାନେ ଓ ମହିଳାମାନଙ୍କୁ କାର୍ଯ୍ୟ ପାଇଁ ଡାକିବାକୁ କହ। ରାଜା ଯେଉଁଠି ଦିନେ ନଗରବାସୀଙ୍କ କାମ ଦେଖନ୍ତି ନାହିଁ, ସେ ନିଶ୍ଚିତ ଭୟଙ୍କର ନରକକୁ ପଡ଼ନ୍ତି। ଶୁଣାଯାଏ, ପ୍ରାଚୀନ କାଳରେ ଏକ ରାଜା ଥିଲେ—ନୃଗ ନାମକ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ, ବ୍ରାହ୍ମଣ ପ୍ରତି ଭକ୍ତ, ସତ୍ୟବାଦୀ ଓ ଶୁଚି। ସେ ଏକଥିରେ ଦେବତା ସମାନ, କୋଟି କୋଟି ଗୋଅଁ ଓ ପିଲା ସହିତ ସୁର୍ଣ୍ଣାଳଙ୍କରେ ଅଲଙ୍କୃତ କରି, ପବିତ୍ର ସ୍ନାନସ୍ଥଳୀରେ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କୁ ଦାନ କରିଥିଲେ। ଏହିପରେ ଏକ ନିର୍ଦ୍ଦୋଷ ଓ ଅସ୍ପୃଶ୍ୟ ଗାଁ, ଏକ ଦରିଦ୍ର ଅଗ୍ନିହୋତ୍ରୀ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କର, ଅନ୍ୟ ଜଣଙ୍କ ଘରକୁ ଚାଲିଗଲା। ସେଇ ଦୁଃଖିତ ବ୍ରାହ୍ମଣ ତାଙ୍କର ଗାଁ ଖୋଜି ଖୋଜି ଅନେକ ବର୍ଷ ଦେଶେ ଦେଶେ ଘୁଞ୍ଚିଲେ, କିନ୍ତୁ ମିଳିଲା ନାହିଁ। ପରେ କନଖଳାକୁ ଯାଇ, ସେ ତାଙ୍କର ଗାଁକୁ, ବୟସ୍କ ଓ ରୋଗମୁକ୍ତ ଅବସ୍ଥାରେ, ଅନ୍ୟ ଜଣ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ଘରେ ଦେଖିଲେ। ସେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ତାଙ୍କର ଗାଁକୁ ନାମେ ଡାକିଲେ—“ଆସ, ଶବଳା”—ଏବଂ ଗାଁ ସେ ଚିହ୍ନିଲା। ଭୋକା ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ କଣ୍ଠ ସୁନି ଗାଁ ତାଙ୍କ ପଛରେ ଚାଲିଗଲା। ଯିଏ ଗାଁକୁ ରଖିଥିଲେ, ସେ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କ ପଛପଛ ଗଲେ ଓ ସେଠାରେ ପହଞ୍ଚି, ଋଷିଙ୍କୁ କହିଲେ—“ଏହି ଗାଁ ମୋର।