ମାନବର ମହାପ୍ରଭୁ ମନୁଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ନିର୍ମିତ ଏକ ଅତି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଏବଂ ଶ୍ରୀମୟ ନଗର ଥିଲା—ଏହା ହେଉଛି ଆୟୋଧ୍ୟା। ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ବିଶ୍ୱରେ ଏହି ନଗରର ବିଶେଷ ପ୍ରତିଷ୍ଠା ଥିଲା। ଏହି ଆୟୋଧ୍ୟା ଦ୍ୱାଦଶ ଯୋଜନ ଲମ୍ବା ଏବଂ ତିନି ଯୋଜନ ପ୍ରସ୍ତ ଥିଲା, ଏହାର ମୂଖ୍ୟ ରାସ୍ତା ଏବଂ ଅଞ୍ଚଳଗୁଡ଼ିକ ଭଲ ଭାବେ ବିଭାଜିତ ଥିଲା। ନଗରର ମୁଖ୍ୟ ରାଜପଥ ସୁନ୍ଦର ଭାବେ ବିନ୍ୟାସିତ ହୋଇଥିଲା, ସେଥିରେ ସଦା ତାଜା ଫୁଲ ପ୍ରସ୍ତୁତ ହୋଇଥିଲା ଏବଂ ଜଳ ଛିଟାଯାଇ ସ୍ୱଚ୍ଛ ରଖାଯାଉଥିଲା। ଏହି ଆୟୋଧ୍ୟାରେ ଦଶରଥ ରାଜା, ତାଙ୍କ ରାଜ୍ୟ ଉନ୍ନତି କରିଥିବା ଅତି ଶକ୍ତିଶାଳୀ ନରେଶ, ଦେବତାମାନେ ଯେପରି ଶ୍ୱର୍ଗରେ ରହନ୍ତି, ସେପରି ଏହି ନଗରରେ ବାସ କରୁଥିଲେ। ନଗରଟି ଦ୍ୱାର ଓ ତୋରଣ ଦ୍ୱାରା ସଜିତ ଥିଲା; ବଜାର ଭଲ ଭାବେ ବିଭାଜିତ ଥିଲା; ବିଭିନ୍ନ ଯନ୍ତ୍ର, ଅସ୍ତ୍ର-ଶସ୍ତ୍ର ଏବଂ କଳାକାରମାନେ ସେଠି ରହୁଥିଲେ। ରଥଚାଳକ ଏବଂ କବିମାନେ ଏହି ନଗରକୁ ଭିତରେ ଭରି ଦେଇଥିଲେ; ଉଚ୍ଚ ଦୁର୍ଗ ଓ ଧ୍ୱଜ ଦ୍ୱାରା ନଗର ସଜିତ ଥିଲା; ଯୁଦ୍ଧ ଯନ୍ତ୍ର ରହିଥିଲା। ନଗରଟି ଚାରିପାଖରେ ନାଟିକା ଓ ନୃତ୍ୟଙ୍ଗନାମାନେ ରହୁଥିଲେ, ଉଦ୍ୟାନ ଓ ଆମ୍ବ ଗଛ ଦ୍ୱାରା ନଗର ସୁସଜିତ ଥିଲା, ଏବଂ ଶାଳ ଗଛର ବୃହତ୍ ଶ୍ରେଣୀ ଦ୍ୱାରା ଏହି ନଗର ଘିରିଥିଲା। ଆୟୋଧ୍ୟାର ଦୁର୍ଗ ଗଭୀର ଏବଂ ସୁରକ୍ଷିତ ଥିଲା, ଏହି ନଗରକୁ ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଲୋକ ସହଜରେ ପ୍ରବେଶ କରିପାରିବେ ନାହିଁ। ଘୋଡ଼ା, ହାତୀ, ଗାଁଠି, ଉଠ, ଗଧା ଏହି ନଗରରେ ପ୍ରଚୁର ଥିଲା। ବହୁ ବନ୍ଧୁ ରାଜାମାନେ ଦେୟ ଦେଇ ଘିରି ରହୁଥିଲେ; ବିଭିନ୍ନ ଦେଶର ବ୍ୟାପାରୀମାନେ ଏହି ନଗରକୁ ସୌନ୍ଦର୍ଯ୍ୟ ଦେଇଥିଲେ। ମନ୍ତ୍ରଣାଳୟ ଏବଂ ରତ୍ନରେ ସଜିତ ଦୁର୍ଗମାନେ ପାହାଡ଼ ଭଳି ଦେଖାଯାଉଥିଲା; ଉଚ୍ଚ ମହଳ ଏବଂ ଅମରାବତୀ ଭଳି ଶ୍ରୀମୟ ନଗର ଏହି ଆୟୋଧ୍ୟା। ଚେସ୍ ତାଳିକା ଭଳି ଏହି ନଗରର ଆକୃତି ଥିଲା; ଏଠାରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ନାରୀମାନେ ରହୁଥିଲେ; ଏହି ନଗର ରତ୍ନରେ ଭରିଥିଲା; ଦେବମାନ୍ୟ ମହଳ ଦ୍ୱାରା ଏହି ନଗର ସଜିତ ଥିଲା। ଏହି ଆୟୋଧ୍ୟା ଏକ ଦୃଢ଼ ଓ ଅଭିନ୍ନ ନିବାସ ସ୍ଥଳ ଥିଲା, ସମତଳ ଭୂମିରେ ଉପସ୍ଥିତ, ଚାଉଳ ଓ ଯବରେ ଭରିଥିଲା, ଏବଂ ଇଖ ରସ ଦ୍ୱାରା ମିଠା ଜଳ ଥିଲା। ପୃଥିବୀରେ ଏହି ଉତ୍ତମ ନଗର ଡ଼ାଉଲ, ମୃଦଙ୍ଗ, ବୀଣା, ପଣବ ଦ୍ୱାରା ଅତି ଉତ୍ସାହିତ ହୋଇଥିଲା। ସିଦ୍ଧମାନେ ଯେପରି ତପସ୍ୟା ଦ୍ୱାରା ଶ୍ୱର୍ଗରେ ଦେବମାନ୍ୟ ନିବାସ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି, ଏହି ଆୟୋଧ୍ୟାର ଗୃହଗୁଡ଼ିକ ଭଲ ଭାବେ ବିନ୍ୟାସିତ ଏବଂ ମହାନ ଲୋକମାନେ ଦ୍ୱାରା ଭରିଥିଲା। ଏଠାରେ ଅସ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ଦୂର ଓ ନିକଟ ଲକ୍ଷ୍ୟକୁ ଅସ୍ତ୍ର ଫିଙ୍ଗିବାରେ ଅପ୍ରତିମ ଦକ୍ଷ ଯୋଦ୍ଧାମାନେ ଥିଲେ; ଶବ୍ଦ ଦ୍ୱାରା ଲକ୍ଷ୍ୟକୁ ହିଁ ଅଘାତ କରିବାରେ ଦକ୍ଷ ଏବଂ ହାତ ହାଲୁକା ରଖିବାରେ ଦକ୍ଷ। ଉଚ୍ଚ ଶକ୍ତି ଏବଂ ତୀକ୍ଷ୍ଣ ଅସ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ବନରେ ଉଲ୍ଲାସିତ ସିଂହ, ବାଘ, ଜଙ୍ଗଲ ଶୁଆ ମାନେକୁ ମାରି ଦେଇଥିବା ଯୋଦ୍ଧାମାନେ ଏଠାରେ ଥିଲେ। ଏପରି ହଜାର ହଜାର ରଥୀ ଦ୍ୱାରା ଦଶରଥ ରାଜା ଏହି ନଗରକୁ ଭରି ଦେଇଥିଲେ। ଏହି ଆୟୋଧ୍ୟା ଅଗ୍ନି ସମାନ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଧର୍ମନିଷ୍ଠ, ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ଦ୍ୱିଜମାନେ, ଷଡ୍ ଶାସ୍ତ୍ରର ଅଧ୍ୟୟନ କରିଥିବା ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ, ହଜାର ହଜାର ଧର୍ମପ୍ରିୟ ମହାନ ଆତ୍ମାମାନେ, ଏବଂ ମହା ଋଷି ଭଳି ଶୁଦ୍ଧ ତପସ୍ୱୀମାନେ ଦ୍ୱାରା ଘିରିଥିଲା। ଶ୍ରୀମୟ ବାଲ କାଣ୍ଡରେ ମହାକବି ବାଲ୍ମୀକିଙ୍କ ରାମାୟଣର ଛଠଠ ଅଂଶ ଶ୍ରବଣ କରିବାକୁ ମିଳିଥାଏ। ଏହି ଆୟୋଧ୍ୟାରେ ଏକ ବ୍ୟକ୍ତି ଥିଲେ, ଯେଉଁଠି ବେଦରେ ପାଣ୍ଡିତ୍ୟ ଥିଲା, ସମସ୍ତ ଜ୍ଞାନର ଅଧିକାରୀ, ଦୂରଦ୍ରଷ୍ଟି ଏବଂ ଅତି ତେଜସ୍ୱୀ, ନଗର ଓ ଗ୍ରାମବାସୀମାନେ ତାଙ୍କୁ ପ୍ରେମ କରୁଥିଲେ। ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁ ବଂଶରେ ଏହି ବ୍ୟକ୍ତି ଅତି ଶକ୍ତିଶାଳୀ ରଥୀ, ବଳିଦାନ କରୁଥିବା, ଧର୍ମନିଷ୍ଠ, ନିଜକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିଥିବା, ରାଜା ଋଷି ଭଳି ତିନି ଲୋକରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ। ଶକ୍ତିଶାଳୀ, ଶତ୍ରୁ ନାଶକ, ମିତ୍ରପ୍ରିୟ, ଇନ୍ଦ୍ର ଓ କୁବେର ସମାନ ଧନ-ଐଶ୍ୱର୍ୟର ଅଧିକାରୀ। ମନୁ ଯେପରି ତେଜସ୍ୱୀ ଏବଂ ପୃଥିବୀର ରକ୍ଷକ ଥିଲେ, ଦଶରଥ ରାଜା ମଧ୍ୟ ପୃଥିବୀର