ନୌକାଚାଳକମାନେ ହାତ ଯୋଡ଼ି କହିଲେ, "ନୌକା ପ୍ରସ୍ତୁତ ଅଛି।" ତାପରେ ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ଶୁଭ ଗଙ୍ଗାକୁ ଅତିକ୍ରମ କରିବା ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ, ସାବଧାନରେ ନୌକାରେ ବସି, ତାଙ୍କ ସହିତ ମୈଥିଲୀଙ୍କୁ ବସାଇ ନେଲେ ଏବଂ ଗଙ୍ଗା ପାର କରିଲେ। ଏହିପରି ଉତ୍ତରକାଣ୍ଡର ଛଉଆଳିଶ ଶ୍ଲୋକର ଶେଷ ହେଲା। ତାପରେ ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ରାମଙ୍କ ଛୋଟ ଭାଇ, ପ୍ରଶସ୍ତ ନିଷାଦ ନୌକାରେ ପ୍ରଥମେ ମୈଥିଲୀଙ୍କୁ ବସାଇ ନେଲେ। ଦୁଃଖରେ ଅତିବ୍ୟସ୍ତ ଲକ୍ଷ୍ମଣ କହିଲେ, "ସୁମନ୍ତ୍ର ଓ ରଥ ଏଠାରେ ରୁହନ୍ତୁ," ଏବଂ ନୌକାଚାଳକଙ୍କୁ କହିଲେ, "ଆଗକୁ ଚଲ।" ଭାଗୀରଥୀ ତୀରକୁ ପହଞ୍ଚି, ଲକ୍ଷ୍ମଣ ହାତ ଯୋଡ଼ି, ଅଶ୍ରୁସ୍ନିଗ୍ଧ କଣ୍ଠରେ ମୈଥିଲୀଙ୍କୁ କହିଲେ, "ମୋ ହୃଦୟରେ ଗଭୀର ଯନ୍ତ୍ରଣା ଆସିଛି, କାରଣ ଧର୍ମଜ୍ଞ ଓ ପ୍ରଜ୍ଞାବାନ୍ ରାମ ଲୋକକଥା ଅନୁସାରେ ଏପରି କାମ କରିଛନ୍ତି। ଏପରି ଅପମାନଜନକ କାର୍ଯ୍ୟରେ ମୋତେ ଲାଗିବା ଚାଁହୁଁନି, ମୋତେ ମୃତ୍ୟୁ ବା ତାହାଠାରୁ ବଡ଼ କିଛି ହେଲେ ଭଲ। ମହିଳେ, ଦୟାକରି ମୋତେ ପାପ କରିବାକୁ ବାଧ୍ୟ କରନ୍ତୁ ନାହିଁ।" ଏଭଳି କହି, ଲକ୍ଷ୍ମଣ ହାତ ଯୋଡ଼ି ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଗଲେ। ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ଏଭଳି କନ୍ଦୁଥିବା ଦେଖି, ସୀତା ଗଭୀର ଦୁଃଖରେ ଏହିପରି କହିଲେ, "ଏହା କ’ଣ? ମୁଁ ବୁଝିପାରୁନି, ସତ୍ୟ କହ, ଲକ୍ଷ୍ମଣ। ତୁମେ ନିଜେ ନୁହଁ, ରାଜାଙ୍କ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ କୌଣସି ଭଲ ଦେଖୁନି। ରାଜା ତୁମକୁ ଶାପ ଦେଇଛନ୍ତି କି? ସତ୍ୟ କହ, ମୁଁ ଆଦେଶ ଦେଉଛି।" ବୈଦେହୀଙ୍କ ଉତ୍ତେଜନାରେ, ଲକ୍ଷ୍ମଣ ମନ ଭାଙ୍ଗି, ମୁଣ୍ଡ ନମାଇ, ଅଶ୍ରୁଭରା କଣ୍ଠରେ କହିଲେ, "ସଭା ଓ ସମସ୍ତ ନଗର ଓ ଦେଶରେ ତୁମ ବିରୁଦ୍ଧରେ ଭୟଙ୍କର ଅପବାଦ ଶୁଣି, ରାମ ଦୁଃଖିତ ହୋଇ ତୁମକୁ କିଛି ନ କହି ଘରକୁ ଫେରିଗଲେ। ମହିଳେ, ରାଜା ମନରେ ରଖିଥିବା ଏହି କଠୋର କଥା ମୁଁ ତୁମ ସାମ୍ନାରେ କହିପାରିବି ନାହିଁ। ତୁମେ ନିର୍ଦ୍ଦୋଷ ହେଉଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଲୋକ ଅପବାଦ ଭୟରେ ରାଜା ତୁମକୁ ମୋ ସାମ୍ନାରେ ତ୍ୟାଗ କରିଛନ୍ତି। ଏହା ତୁମ ଅପରିହାର୍ଯ୍ୟ ଦୁଃଖ। ଆଶ୍ରମ ତୀରେ ମୁଁ ତୁମକୁ ଛାଡ଼ିବି, ଏହି ରାଜାଙ୍କ ଆଦେଶ। ଏଠାରେ ଜାହ୍ନବୀ ତୀରରେ ମହାର୍ଷିମାନଙ୍କର ପବିତ୍ର ଓ ସୁନ୍ଦର ଆଶ୍ରମ ଅଛି, ମହିଳେ, ଦୁଃଖ କରନ୍ତୁ ନାହିଁ। ମହାମୁନି ବାଲ୍ମୀକି, ଯିଏ ଦଶରଥଙ୍କ ପ୍ରିୟ ବନ୍ଧୁ, ସେଉଁଠି ଅଛନ୍ତି। ତାଙ୍କ ଚରଣରେ ଶରଣ ନିଅ, ଜନକନନ୍ଦିନୀ, ଏବଂ ଉପବାସ ଓ ଏକାନ୍ତ ଧ୍ୟାନରେ ରୁହ। ପତିପ୍ରତି ନିଷ୍ଠାରେ ଅଟୁଟ ଥିଅ, ରାମଙ୍କୁ ହୃଦୟରେ ଧାରଣ କର; ଏଭଳି କଲେ ତୁମର ସର୍ବୋଚ୍ଚ ମଙ୍ଗଳ ହେବ।" ଏହାରେ ସତ୍କୃତ ବାଲ୍ମୀକି ରଚିତ ପବିତ୍ର ରାମାୟଣର ସତଚାଳିଶ ଶ୍ଲୋକ ଶେଷ ହେଲା। ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ଏହି କଠୋର କଥା ଶୁଣି, ଜନକନନ୍ଦିନୀ ସୀତା ଦୁଃଖରେ ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଗଲେ। କିଛି ସମୟ ପରେ ସେ ଅଚେତ ହୋଇ ଥିଲେ, ଚକ୍ଷୁ ଜଳରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ। ପୁନଃ ଦୁଃଖରେ ମୃଦୁ କଣ୍ଠରେ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ କହିଲେ, "ନିଶ୍ଚୟ, ଏହି ଦେହ ମୋର ଦୁଃଖ ପାଇଁ ବିଧାତା ଦ୍ୱାରା ସୃଷ୍ଟି ହୋଇଥିଲା, ଏବେ ମୁଁ ଦୁଃଖର ମୂର୍ତ୍ତି ହୋଇଯାଇଛି। ଗତଜନ୍ମରେ କ’ଣ ପାପ କରିଥିଲି, କିମ୍ବା କାହାର ଜୀବନସାଥୀ ବିଚ୍ଛିନ୍ନ ହୋଇଥିଲେ, ଯେଉଁଠାରେ ମୁଁ ନିର୍ମଳ ଚରିତ୍ର ଓ ପତିନିଷ୍ଠା ଥିଲି, ତଥାପି ରାଜା ମୋତେ ତ୍ୟାଗ କରିଛନ୍ତି? ଏକଥା ସଉମିତ୍ରି, ପୂର୍ବେ ମୁଁ ଆଶ୍ରମରେ ରାମଙ୍କ ପାଦାନୁଗତିରେ ଦୁଃଖ ସହି ରହିଥିଲି, ଏବେ କିପରି ଏକାକୀ ଆଶ୍ରମରେ ରହିବି? ମୋ ଦୁଃଖ କାହାକୁ କହିବି? ମୁଁ ଯେଉଁଠାରେ ଦୁଃଖରେ ଲୀନ। ମହାତ୍ମା ରାଘବଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଅକାରଣ ତ୍ୟାଗିତା, ମୁଁ ମୁନିମାନେ ପାଖରେ କ’ଣ କହିବି? କି କର୍ମ ଦେଖାଇବି? ସଉମିତ୍ରି, ମୁଁ ଏ ଜାହ୍ନବୀ ଜଳରେ ଆତ୍ମହତ୍ୟା କରିବିନି, କାରଣ ଏହା ରାଜବଂଶର ଅପମାନ ହେବ। ରାଜାଙ୍କ ଆଦେଶ ଅନୁଯାୟୀ, ମୋତେ ଏଠି ଛାଡ଼, ମୋ ଦୁଃଖ ଭାରକୁ ଧରି, ତୁମେ ରାଜାଙ୍କ ଆଜ୍ଞାକୁ ପାଳନ କର। ଏବେ ମୋ ଶବ୍ଦ ଶୁଣ। ହାତ ଯୋଡ଼ି, ମୋ ସମସ୍ତ ଶ୍ୱଶୁରୀଙ୍କୁ ଭିନ୍ନତା ବିନା, ତାଙ୍କ ପାଦେ ଶିର ନମାଇ, ମୋର ଶୁଭେଚ୍ଛା ଦେବ। ରାଜାଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଏହି କଥା କହିବାକୁ ଭୁଲିବ ନାହିଁ, ଯିଏ ଧର୍ମରେ ଅଟୁଟ। ଓ ରାଘବ, ତୁମେ ଭଲଭାବରେ ଜାଣ, ସୀତା କେତେ ନିର୍ମଳ, ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଭକ୍ତିଶୀଳ ଓ ସଦା ତୁମ ମଙ୍ଗଳେ ଲାଗିଥିବା। ମୁଁ ତୁମେ ତ୍ୟାଗିତା, ଏହି ଲୋକରେ ଅପମାନ ଆଣିଛି; ଯେଉଁ କଥା ଅପବାଦ ଆସିପାରେ, ମୁଁ ସେଉଁଠାରୁ ଦୂରେ ରହିବି, କିନ୍ତୁ ତୁମେ ମୋର ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଆଶ୍ରୟ। ରାଜାଙ୍କୁ କହ, ସେ ତାଙ୍କ ଭାଇମାନେ ଓ ପ୍ରଜାଙ୍କୁ ଧର୍ମ ଅନୁସାରେ ବ୍ୟବହାର କରନ୍ତୁ। ଏହା ତାଙ୍କର ସର୍ବୋଚ୍ଚ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ଓ ଅତୁଳ୍ୟ କୀର୍ତ୍ତି। ପ୍ରଜାମାନେ ଯାହା ଧର୍ମରେ ପାଇଥିବେ, ତାହିଁପାଇଁ ମୁଁ ମୋ ଦେହ ପାଇଁ ଦୁଃଖ ନାହିଁ, ରଘୁବଂଶର ଶ୍ରେଷ୍ଠ। ପ୍ରଜାଙ୍କ ଅପବାଦ ଯେପରି, ସେପରି ପତି ନାରୀ ପାଇଁ ଦେବୀ, ଆତ୍ମୀୟ ଓ ଗୁରୁ। ଏହିପରି ଜୀବନ ଦେଇଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ନାରୀଙ୍କର ପ୍ରଧାନ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ପତିପ୍ରିୟ କାର୍ଯ୍ୟ କରିବା। ଏହି ମୋ କଥା ସଂକ୍ଷିପ୍ତରେ ରାମଙ୍କୁ କହ, ଏବେ ମୋର ଶୂଚିତାର ସମୟ ଶେଷ ହେଲା, ତୁମେ ଯିବା। ଏହିପରି ଅଦ୍ଭୁତ ଉତ୍ତରକାଣ୍ଡର ଅଠଚାଳିଶ ଶ୍ଲୋକର ଶେଷ ହେଲା।