ରାମଚନ୍ଦ୍ର ତାଙ୍କ ମିତ୍ରମଣ୍ଡଳକୁ ବିଦାୟ ଦେଇ, ମନରେ ଦୃଢ଼ ନିଷ୍ପତି କରି, ନିକଟରେ ବସିଥିବା ଦ୍ୱାରପାଳକୁ କହିଲେ, “ଶୀଘ୍ର ଯାଇ, ଶୁଭ ଚିହ୍ନ ଥିବା ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ବରତ ଓ ଅଜୟ ଶତ୍ରୁଘ୍ନଙ୍କୁ ନେଇ ଆସ।” ରାମଙ୍କ ଆଜ୍ଞା ଶୁଣି, ଦ୍ୱାରପାଳକ ଭକ୍ତିଭାବରେ ହାତ ଜୋଡି ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ଘରକୁ ଗଲା ଏବଂ ଅବାଧ ଭାବରେ ଭିତରକୁ ପ୍ରବେଶ କରିଲା। ସେ ମହାତ୍ମା ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ଭକ୍ତିଭାବରେ କହିଲା, “ରାଜା ଆପଣଙ୍କୁ ଦେଖିବାକୁ ଚାହାନ୍ତି, ଦୟାକରି ବିଳମ୍ବ ନ କରି ଯାଇପାରନ୍ତୁ।” ରାମଙ୍କ ଆଜ୍ଞା ଶୁଣି, ଲକ୍ଷ୍ମଣ 'ଠିକ୍ ଅଛି' କହି, ତାଙ୍କ ରଥରେ ଚଢ଼ି ଶୀଘ୍ର ରାମଙ୍କ ନିବାସକୁ ଯାଇପାରିଲେ। ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ଯାଉଥିବା ଦେଖି, ଦ୍ୱାରପାଳକ ବରତଙ୍କ ଘରକୁ ଗଲା ଏବଂ ସେଠି ଭକ୍ତିଭାବରେ ହାତ ଜୋଡି କହିଲା, “ରାଜା ଆପଣଙ୍କୁ ଦେଖିବାକୁ ଚାହାନ୍ତି।” ଦ୍ୱାରପାଳକ ଦ୍ୱାରା ରାମଙ୍କ ଏହି କଥା ଶୁଣି, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ବରତ ତୁରନ୍ତ ତାଙ୍କ ଆସନରୁ ଉଠି ଚାଲିଗଲେ। ବରତଙ୍କୁ ଯାଉଥିବା ଦେଖି, ଦ୍ୱାରପାଳକ ଶତ୍ରୁଘ୍ନଙ୍କ ଘରକୁ ଗଲା ଏବଂ କହିଲା, “ଓ ରଘୁବଂଶୀର ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଆସନ୍ତୁ, ରାଜା ଆପଣଙ୍କୁ ଦେଖିବାକୁ ଚାହାନ୍ତି। ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଏବଂ ବରତ ଆଗରୁ ଯାଇଛନ୍ତି।” ଏହି କଥା ଶୁଣି, ଶତ୍ରୁଘ୍ନ ତାଙ୍କ ଉତ୍ତମ ଆସନରୁ ଉଠି, ମାଥା ମାଟିକୁ ଛୁଇଁ, ରାମଙ୍କ ନିବାସକୁ ଗଲେ। ଦ୍ୱାରପାଳକ ଏହି ତିନିଜଣ ଭାଇଙ୍କ ଆସିବା ଖବର ରାମଙ୍କୁ ହାତ ଜୋଡି ଦେଲା। ତିନିଜଣ ରାଜକୁମାରଙ୍କ ଆସିବା ଖବର ଶୁଣି, ଚିନ୍ତା ଓ ଦୁଃଖରେ ଭରି, ରାମ ଦୁଃଖିତ ମନେ ଦ୍ୱାରପାଳକୁ କହିଲେ, “ଶୀଘ୍ର ମୋ ଭାଇମାନେ ମୋ ସାମ୍ନାରେ ଆସନ୍ତୁ; ସେମାନେ ମୋ ଜୀବନ, ଶ୍ବାସ ଠାରୁ ବେଶି ପ୍ରିୟ।” ରାଜାଙ୍କ ଆଜ୍ଞାରେ, ରାମଙ୍କ ଭାଇମାନେ ଇନ୍ଦ୍ର ପରି ଉଜ୍ୱଳ ଭାବରେ, ହାତ ଜୋଡି, ନମ୍ର ଓ ଶାନ୍ତ ହୋଇ ଭିତରକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ। କିନ୍ତୁ ସେମାନେ ଦେଖିଲେ, ରାମଙ୍କ ମୁହଁ ରାହୁ ଦ୍ୱାରା ଚନ୍ଦ୍ର ଅପହୃତ ହେବା ପରି, ସାନ୍ଧ୍ୟା ସମୟରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ତାର ଉଜ୍ୱଳତା ହରାଇ ଯିବା ପରି, ଦୁଃଖରେ ଭରି ଅଛି। ରାମଙ୍କ ଚକ୍ଷୁ ଜଳରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଓ ମୁହଁର ରୂପ ମୁଉର ହରାଇ ଯିବା ପରି ଦେଖି, ସେମାନେ ଚିନ୍ତିତ ହେଲେ। ପରେ ସମ୍ବେଦନାରେ ମୁଣ୍ଡ ରାମଙ୍କ ପାଦରେ ନମାଇ, ସମସ୍ତେ ଉପସ୍ଥିତ ହେଲେ; ରାମ ତାଙ୍କ ଅଶ୍ରୁ ପଞ୍ଚିଲେ। ଶକ୍ତିଶାଳୀ ରାମ ତାଙ୍କୁ ଆଲିଙ୍ଗନ କରି, ଉଠାଇ, 'ବସନ୍ତୁ' କହି, ଏହି କଥା କହିଲେ, “ତୁମେମାନେ ମୋ ସମସ୍ତ; ମୋ ଜୀବନ ତୁମେମାନେ। ତୁମେମାନେ କରୁଥିବା କାର୍ଯ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ମୁଁ ଏହି ରାଜ୍ୟ ଶାସନ କରୁଛି, ମନ୍ୟୁଶ୍ୟମାନେ। ତୁମେମାନେ ଶାସ୍ତ୍ରର ଅର୍ଥରେ ପାରଙ୍ଗତ, ଜ୍ଞାନରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ; ଏକତ୍ରିତ ହୋଇ, ମୋ ପାଇଁ ଏହି ବିଷୟ ଉପରେ ଚିନ୍ତା କର।" କକୁତ୍ସ୍ଥ ରାମ ଏପରି କହିବା ସମୟରେ, ସମସ୍ତେ ଚିନ୍ତିତ ଓ ଏକାଗ୍ର ମନେ ବସି, ରାଜା କଣ କହିବେ ଭାବି ଅପେକ୍ଷା କରି ରହିଲେ। ଏହି ଉତ୍ତରକାଣ୍ଡର ଚଉଵାଳିଶ ସର୍ଗର ଏଠି ଶେଷ। ସମସ୍ତେ ଚିନ୍ତିତ ହୃଦୟରେ ବସିଥିବାବେଳେ, କକୁତ୍ସ୍ଥ ରାମ ପାଣି ଶୁଖା ମୁଁହରେ କହିଲେ, “ମୋ କଥା ଶୁଣ, ତୁମେମାନେ ସବୁ ମଙ୍ଗଳ ହେଉ। ନାଗରିକମାନେ ମଧ୍ୟ ଯେ ସୀତା ସମ୍ବନ୍ଧରେ କଥା ଚାଲିଛି, ତାହା ଉପରେ ତୁମେମାନେ ମନ ଭାଗିବା ଦିଅନ୍ତୁ ନାହିଁ। ମୋ ବିଷୟରେ ଏକ ବଡ଼ ଅପବାଦ ନଗର ଓ ଗ୍ରାମରେ ଚାଲିଛି; ଏହି ଦୁଷ୍ଟ ଅପବାଦ ମୋ ହୃଦୟକୁ ଗଭୀର ଭାବରେ ଚେଦି ଦେଉଛି। ମୁଁ ମହା ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁ ବଂଶରେ ଜନ୍ମ ନେଇଛି, ଏବଂ ସୀତା ମଧ୍ୟ ମହା ଜନକ ବଂଶରେ ଜନ୍ମ ନେଇଛି। ସୀତା କିପରି ଦଣ୍ଡକାରଣ୍ୟରେ ରାବଣଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଅପହୃତ ହେଲେ, ଏବଂ କିପରି ମୁଁ ତାକୁ ବିନାଶ କରିଲି, ସେ ବିଷୟ ତୁମେ ଭଲ ଭାବରେ ଜାଣିଛ। ସେଠାରେ, ମୋ ମନେ ଏକ ଚିନ୍ତା ଆସିଲା: ସୀତା, ଯିଏ ତାଁଠାରେ ରହିଥିଲେ, କିପରି ଆୟୋଧ୍ୟାକୁ ନେଇ ଆସିବି? ପ୍ରମାଣ ପାଇଁ, ସୀତା ଅଗ୍ନିରେ ପ୍ରବେଶ କଲେ; ତୁମେ ଉପସ୍ଥିତ ଥିବାବେଳେ, ଅଗ୍ନିଦେବ, ଦେବମାନେ ଓ ଆକାଶରେ ବିହାର କରୁଥିବା ବାୟୁ, ମିଥିଲାର କନ୍ୟା ସୀତା ସୁଦ୍ଧ ଅଟୁଟ ଅଛନ୍ତି ବୋଲି ପ୍ରମାଣ ଦେଲେ। ଚନ୍ଦ୍ର ଓ ସୂର୍ଯ୍ୟ ମଧ୍ୟ ଦେବମାନେ ଓ ଋଷିମାନେ ସମ୍ମୁଖରେ ସୀତାର ସୁଦ୍ଧତା ଦେଖି ପ୍ରମାଣ ଦେଇଥିଲେ। ଏପରି ଦେବମାନେ ଓ ଗନ୍ଧର୍ବମାନେ ସମ୍ମୁଖରେ ସୀତା ସୁଦ୍ଧ ଚରିତ୍ର ଥିବା ଅବସ୍ଥାରେ, ମହେନ୍ଦ୍ର ଲଙ୍କା ଦ୍ୱୀପରେ ମୋ ହାତରେ ତାଙ୍କୁ ଦେଲେ। ମୋ ମନ ଜାଣିଛି, ସୀତା ଉଜ୍ୱଳ ଓ ସୁଦ୍ଧ; ଏହି କାରଣରେ, ମୁଁ ବୈଦେହୀକୁ ନେଇ ଆୟୋଧ୍ୟାକୁ ଫେରିଲି। କିନ୍ତୁ ଏହି ଅପବାଦ ଓ ଦୁଃଖ ମୋ ହୃଦୟରେ ବସିଛି—ନଗର ଓ ଗ୍ରାମରେ ବଡ଼ ଅପବାଦ ଚାଲିଛି। ଯଦି କୌଣସି ଲୋକଙ୍କ ବିଷୟରେ ଏପରି ଅପବାଦ ଚାଲିଥାଏ, ସେ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବରେ ତଳତମ ଲୋକକୁ ପତିତ ହୁଏ, ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଏହି କଥା ଚାଲିଥାଏ। ଅପବାଦକୁ ଦେବମାନେ ନିନ୍ଦା କରନ୍ତି, ଯେଉଁଠିକି କୀର୍ତ୍ତିକୁ ଲୋକମାନେ ସମ୍ମାନ କରନ୍ତି; ବଡ଼ ଆତ୍ମାମାନେ କୀର୍ତ୍ତି ପାଇଁ ବିଭିନ୍ନ କାର୍ଯ୍ୟ କରନ୍ତି। ଓ ନରଶ୍ରେଷ୍ଠ, ମୁଁ ଅପବାଦର ଭୟରେ ମୋ ଜୀବନ କିମ୍ବା ତୁମେମାନେ ମଧ୍ୟ ତ୍ୟାଗ କରିପାରିବି—ଏପରି ଅବସ୍ଥାରେ ଜନକଙ୍କ କନ୍ୟାକୁ ତ୍ୟାଗ କରିବା କିପରି ଅସମ୍ଭବ? ଏହି କାରଣରେ, ତୁମେମାନେ ଦେଖ, ମୁଁ ଶୋକର ସାଗରରେ ପଡ଼ିଛି; ଏହାଠାରେ ଅଧିକ ଦୁଃଖ ଭୋଗୁଥିବା କୌଣସି ଜୀବକୁ ମୁଁ ଦେଖୁ ନାହିଁ। ସାଉମିତ୍ରୀ, କାଲି ସକାଳେ, ସୁମନ୍ତ୍ର ତିଆରି କରିଥିବା ରଥରେ ଚଢ଼ି, ସୀତାକୁ ଏହାରେ ବସାଇ, ରାଜ୍ୟର ସୀମାରେ ତ୍ୟାଗ କର। ଗଙ୍ଗାର ପାରେ, ମହା ଋଷି ଭାଲ୍ମୀକିଙ୍କ ନିକଟରେ, ତମସା ନଦୀ ତଟରେ ଦିବ୍ୟ ମନ୍ଦିର ଅଛି। ସେଠି, ଏହି ଏକାକୀ ସ୍ଥାନରେ, ରଘୁବଂଶର ଆନନ୍ଦ, ତାଙ୍କୁ ତ୍ୟାଗ କରି ଶୀଘ୍ର ଫେରିଆସ—ମଙ୍ଗଳ ହେଉ—ମୋ ଆଜ୍ଞା ପୂରଣ କର।