ରାମାୟଣର ଉତ୍ତରକାଣ୍ଡର ଏହି ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଅଧ୍ୟାୟରେ, ରାବଣଙ୍କୁ ତାଙ୍କ ସମସ୍ତ ସେନା ସହିତ ରାମ ଯୁଦ୍ଧରେ ବଧ କରିଥିଲେ। ବାନର ଓ ଭାଲୁ ମାନେ ଏବଂ ରାକ୍ଷସମାନେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବରେ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ ଆସିଗଲେ। ରାବଣଙ୍କୁ ବଧ କରି ଓ ସୀତାଙ୍କୁ ଉଦ୍ଧାର କରି, ରାଘବ ତାଙ୍କ ରୋଷକୁ ପରିହାର କରି ସୀତାଙ୍କୁ ତାଙ୍କ ଗୃହକୁ ଆଣିଲେ। ଏହି ପରେ ଜନମେଜୟ, ରାମଙ୍କ ହୃଦୟରେ ସୀତାଙ୍କ ସହିତ ପୁନଃ ମିଳନରେ କେମିତି ଆନନ୍ଦ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଉଛି, ଯେଉଁ ସୀତାକୁ ରାବଣ ଜବରଦସ୍ତି ନେଇ ତାଙ୍କ ଆଙ୍କରେ ବସାଇଥିଲେ? ସୀତା ଲଙ୍କାକୁ ନେଇଯାଇ ଅଶୋକ ବନରେ ରାକ୍ଷସମାନଙ୍କ ଅଧିନରେ ଅପହୃତ ହେଉଥିଲେ; ଏହି ଘଟଣାରେ ରାମ କିପରି ଲଜ୍ଜା ଅନୁଭବ କରୁନାହିଁ? ଏହି ଚର୍ଚ୍ଚା ହେଉଥିଲା—ରାଜା ଯେଉଁପରି ଆଚରଣ କରେ, ଲୋକମାନେ ତାହାକୁ ଅନୁସରଣ କରନ୍ତି। ତେଣୁ ଆମ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ନିଜ ଜୀବନସଙ୍ଗୀନୀ ସହିତ ଅନୁସୂତି ଆବଶ୍ୟକ ହେବ। ଏପରି ଭାବରେ ସମସ୍ତ ନଗର ଓ ଦେଶରେ ଲୋକମାନେ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାର କଥା କହୁଥିଲେ। ଏହି କଥା ଶୁଣି, ରାଘବ ଗଭୀର ଦୁଃଖରେ ଡୁବିଗଲେ ଓ ତାଙ୍କ ସମସ୍ତ ମିତ୍ରମାନଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ—“ତୁମେ ଏପରି କଥା କିପରି କହୁଛ?” ସମସ୍ତେ ମୁଣ୍ଡ ନମାଇ ନମସ୍କାର କରି ଦୁଃଖିତ ହୃଦୟରେ ଉତ୍ତର ଦେଲେ—“ଏହି କଥା ସତ୍ୟ, ଏଥିରେ କୌଣସି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।” ସମସ୍ତଙ୍କ ଉଚ୍ଚାରିତ ଶବ୍ଦ ଶୁଣି, ଶତ୍ରୁନାଶକ କକୁତ୍ସ୍ଥ ତାଙ୍କ ମିତ୍ରମାନଙ୍କୁ ବିଦାୟ କରିଦେଲେ। ଏପରି ଭାବରେ ଉତ୍ତରକାଣ୍ଡର ଏକାଳିସ କାଣ୍ଡର ଶେଷ ହେଲା। ତାଙ୍କ ମିତ୍ରମାନଙ୍କୁ ବିଦାୟ କରି ଦୃଢ଼ ନିଷ୍ପତ୍ତି ନେଇ, ରାଘବ ନିକଟସ୍ଥ ଦ୍ୱାରପାଳକୁ କହିଲେ—“ସଉମିତ୍ରି ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ଶୁଭ ଚିହ୍ନ ବିଶିଷ୍ଟ ଭରତ ଓ ଅଜୟ ଶତ୍ରୁଘ୍ନକୁ ଶୀଘ୍ର ଆଣିଦିଅ।” ରାମଙ୍କ ଆଜ୍ଞା ଶୁଣି, ଦ୍ୱାରପାଳ ନମ୍ର ଭାବରେ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ଘରକୁ ଗଲେ ଓ ନିର୍ବିଘ୍ନରେ ପ୍ରବେଶ କରି, ମିଳିତ ହାତରେ ସମ୍ମାନ କରି କହିଲେ—“ରାଜା ତୁମକୁ ଦେଖିବାକୁ ଚାହୁଁଛନ୍ତି, ଦୟାକରି ବିଳମ୍ବ ନ କରି ଯାଅ।” ରାଘବଙ୍କ ଆଜ୍ଞା ଶୁଣି, ସଉମିତ୍ରି ‘ଠିକ୍ ଅଛି’ କହି ତୁରନ୍ତ ରଥ ଚଢ଼ି ରାମଙ୍କ ଗୃହକୁ ଗଲେ। ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ଯାଉଥିବା ଦେଖି, ଦ୍ୱାରପାଳ ଭରତଙ୍କ ଘରକୁ ଗଲେ ଓ ମିଳିତ ହାତରେ କହିଲେ—“ରାଜା ତୁମକୁ ଦେଖିବାକୁ ଚାହୁଁଛନ୍ତି।” ଦ୍ୱାରପାଳଙ୍କ ମାଧ୍ୟମରେ ରାମଙ୍କ ଉପଦେଶ ଶୁଣି, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଭରତ ତୁରନ୍ତ ଉଠି ଚାଲିଗଲେ। ଭରତଙ୍କୁ ଯାଉଥିବା ଦେଖି, ଦ୍ୱାରପାଳ ଶତ୍ରୁଘ୍ନଙ୍କ ଘରକୁ ଗଲେ ଓ କହିଲେ—“ରାଜୁବଂଶୀ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଆସ, ରାଜା ତୁମକୁ ଦେଖିବାକୁ ଚାହୁଁଛନ୍ତି। ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଓ ଭରତ ପୂର୍ବରୁ ଚାଲିଗଲେ।” ଏହି କଥା ଶୁଣି, ଶତ୍ରୁଘ୍ନ ତାଙ୍କ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଆସନରୁ ଉଠି ମାଟିକୁ ମୁଣ୍ଡ ଲଗାଇ ରାଘବଙ୍କ ଠାରେ ଚାଲିଗଲେ। ଦ୍ୱାରପାଳ ଏହି ସମସ୍ତ ଭାଇମାନେ ଆସିଗଲା ବୋଲି ରାମଙ୍କୁ ଜଣାଇଲେ। ଏହି ରାଜକୁମାରମାନେ ଆସିବାର ଖବର ଶୁଣି, ଚିନ୍ତାରେ ରାମଙ୍କ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଅସ୍ଥିର ହେଇଗଲା, ମନ ଦୁଃଖିତ ଓ ଅନ୍ତର୍ଗତ ଦୁଃଖରେ ତିନି ଦ୍ୱାରପାଳକୁ କହିଲେ—“ଶୀଘ୍ର ରାଜକୁମାରମାନେ ମୋ ନିକଟକୁ ଆଣିଦିଅ; ତାଙ୍କରେ ମୋର ପ୍ରାଣ ଅଛି, ତାଙ୍କୁ ପ୍ରାଣଠାରୁ ବେଶି ପ୍ରିୟ ମନେ କରି।" ରାଜାଙ୍କ ଆଜ୍ଞା ଅନୁସାରେ, ରାଜକୁମାରମାନେ ଇନ୍ଦ୍ର ପରି ଚମକିବା, ମିଳିତ ହାତରେ, ନମ୍ର ଓ ଶାନ୍ତ ଭାବରେ ଭିତରକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ। କିନ୍ତୁ ରାମଙ୍କ ମୁହଁ ରାହୁଙ୍କୁ ଧରିଥିବା ଚନ୍ଦ୍ର ଭଳି ଦୁଃଖିତ, ସାନ୍ଧ୍ୟା ବେଳାର ସୂର୍ଯ୍ୟ ଭଳି ଚମକ ହରାଇଥିବା ଦେଖି, ତାଙ୍କ ଚକ୍ଷୁ ଜଳରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଓ ମୁହଁର ରୂପ ମୁଦ୍ରା ନଷ୍ଟ ହୋଇଥିବା ଦେଖି, ସମସ୍ତେ ରାମଙ୍କୁ ଦେଖୁଥିଲେ। ତାଙ୍କ ପାଦରେ ମୁଣ୍ଡ ନମାଇ, ସମସ୍ତେ ଶ୍ରଦ୍ଧାରେ ଦଣ୍ଡବତ୍ କଲେ; ରାମ ତାଙ୍କ ଅଶ୍ରୁ ପୋଛିଲେ। ପ୍ରଭାବଶାଳୀ ରାମ ତାଙ୍କୁ କୋଳା କରି, ଉଠାଇ ଦେଲେ ଓ ‘ବସ’ କହି, ଏହି ଶବ୍ଦ କହିଲେ—“ତୁମେ ମୋର ସବୁ କିଛି; ତୁମେ ମୋର ପ୍ରାଣ। ତୁମେ ଯେଉଁ କାର୍ଯ୍ୟ କରୁଛ, ତାହା ଦ୍ୱାରା ମୁଁ ଏହି ରାଜ୍ୟ ଶାସନ କରୁଛି, ମନୁଷ୍ୟଶ୍ରେଷ୍ଠମାନେ।" "ତୁମେ ଶାସ୍ତ୍ରର ଅର୍ଥରେ ପାରଙ୍ଗତ ଓ ଜ୍ଞାନରେ ନିଶ୍ଚିତ; ସମସ୍ତେ ଏକଠା ହୋଇ ଏହି ବିଷୟରେ ମୋ ପାଇଁ ଚିନ୍ତା କରିବା।" କକୁତ୍ସ୍ଥ ଏପରି କହିବା ପରେ, ସମସ୍ତେ ଚିନ୍ତିତ ହୃଦୟରେ ଏକାଗ୍ର ହୋଇ, ରାଜା କଣ କହିବେ ଭାବି ପ୍ରତିକ୍ଷା କରୁଥିଲେ। ଏହି ଉତ୍ତରକାଣ୍ଡର ଚଉଵାଳିସ କାଣ୍ଡର ଶେଷ ହେଲା। ସମସ୍ତେ ଦୁଃଖିତ ହୃଦୟରେ ବସିଥିଲେ, କକୁତ୍ସ୍ଥ ଶୁଷ୍କ ମୁଁହରେ କହିଲେ—“ଶୁଣ, ସମସ୍ତେ—ତୁମେ କୁଶଳ ରହ; ନଗରବାସୀମାନେ ଯେଉଁ ଗପ ସୀତା ବିଷୟରେ କହୁଛନ୍ତି, ତାହାକୁ ନିଜ ମନରେ ଚିନ୍ତା କରିବା ନାହିଁ।" “ମୋ ବିଷୟରେ ଏକ ଭୟଙ୍କର ଅପବାଦ ନଗର ଓ ଗ୍ରାମରେ ଚର୍ଚ୍ଚା ହେଉଛି, ଯାହା ମୋର ହୃଦୟକୁ ଚିରି ଦେଉଛି।" “ମୁଁ ଏକ ବିଶିଷ୍ଟ ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁ ବଂଶରେ ଜନ୍ମ ନେଇଛି, ଓ ସୀତା ମଧ୍ୟ ବିଶିଷ୍ଟ ଜନକ ବଂଶରେ ଜନ୍ମ ନେଇଛି।" “ସଉମ୍ୟ, ତୁମେ ଭଲଭାବେ ଜାଣ, ସୀତା କିପରି ଦଣ୍ଡକ ଅରଣ୍ୟରେ ରାବଣଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଅପହୃତ ହୋଇଥିଲେ, ଓ କିପରି ମୁଁ ତାଙ୍କୁ ବଧ କରିଥିଲି।" “ସେଠି, ମୋର ମନରେ ଏକ ଚିନ୍ତା ଆସିଲା—ସୀତା ଏତେ ଦିନ ରାବଣଙ୍କ ଅଧିନରେ ରହିଥିଲେ, ସେଉଁଠୁ ସୀତାକୁ କିପରି ନଗରକୁ ଆଣିବି?" “ତାପରେ, ପ୍ରମାଣ ପାଇଁ, ସୀତା ଅଗ୍ନି ପରୀକ୍ଷା କଲେ; ତୁମର ଉପସ୍ଥିତିରେ, ଅଗ୍ନିଦେବ, ଦେବମାନେଙ୍କ ସାକ୍ଷୀ ଓ ବାୟୁଦେବ, ମିଥିଳାର କନ୍ୟା ସୀତାକୁ ଶୁଦ୍ଧ କହି ଘୋଷଣା କଲେ।" “ଚନ୍ଦ୍ର ଓ ସୂର୍ଯ୍ୟ ମଧ୍ୟ, ଦେବମାନେ ଓ ସମସ୍ତ ଋଷିମାନେ ମଧ୍ୟରେ, ଜନକଙ୍କ କନ୍ୟା ସୀତା ଶୁଦ୍ଧ ଅଟୁଟ ଅଛନ୍ତି ବୋଲି ସାକ୍ଷୀ ଦେଇଥିଲେ।” ଏହିପରି ଉତ୍ତରକାଣ୍ଡର ପଂଚଚଉଵାଳିସ କାଣ୍ଡର ଶେଷ ହେଲା, ମହାର୍ଷି ବାଲ୍ମୀକିଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ରଚିତ ପୁନ୍ୟ ଓ ପ୍ରାଚୀନ ରାମାୟଣର ଏହି ଅଧ୍ୟାୟ ଆମେ ନମ୍ରତାରେ ଶ୍ରଦ୍ଧା କରି ପଢ଼ିଲୁ।