ସୀତାଙ୍କ ସହିତ ରାମ ଏକାଠି ବସିଥିଲେ, ତାଙ୍କର ଦୀପ୍ତି ଏପରି ଜଣା ପଡ଼ୁଥିଲା, ଯେପରି ବସିଷ୍ଠ ଅରୁଣ୍ଧତୀଙ୍କ ସହିତ ବସିଲେ ସେ ଦୀପ୍ତିମାନ୍ ହୁଏ। ଏଭଳି ରାମ, ଆନନ୍ଦରେ ଭରି ଥିବା, ଦିନ ପରେ ଦିନ ଦେବତାପୁତ୍ରୀ ସୀତାଙ୍କୁ ଆନନ୍ଦ ଦେଇଥିଲେ, ଦେବତା ଭଳି। ଏହିପରି ଭାବେ, ସୀତା ଓ ରାଘବ ଏକାଠି ଦିନଗୁଡ଼ିକୁ କଟାଇଥିଲେ, ଆନନ୍ଦ ଦେଇଥିବା ଶୁଭ ଶୀତ ଋତୁ ବିତିଗଲା। ଏହି ଦୁଇ ମହାତ୍ମା, ଦଶ ହଜାର ବର୍ଷ ଧରି ବିଭିନ୍ନ ଆନନ୍ଦ ଉପଭୋଗ କରିଥିଲେ ଓ ଶୀତ ଋତୁ ସମାପ୍ତ ହେଲା। ପ୍ରଭାତ ରେ, ଧର୍ମଜ୍ଞ ରାମ ତାଙ୍କର ନ୍ୟାୟ କାର୍ଯ୍ୟ କରି, ଦିନର ଅଧା ଅଂଶ ନିଜ ଅନ୍ତଃପୁରରେ କଟାଇଥିଲେ। ସୀତା ମଧ୍ୟ, ଦେବତାଙ୍କ ପାଇଁ ପ୍ରଭାତ କାର୍ଯ୍ୟ ସମାପ୍ତ କରି, ତାଙ୍କର ସବୁ ଶ୍ୱଶୁ ମାଆଙ୍କୁ ଉପାସନା କରିଥିଲେ। ପରେ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଅଳଙ୍କାର ଓ ବସ୍ତ୍ର ପିନ୍ଧି, ସୀତା ରାମଙ୍କ ପାଖକୁ ଯାଇଥିଲେ, ଯେପରି ଶଚୀ ସହସ୍ରଚକ୍ଷ ଦେବଙ୍କୁ ସ୍ୱର୍ଗରେ ଯାନ୍ତି। ତାଙ୍କର ସ୍ତ୍ରୀଙ୍କୁ ଦେଖି, ଯିଏ ସମସ୍ତ ଶୁଭ ଗୁଣରେ ଶୋଭିତ, ରାଘବ ଅପୂର୍ବ ଆନନ୍ଦ ଅନୁଭବ କରି 'ଉତ୍ତମ, ଉତ୍ତମ!' ଭାବରେ କହିଥିଲେ। ସୀତାଙ୍କୁ, ଦେବପୁତ୍ରୀ ସମ ରୂପବତୀ, ରାମ କହିଲେ: 'ଓଡ଼େ ବୈଦେହୀ, ଆମେ ଏବେ ସନ୍ତାନ ପାଇଁ ସମୟ ଆସିଛି।' 'ଓ ସୁନ୍ଦରୀ, ତୁମେ କଣ ଚାହୁଁଛ? ତୁମର କୁହିଥିବା ଇଚ୍ଛା କିପରି ପୂରଣ କରିବି?' ବୈଦେହୀ, ହସି ରାମଙ୍କୁ କହିଲେ: 'ଓ ରାଘବ, ମୁଁ ପବିତ୍ର ଅରଣ୍ୟ ଆଶ୍ରମଗୁଡ଼ିକୁ ଦେଖିବାକୁ ଚାହୁଁଛି।' 'ମୁଁ ଚାହୁଁଛି ତୁମେ ଗଙ୍ଗା ତଟରେ ଅତି ତପସ୍ଵୀ ଋଷିମାନେ ଯେଉଁଠାରେ ଫଳ ଓ କନ୍ଦ ଭୋଜନ କରନ୍ତି, ସେଉଁଠି ତାଙ୍କ ପାଦପଦ୍ମରେ ରହିବାକୁ।' 'ଏହି ମୋର ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଇଚ୍ଛା, ଓ କକୁତ୍ସ୍ଥ: ମୁଁ ଚାହୁଁଛି ଏକରାତି ମଧ୍ୟ ତପସ୍ଵୀ ଅରଣ୍ୟରେ ଫଳ-କନ୍ଦ ଭୋଜନ କରୁଥିବା ଋଷିମାନଙ୍କ ଆଶ୍ରମରେ ରହିବାକୁ।' ରାମ, ଯାଁଠି କାର୍ଯ୍ୟ ସହଜ, ଦେଲେ ପ୍ରତିଶ୍ରୁତି: 'ଏହିପରି ହେବ।' କହିଲେ, 'ବୈଦେହୀ, ଚିନ୍ତା କରନାହିଁ; ଆସନ୍ତାକାଲି ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ଯିବ।' ମୈଥିଳୀ ଜନକନନ୍ଦିନୀଙ୍କୁ ଏପରି କହି, କକୁତ୍ସ୍ଥ ରାମ ମଧ୍ୟ ଅନ୍ତଃପୁରକୁ ମିତ୍ରମାନଙ୍କ ସହିତ ଯାଇଥିଲେ। ଏଠି ଉତ୍ତରକାଣ୍ଡର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଏବଂ ପ୍ରାଚୀନ ରାମାୟଣର ଚଉଁତିଶ ସର୍ଗା ଶେଷ ହେଲା। ଅନ୍ତଃପୁରରେ, ବୁଦ୍ଧିମାନ୍ ବ୍ୟକ୍ତିମାନେ ରାଜାଙ୍କୁ ସେବା କରୁଥିଲେ, ଏବଂ ଚାରିପାଖରେ ବହୁ ପ୍ରକାର କଥା କହିବାରେ ପାରଙ୍ଗତ ହସ୍ୟକର ବ୍ୟକ୍ତିମାନେ ଥିଲେ। ବିଜୟ, ମଧୁମତ୍ତ, କଶ୍ୟପ, ମଙ୍ଗଳ, କୁଟ, ସୁରଜ, କଳିୟ, ଭଦ୍ର, ଦନ୍ତବକ୍ର ଓ ସୁମଗଧା—ଏହି ସମସ୍ତେ ଆନନ୍ଦରେ ରାଘବଙ୍କୁ ବହୁ ପ୍ରକାର ହସ୍ୟପୂର୍ଣ୍ଣ ଗଳ୍ପ କହୁଥିଲେ। ଏଭଳି ଏକ ଗଳ୍ପ ଚାଲିବା ସମୟରେ, ରାଘବ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ: 'ଭଦ୍ର, ଏହି ସହର ଓ ଜନପଦରେ କେଉଁ ପ୍ରକାର କଥା ଚାଲିଛି?' କିଛି ଲୋକ ମୋତେ ନିର୍ଭର କରନ୍ତି, କିଛି ଲୋକ ସୀତା, କିଛି ଲୋକ ଭରତ, କିଛି ଲକ୍ଷ୍ମଣ; କିଛି ଶତ୍ରୁଘ୍ନ, କିଛି କୈକୟୀ, କିଛି ନିଜ ମାଆଉପରେ ନିର୍ଭର କରନ୍ତି; ରାଜାମାନେ ସହାୟତା ପାଇଁ ଆସନ୍ତି ଓ ଶାସନର ଚୟନ କରନ୍ତି। ରାମ ଏପରି କହିବା ପରେ, ଭଦ୍ର ହାତ ଯୋଡି କହିଲେ: 'ମହାରାଜ, ସହରବାସୀମାନେ ଶୁଭ କଥା କହୁଛନ୍ତି।' କିନ୍ତୁ, ମୂଦୁ ଭାବରେ, ସହରବାସୀମାନେ ସବୁଠୁ ଅଧିକ ଭାବରେ ଦଶମୁଖୀ ରାବଣଙ୍କୁ ବଧ କରି ଆପଣଙ୍କର ଜୟ ଉପରେ ଆଲୋଚନା କରନ୍ତି, ଓ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ମନୁଷ୍ୟ ଆପଣଙ୍କ ସହରରେ ଏହି କଥା ଚାଲିଛି। ଭଦ୍ରଙ୍କୁ ଏପରି କହିବା ପରେ, ରାଘବ କହିଲେ: 'ସତ୍ୟ ସତ୍ୟ କଥା ସବୁ କହ, କିଛି ଲୁଚାନାହିଁ।' ସହରବାସୀମାନେ ଭଲ କିମ୍ବା ମନ୍ଦ କଥା କହିଥିଲେ, ଏହା ଶୁଣି ମୁଁ ଭଲ କାର୍ଯ୍ୟ କରିବି, ମନ୍ଦ କାର୍ଯ୍ୟ ତ୍ୟାଗ କରିବି। ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ଭାବରେ, ଭୟ ଓ ଚିନ୍ତା ବିନା କଥା କହ; ସହର ଓ ଜନପଦରେ ଲୋକ କିପରି କଥା କହୁଛନ୍ତି, ସେ କହ। ଏପରି ରାଘବ କହିବା ପରେ, ଭଦ୍ର ମୂଦୁ କଥାରେ, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ରାମଙ୍କୁ ହାତ ଯୋଡି ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଧ୍ୟାନରେ ଉତ୍ତର ଦେଲେ। 'ମହାରାଜ, ସହର ଚଉଁକ, ବଜାର, ରାସ୍ତା, ଅରଣ୍ୟ ଓ ଉଦ୍ୟାନରେ ଲୋକ ଭଲ ଓ ମନ୍ଦ କଥା କହୁଛନ୍ତି।' 'ରାମ ସମୁଦ୍ର ଉପରେ ପୁଲ୍ ନିର୍ମାଣ କରିଥିଲେ, ଏହା ପୂର୍ବରୁ ଦେବତା ଓ ଦାନବମାନେ ମଧ୍ୟ ଶୁଣିନାହାନ୍ତି।' 'ଭୟଙ୍କର ରାବଣ ତାଙ୍କ ଦଳ ସହିତ ବଧ ହେଲେ; ମକୁଡ଼ ଓ ଭାଲୁମାନେ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ ହେଲେ, ରାକ୍ଷସମାନେ ସହିତ।' 'ଯୁଦ୍ଧରେ ରାବଣଙ୍କୁ ବଧ କରି ସୀତାଙ୍କୁ ଫେରାଇ ଆଣି, ରାଘବ ତାଙ୍କର କ୍ରୋଧ ତ୍ୟାଗ କରି ନିଜ ଘରକୁ ନେଇଯାଇଥିଲେ।' 'ଯେଉଁ ସୀତାକୁ ରାବଣ ଶକ୍ତି ପ୍ରୟୋଗ କରି ନିଜ ଗୋଦିରେ ରଖିଥିଲେ, ତାଙ୍କ ସହିତ ଏକତ୍ୱରେ ରାମଙ୍କ ହୃଦୟରେ କିପରି ଆନନ୍ଦ ଜନ୍ମ ନେଉଛି?' 'ସୀତା ଲଙ୍କାକୁ ନେଇଯାଇ ଅଶୋକବନରେ ରଖାଯାଇଥିଲେ, ରାକ୍ଷସମାନଙ୍କ ଅଧୀନ ହେଇଥିଲେ; ଏପରି ଅବସ୍ଥାରେ ରାମ କିପରି ଲଜ୍ଜା ଅନୁଭବ କରନାହିଁ?' 'ଆମେ ମଧ୍ୟ ନିଜ ଜୀବନସଙ୍ଗିନୀଙ୍କ ସହିତ ଏହିପରି ସହିଷ୍ଣୁତା ଅନୁସରଣ କରିବାକୁ ପଡ଼ିବ; ରାଜା ଯେପରି କାର୍ଯ୍ୟ କରନ୍ତି, ଜନମାନେ ତାହା ଅନୁସରଣ କରନ୍ତି।' 'ଏପରି ଭାବରେ ସହରବାସୀମାନେ ସମସ୍ତ ସହର ଓ ଦେଶରେ ବହୁ ପ୍ରକାର କଥା କହୁଛନ୍ତି, ମହାରାଜ।' ଏହି କଥା ଶୁଣି, ରାଘବ ଗଭୀର ଦୁଃଖରେ ଡୁବିଲେ, ତାଙ୍କର ସମସ୍ତ ମିତ୍ରମାନଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ: 'ତୁମେ କିପରି ଏପରି କଥା ମୋତେ କହୁଛ?' ସମସ୍ତେ ମୁଣ୍ଡ ଝୁକାଇ ଶୋକରେ କହିଲେ: 'ଏହି ଠିକ୍, ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।' ସମସ୍ତଙ୍କ କଥା ଶୁଣି, କକୁତ୍ସ୍ଥ ଶତ୍ରୁ ନାଶକ ରାମ ତାଙ୍କ ମିତ୍ରମାନଙ୍କୁ ବିଦାୟ କଲେ। ଏଠି ଉତ୍ତରକାଣ୍ଡର ପ୍ରାଚୀନ ଓ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ରାମାୟଣର ଉନଚାଳିଶ ସର୍ଗା ଶେଷ ହେଲା।