ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ମନରେ ଏ ଅନ୍ୟତମ ଦୁଃଖ ଜନ୍ମନେଲା, ସୀତାଙ୍କ ପ୍ରବାସ, ଯାହା ସ୍ୱୟଂ ତାଙ୍କ ପାଇଁ ଅତ୍ୟନ୍ତ କ୍ରୂର ଓ ଯନ୍ତ୍ରଣାଦାୟକ ଲାଗୁଥିଲା, ନାଗରିକମାନଙ୍କ କଥା ଶୁଣିବା ପରେ ତାଙ୍କୁ ଏହା ଅତି ନିଷ୍ଠୁର ବୋଧ ହେଉଥିଲା। ସେ ସୁମନ୍ତ୍ରଙ୍କୁ ପଚାରିଲେ, "ଏହି କାର୍ଯ୍ୟରେ କଣ ଧର୍ମ ଅଛି, ଯେଉଁଥିରେ ନିର୍ଦୋଷ ମୈଥିଳୀ ଉପରେ ନାଗରିକମାନେ କାରଣ ବିନା ଅଭିଯୋଗ କରିଛନ୍ତି?" ଏପରି ଅନେକ ଦୁଃଖ ଭରା କଥା ଲକ୍ଷ୍ମଣ କହିବା ପରେ, ବୁଦ୍ଧିମାନ, ନିଷ୍ଠାବାନ୍ ସୁମନ୍ତ୍ର ଉତ୍ତର ଦେଲେ। ସୁମନ୍ତ୍ର କହିଲେ, "ହେ ସୌମିତ୍ରି, ତୁମେ ମୈଥିଳୀଙ୍କ ନେଇ ଦୁଃଖ କରନ୍ତୁ ନାହିଁ। ଏହି ଘଟଣା ପୂର୍ବରୁ ମୁନିମାନେ ତୁମ ଦେଉଳ ଦଶରଥଙ୍କ ସାମ୍ନାରେ ଦେଖିଥିଲେ। ରାମ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ଦୁଃଖରେ ଥିଲେ ବି, ଧୈର୍ଯ୍ୟ ରଖିବେ ଓ ସେ ଶେଷରେ ସୁଖ ପାଇବେ; ତଥାପି ଶକ୍ତିଶାଳୀ ରାମଙ୍କୁ ତାଙ୍କ ପ୍ରିୟଜନଙ୍କୁ ଛାଡିବାକୁ ପଡିବ। ସେ ସମୟରେ ରାମ ତୁମକୁ, ମୈଥିଳୀଙ୍କୁ, ଶତ୍ରୁଘ୍ନ ଓ ଭରତଙ୍କୁ ଛାଡିଦେବେ। କିନ୍ତୁ ଏ କଥା ତୁମେ, ସୌମିତ୍ରି, କିମ୍ବା ଭରତ କଦାପି କହିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ; ଏହି କଥା ରାଜା କହିଥିଲେ, ଏବଂ ଦୁର୍ବାସା ମୁନି ମଧ୍ୟ ଏହି କଥା କହିଥିଲେ। ବଡ଼ ସଭାରେ ଓ ମୋ ସାମ୍ନାରେ, ଓ ମନୁଷ୍ୟଶ୍ରେଷ୍ଠ, ମୁନି ବସିଷ୍ଠଙ୍କ ସାମ୍ନାରେ ମଧ୍ୟ ଏହି କଥା କହିଥିଲେ। ମୁନିଙ୍କ କଥା ଶୁଣି, ରାଜା ମୋତେ କହିଥିଲେ, 'ହେ ସାରଥି, ଏହି କଥା କେହି ସାମ୍ନାରେ କଦାପି କହିବା ନୁହେଁ।' ମୁଁ ସଦା ସଚେତନ ଭାବେ ସେଇ ଲୋକନାଥଙ୍କ କଥାକୁ ଅଟୁଟ ଭାବେ ରଖିଛି।" "ଯାହାହେଉ, ଏହି କଥା ମୁଁ ତୁମ ସାମ୍ନାରେ କହିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ, ସୌମିତ୍ରି; କିନ୍ତୁ ଯଦି ଶ୍ରଦ୍ଧା ରହିଛି, ତେବେ ଶୁଣ, ରଘୁବଂଶୀ। ଏହା ଏକ ଗୁପ୍ତ କଥା ରାଜା ମୋତେ କହିଥିଲେ, ତଥାପି ଆଜି ମୁଁ ଏହି କଥା କହିବି, କାରଣ ଭାଗ୍ୟକୁ କେହି ଟାଳିପାରିବେ ନାହିଁ। ତଥାପି ଏହି ଦୁଃଖଦ ଘଟଣା ଯାହା ଘଟିଛି, ତୁମେ ଏହି କଥା ଭରତ କିମ୍ବା ଶତ୍ରୁଘ୍ନଙ୍କ ସାମ୍ନାରେ କହିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।" ସୁମନ୍ତ୍ରଙ୍କ ଗମ୍ଭୀର ଓ ଭାରି କଥା ଶୁଣି, ଲକ୍ଷ୍ମଣ କହିଲେ, "ସତ୍ୟ କଥା କହ।" ଏପରି ଭାବେ ମହାତ୍ମା ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ଉତ୍ତେଜନାରେ, ସୁମନ୍ତ୍ର ମୁନିଙ୍କ କଥା କହିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ। ପ୍ରାଚୀନ ଦିନରେ ଅତ୍ରିଙ୍କ ପୁତ୍ର, ଦୁର୍ବାସା ନାମକ ମହାମୁନି, ବସିଷ୍ଠଙ୍କ ପବିତ୍ର ଆଶ୍ରମରେ ବର୍ଷାକାଳ ଅତିବାହିତ କରୁଥିଲେ। ସେଠାକୁ ତୁମ ବଡ଼, ଦଶରଥ ରାଜା, ମହାତ୍ମା ବସିଷ୍ଠଙ୍କୁ ଦେଖିବାକୁ ଗଲେ। ସେଠାରେ ସେ ବିଦ୍ୟୁତ୍ପ୍ରଭ ଦୁର୍ବାସାଙ୍କୁ ବସିଷ୍ଠଙ୍କ ବାମପାଖରେ ବସିଥିବା ଦେଖିଲେ। ଦଶରଥ ରାଜା ନମ୍ରତା ସହିତ ଦୁଇ ମହାମୁନିଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କଲେ, ସେମାନେ ସମ୍ମାନ ଓ ଆସନ ଦେଇ ତାଙ୍କୁ ବସାଇଲେ। ସେମାନେ ବସି ଥିବାବେଳେ, ମହାମୁନିମାନଙ୍କ ମଧୁର କଥାବାର୍ତ୍ତା ହେଉଥିଲା, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଅସ୍ତମିତ ହେବା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ। ତାପରେ ଦଶରଥ ରାଜା ହାତ ଝୋଡି କହିଲେ, "ଭଗବନ୍ତ, ମୋର ବଂଶ କେତେ ଦିନ ଅବଧି ରହିବ? ମୋ ଆୟୁଷ୍ୟ, ରାମ ଓ ମୋ ଅନ୍ୟ ସନ୍ତାନମାନଙ୍କ ଆୟୁଷ୍ୟ କେତେ? ରାମଙ୍କ ସନ୍ତାନମାନଙ୍କ ଆୟୁଷ୍ୟ କେତେ? ଦୟାକରି, ମୋ ବଂଶର ଭବିଷ୍ୟତ କହନ୍ତୁ।" ଦଶରଥଙ୍କ ଏହି ପ୍ରଶ୍ନ ଶୁଣି, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଦୁର୍ବାସା ଉତ୍ତର କଲେ, "ହେ ରାଜା, ପ୍ରାଚୀନ କାଳରେ ଦେବାସୁର ସଂଗ୍ରାମରେ ଦାଇତ୍ୟମାନେ ଭୟଭୀତ ହୋଇ ଭୃଗୁଙ୍କ ଜନ୍ମାନ୍ତରୀ ସ୍ତ୍ରୀଙ୍କ ଶରଣ ନେଇଥିଲେ। ସେ ତାଙ୍କୁ ନିରାପଦ ରଖିଲେ। ଦେବେନ୍ଦ୍ର ଏହା ଦେଖି, କ୍ରୋଧିତ ହୋଇ, ତୀକ୍ଷ୍ଣ ଚକ୍ର ଦ୍ୱାରା ଭୃଗୁଙ୍କ ସ୍ତ୍ରୀଙ୍କ ମୁଣ୍ଡ କାଟିଦେଲେ। ଭୃଗୁ ତାଙ୍କ ସ୍ତ୍ରୀଙ୍କୁ ନିହତ ଦେଖି, ଅତି କ୍ରୋଧିତ ହୋଇ, ଶତ୍ରୁ ଦଳନ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ଶାପ ଦେଲେ: 'ତୁମେ ଯେଉଁଠି ମୋ ସ୍ତ୍ରୀଙ୍କୁ ଅନ୍ୟାୟରେ ହତ୍ୟା କଲ, ତେଣୁ ହେ ଜନାର୍ଦନ, ତୁମେ ମାନବ ଜନ୍ମ ନେବାକୁ ପଡିବ। ସେଠାରେ ତୁମେ ବର୍ଷର୍ଦ୍ଘିକାଳ ତୁମ ସ୍ତ୍ରୀଠାରୁ ବିୟୋଗ ଅନୁଭବ କରିବ।' ଏହି ଶାପରେ ବିଷ୍ଣୁ ମନମେଳିତ ହୋଇଗଲେ। ଭୃଗୁ ତାଙ୍କୁ ପ୍ରସନ୍ନ କରିବାକୁ ଉପବାସ ଓ ତପସ୍ୟା କଲେ, ତେବେ ଭଗବାନ୍ ସ୍ନିଗ୍ଧ ହୋଇ କହିଲେ, 'ଜଗତର ବ୍ୟବସ୍ଥା ପାଇଁ ଏହି ଶାପ ଗ୍ରହଣ କରିବା ଅବଶ୍ୟକ।' ଏପରି ଭାବେ ଭୃଗୁଙ୍କ ଶାପ ଦ୍ୱାରା, ସେ ବିଷ୍ଣୁ ଏବେ ତୁମର ପୁତ୍ର ରୂପେ ଆସିଛନ୍ତି, ହେ ରାଜା। ସେ ତିନି ଲୋକରେ ରାମ ନାମେ ପରିଚିତ, ସେ ଏହି ଶାପର ଫଳ ଭୋଗିବେ। ରାମ ଦୀର୍ଘକାଳ ଆୟୋଧ୍ୟାର ରାଜା ହେବେ, ତାଙ୍କୁ ଅନୁସରଣ କରୁଥିବାମାନେ ସମୃଦ୍ଧ ଓ ସୁଖୀ ହେବେ। ଦଶ ହଜାର ଦଶ ଶତ ବର୍ଷ ରାଜ୍ୟ କରି, ରାମ ବ୍ରହ୍ମାର ଲୋକକୁ ଯିବେ। ଅତ୍ୟନ୍ତ କଠିନ ଓ ମଙ୍ଗଳମୟ ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞ କରି, ଅନେକ ରାଜବଂଶ ସ୍ଥାପନ କରିବେ। ଏହି ରାଘବଙ୍କୁ ସୀତାଠାରୁ ଦୁଇଟି ପୁଅ ହେବେ; କିନ୍ତୁ ସେମାନେ ଆୟୋଧ୍ୟାରେ ନୁହେଁ—ଏହି କଥା ସତ୍ୟ। ପରେ ସେଇ ସୀତାଜନ୍ମା ଦୁଇ ପୁଅଙ୍କୁ ରାମ ରାଜ୍ୟାଭିଷେକ କରିବେ। ଏପରି ଭାବେ ମହାର୍ଷି ବାଲ୍ମୀକିଙ୍କ ଗ୍ରନ୍ଥ ଉତ୍ତରକାଣ୍ଡର ପଞ୍ଚାଶତମ ସର୍ଗ ଶେଷ ହେଲା।