ଏହି ସମୟରେ, ମହାମୁନିଙ୍କ ଦୃଷ୍ଟି ସୀତାଙ୍କ ଉପରେ ପଡ଼ିଲା । ସେ କହିଲେ, “ଏହି ମହିଳା ଦଶରଥଙ୍କର ବହୁ, ଜନକଙ୍କର ନିର୍ଦୋଷ କନ୍ୟା, ନିର୍ମଳ ଓ ନିରପରାଧ । ସେ ତାଙ୍କର ପତି ଦ୍ୱାରା ତ୍ୟାଗିତ, କିନ୍ତୁ ସେ ସଦା ମୋର ସୁରକ୍ଷାରେ ରହିବା ଉଚିତ୍ ।” ଏହାପରେ ମୁନି ଆଉ କହିଲେ, “ତୁମେ ସମସ୍ତେ ସୀତାଙ୍କୁ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ସ୍ନେହ ଦିଅ । ମୋର କଥାକୁ ମାନ୍ୟତା ଦେଇ ସେଉଁଠି ସୀତାଙ୍କୁ ବିଶେଷ ସମ୍ମାନ ଦିଅ ।” ମୁନି ପୁନିପୁନି ବୈଦେହୀ ସୀତାଙ୍କୁ ଦେଖିଥିଲେ । ତାଙ୍କ ଶିଷ୍ୟମାନେ ଚାରିପାଖରେ ରହିଥିବା ସମୟରେ, ଏହି ମହାତ୍ମା ତାଙ୍କ ଆଶ୍ରମକୁ ପୁଣି ଫେରିଗଲେ । ଏଭଳି ଉତ୍ତରକାଣ୍ଡର ଉନଚାଳିସତମ ସର୍ଗର ଶେଷ ହେଲା । ଏହି ଭଳି, ମିଥିଲାର ସୀତାଙ୍କୁ ଆଶ୍ରମକୁ ନେଇଯିବାକୁ ଦେଖି, ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ମନ ଅତି ଦୁଃଖିତ ହେଲା । ସେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ବେଦନାରେ ଆକ୍ରାନ୍ତ ହେଲେ । ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ବୁଦ୍ଧିମାନ ସାରଥୀ ସୁମନ୍ତ୍ରଙ୍କୁ କହିଲେ, “ହେ ସାରଥୀ, ସୀତାଙ୍କ ଦୁଃଖ ଦ୍ୱାରା ରାମଙ୍କୁ ଯେଉଁ ଦୁଃଖ ଆସିଛି, ତାହା ଦେଖ । ଦୋଷହୀନ ଜନକନନ୍ଦିନୀ ସ୍ତ୍ରୀଙ୍କୁ ତ୍ୟାଗ କରିବା ଭଳି ଦୁଃଖ ରାଘବ ପାଇଁ କ'ଣ ଅଛି? ମୋତେ ଲାଗୁଛି ଏହା ତାଙ୍କର ଭାଗ୍ୟ, କାରଣ ଭାଗ୍ୟକୁ କେହି ଅଟକେଇପାରେନି । ଯିଏ କ୍ରୋଧରେ ଦେବତା, ଗନ୍ଧର୍ବ, ଅସୁର ଓ ରାକ୍ଷସମାନେ ମିଶିଲେ ମଧ୍ୟ ବିନାଶ କରିପାରନ୍ତି, ସେଇ ରାଘବ ମଧ୍ୟ ଭାଗ୍ୟର ପଥକୁ ଅନୁସରଣ କରୁଛନ୍ତି । ପୂର୍ବେ ପିତାଙ୍କ ଆଜ୍ଞାରେ ଚଉଦ ବର୍ଷ ଦଣ୍ଡକାରଣ୍ୟରେ ବସିଥିଲେ । ଏବେ ସୀତାଙ୍କ ନିର୍ବାସନ, ଯାହା ଆମ ନାଗରିକମାନେ କହିଥିବା କଥା ଶୁଣି, ତାହା ବହୁତ କ୍ରୂର ଓ ଦୁଃଖଦାୟକ । ଏହି ଦୁଃଖଦ ଘଟଣାରେ କ'ଣ ଧର୍ମ ଅଛି? ନାଗରିକମାନେ ଯେଉଁଠି କାରଣ ବିନା କଥା କହିଛନ୍ତି, ତାହା ଦ୍ୱାରା ମୈଥିଲୀ ପାଇଁ ଏହି ଅପମାନ ଆସିଛି ।” ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ଏମିତି ଅନେକ କଥା ଶୁଣି, ବୁଦ୍ଧିମାନ ଓ ବିଶ୍ୱାସୀ ସୁମନ୍ତ୍ର ଉତ୍ତର ଦେଲେ, “ହେ ସୌମିତ୍ରି, ମୈଥିଲୀ ସମ୍ପର୍କରେ ଦୁଃଖିତ ହେଉନାହାଁ । ଏହି ଘଟଣାକୁ ମୁନିମାନେ ପୂର୍ବରୁ ତୁମ ପିତାଙ୍କ ସାମ୍ନାରେ ଦେଖିଥିଲେ । ରାମ ନିଶ୍ଚିତ ଦୁଃଖ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ନିଷ୍ଠାବାନ ରହିବେ ଏବଂ ଶେଷରେ ସୁଖ ପାଇବେ । ଶକ୍ତିଶାଳୀ ସେଇ ଜଣ ତାଙ୍କ ପ୍ରିୟଜନଙ୍କ ଠାରୁ ବିଚ୍ଛିନ୍ନ ହେବେ । ସେ ଏକ ଦିନ ତୁମକୁ, ମୈଥିଲୀକୁ, ଶତ୍ରୁଘ୍ନ, ଓ ଭରତକୁ ଛାଡ଼ିଦେବେ । କିନ୍ତୁ ଏହି କଥା ବାହାରେ କେବେ କହିବ ନାହିଁ, ଏହି କଥା ରାଜା ଓ ଦୁର୍ବାସା ମୁନି ଉଚ୍ଚାରଣ କରିଥିଲେ । ମହାସଭାରେ ଓ ମୋ ସାମ୍ନାରେ, ବସିଷ୍ଠଙ୍କ ଉପସ୍ଥିତିରେ ମୁନି ଏହି କଥା କହିଥିଲେ । ସେଇ କଥା ଶୁଣି, ରାଜା ମୋତେ କହିଥିଲେ, ‘ହେ ସାରଥୀ, ଏହି କଥା କେବେ ଲୋକମାନେ ମଧ୍ୟରେ କୁହିବ ନାହିଁ ।’ ମୁଁ ସେଇ ଲୋକପତିଙ୍କ କଥାକୁ ସଦା ମନେ ରଖିଛି, ଏହାକୁ କେବେ ମିଥ୍ୟା କରିନଥିଲି । ତଥାପି, ଏହି କଥା ତୁମ ସାମ୍ନାରେ କହିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ, କିନ୍ତୁ ଯଦି ଶ୍ରଦ୍ଧା ରହିଛି, ତେବେ ଶୁଣ, ହେ ରଘୁବଂଶୀ । ଏହା ରହସ୍ୟ ଥିଲା, କିନ୍ତୁ ଭାଗ୍ୟ ଅଟଳ, ତେଣୁ ମୁଁ ଏହା କହିବି । ଏହି ଦୁଃଖଦ ଘଟଣା ଯେଉଁଠାରୁ ଘଟିଛି, ତୁମେ ଏହାକୁ ଭରତ କିମ୍ବା ଶତ୍ରୁଘ୍ନଙ୍କ ସାମ୍ନାରେ କେବେ କହିବ ନାହିଁ ।” ସୁମନ୍ତ୍ରଙ୍କ ଗମ୍ଭୀର କଥା ଶୁଣି, ଲକ୍ଷ୍ମଣ ତାଙ୍କୁ କହିଲେ, “ସତ୍ୟ କଥା କହ ।” ଏଭଳି ଉତ୍ତରକାଣ୍ଡର ପଞ୍ଚାଶତମ ସର୍ଗର ଶେଷ ହେଲା । ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ଅନୁରୋଧରେ, ସୁମନ୍ତ୍ର ମୁନିଙ୍କ କଥା କହିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ । ପୂର୍ବକାଳରେ ଦୁର୍ବାସା ନାମକ ମହାମୁନି, ତିନି ଅତ୍ରିଙ୍କ ପୁତ୍ର, ବସିଷ୍ଠଙ୍କ ପବିତ୍ର ଆଶ୍ରମରେ ବର୍ଷାରୁତୁ ବ୍ୟତୀତ କରୁଥିଲେ । ସେଠାକୁ ତୁମ ପିତା, ମହାତ୍ମା ଦଶରଥ, ବଡ଼ ଯଶସ୍ବୀ ଓ ତେଜସ୍ବୀ, ବସିଷ୍ଠଙ୍କୁ ଦେଖିବାକୁ ଆସିଥିଲେ । ସେଠାରେ ଦଶରଥ ଦେଖିଲେ, ସୂର୍ଯ୍ୟପରି ତେଜସ୍ବୀ ମହାମୁନି ଦୁର୍ବାସା ବସିଷ୍ଠଙ୍କ ବାମ ପାର୍ଶ୍ୱରେ ବସିଛନ୍ତି । ଦଶରଥ ନମ୍ରତାରେ ଦୁଇ ମହାମୁନିଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କଲେ, ସେମାନଙ୍କ ଆମନ୍ତ୍ରଣ ଓ ଆସନ ଗ୍ରହଣ କରି ବସିଲେ । ସମସ୍ତେ ବସିଥିବା ସମୟରେ, ସେଉଁଠି ମହାମୁନିମାନେ ମଧୁର କଥା କହୁଥିଲେ ଏବଂ ଏହିପରି କଥା କହିବାରେ ସୂର୍ଯ୍ୟାସ୍ତ ହେଲା । ତାହାପରେ ଏକ କଥା ଚାଲିଥିବାବେଳେ, ରାଜା ଦଶରଥ ହାତ ଜୋଡି ଅତ୍ରିପୁତ୍ର ମହାମୁନିଙ୍କୁ ପଚାରିଲେ, “ହେ ପୂଜ୍ୟପାଦ, ମୋର ବଂଶ କେତେଦିନ ଚାଲିବ? ମୋ ଆୟୁଷ୍ୟ କେତେ? ମୋ ପୁତ୍ର ରାମ ଓ ଅନ୍ୟ ପୁତ୍ରମାନେ କେତେଦିନ ବଞ୍ଚିବେ? ରାମଙ୍କ ପୁତ୍ରମାନେ କେତେଦିନ ବଞ୍ଚିବେ? ଦୟାକରି ମୋର ବଂଶର ଭାଗ୍ୟ କହନ୍ତୁ ।” ଦଶରଥଙ୍କ ଏହି ପ୍ରଶ୍ନ ଶୁଣି, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଦୁର୍ବାସା ଉତ୍ତର ଦେଲେ, “ହେ ରାଜା, ପୂର୍ବେ ଦେବାସୁର ସଂଗ୍ରାମରେ ଦେଖ, ଦେବତାଙ୍କ ଭୟରେ ଦୈତ୍ୟମାନେ ଭୃଗୁଙ୍କ ସ୍ତ୍ରୀଙ୍କ ନିକଟରେ ଶରଣ ନେଇଥିଲେ । ସେଉଁଠି ସେ ଦୈତ୍ୟମାନେ ନିର୍ଭୟ ରହିଲେ । ଏହି ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖି, କ୍ରୁଧିତ ଦେବେଶ୍ୱର ଭୃଗୁଙ୍କ ସ୍ତ୍ରୀଙ୍କ ମୁଣ୍ଡ କଟିଦେଲେ । ତାପରେ, ଭୃଗୁବଂଶୀ ମହାତ୍ମା ତାଙ୍କ ସ୍ତ୍ରୀଙ୍କୁ ମୃତ ଦେଖି, ଅତ୍ୟନ୍ତ କ୍ରୁଧିତ ହୋଇ, ଶତ୍ରୁଘ୍ନ ବିନାଶକ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ଶାପ ଦେଲେ, ‘ତୁମେ କ୍ରୋଧରେ ମୋ ସ୍ତ୍ରୀଙ୍କୁ ହତ୍ୟା କଲା, ଯିଏ ଅପରିହାର୍ଯ୍ୟ ଥିଲେ । ତେଣୁ, ହେ ଜନାର୍ଦନ, ତୁମେ ମଣିଷ ଲୋକରେ ଜନ୍ମ ନେବାକୁ ପଡ଼ିବ ।