ରକ୍ଷକ ଥିଲେ। ତାଙ୍କ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ନିଶ୍ଚୟ ଏବଂ ତ୍ରିପ୍ରକାର ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ଏହି ଉତ୍ତମ ନଗର ଶାସିତ ହୋଇଥିଲା, ଇନ୍ଦ୍ର ଅମରାବତୀକୁ ଯେପରି ଶାସନ କରନ୍ତି। ଏହି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ନଗରରେ କୌଣସି ଘର ଦରିଦ୍ର ନଥିଲା; ପ୍ରତ୍ୟେକ ଗୃହସ୍ଥ ଦକ୍ଷ, ଗାଁଠି, ଘୋଡ଼ା, ଧନ, ଧାନର ଅଧିକାରୀ ଥିଲେ। କୌଣସି ଲୋକ ଲୋଭୀ ନଥିଲେ, କୌଣସି କ୍ରୂର ନଥିଲେ; ଅନ୍ୟଥା ଅଜ୍ଞାନୀ କିମ୍ବା ନାସ୍ତିକ ମିଳିବେ ନାହିଁ। ପୁରୁଷ ଓ ନାରୀମାନେ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ, ନୀତିମୟ, ଆନନ୍ଦିତ ଚରିତ୍ର ଓ ଆଚରଣରେ, ମହା ଋଷିମାନେ ପରି ଶୁଦ୍ଧ। କୌଣସି ଲୋକ କଣ ନଥିଲେ, ମୁକୁଟ ନଥିଲେ, ମାଳା ନଥିଲେ, ଅନ୍ୟଥା ଅର୍ଥ ନଥିଲେ, ଅସ୍ୱଚ୍ଛ ନଥିଲେ, ଅଲଙ୍କାର ନଥିଲେ, ଶୁଭ ଗନ୍ଧ ନଥିଲେ। କୌଣସି ଲୋକ ଅସ୍ୱଚ୍ଛ ଖାଦ୍ୟ ଖାଉ ନଥିଲେ; କୌଣସି ଦାନ ନ କରିବା, ଭୂଷଣ ନଥିଲେ, ହାତ ଅଲଙ୍କାର ନଥିଲେ, ନିଜକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିବା ନଥିଲେ। ଏଠାରେ କୌଣସି ଲୋକ ଅଗ୍ନି କାର୍ଯ୍ୟ ଅନୁଷ୍ଠାନ କରିବାକୁ ଅବହେଳା କରୁ ନଥିଲେ; ବଳିଦାନ କରୁ ନଥିଲେ; ଲୋଭୀ, ଚୋର, ଦୁଷ୍ଟ ଚରିତ୍ର, ମିଶ୍ର ଜାତି ନଥିଲେ। ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ସଦା ନିଜ କର୍ତ୍ତବ୍ୟରେ ନିଷ୍ଠ; ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରୁଥିଲେ; ଦାନ ଓ ଅଧ୍ୟୟନ କରୁଥିଲେ; ଦାନ ଗ୍ରହଣରେ ନିୟମିତ। କୌଣସି ନାସ୍ତିକ, ମିଥ୍ୟାବାଦୀ, ଅଜ୍ଞାନୀ, ଇର୍ଷ୍ୟାପ୍ରବୃତ୍ତି, ଅକ୍ଷମ, ଅବୁଦ୍ଧି ଏଠାରେ ନଥିଲେ। ଷଡ୍ ଶାସ୍ତ୍ରର ଅଜ୍ଞାନୀ, ନିୟମ ନଥିଲେ, ଦାନ କମ୍ ଦେଇଥିବା, ଦରିଦ୍ର, ଅସ୍ଥିର ମନ, କ୍ଳିଶ୍ଟ ଲୋକ ଏଠାରେ ନଥିଲେ। କୌଣସି ଲୋକ ଅଭାଗା କିମ୍ବା ଅସୁନ୍ଦର ନଥିଲେ; ସମସ୍ତ ରାଜାକୁ ଭକ୍ତି କରୁଥିଲେ। ଉଚ୍ଚ ତିନି ଜାତିରେ ଦେବତା ଓ ଅତିଥିମାନେ ପୂଜିତ; କୃତଜ୍ଞ, ଦାନଶୀଳ, ଶୂର, ପ୍ରତାପୀ ଥିଲେ। ସମସ୍ତ ଲୋକ ଦୀର୍ଘାୟୁ, ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଓ ସତ୍ୟନିଷ୍ଠ; ପୁତ୍ର, ପୌତ୍ର, ପତ୍ନୀମାନେ ସହ ସଦା ଏହି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ନଗରରେ ଏକତାରେ ବାସ କରୁଥିଲେ।