ରାଘବଙ୍କ ପାଖରୁ ଏହି ଉପଦେଶ ଶୁଣିବା ପରେ, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ବାନରମାନେ ଉଠିଗଲେ, ତାଙ୍କ ପାଦରେ ମୁଣ୍ଡ ନମାଇ ନମସ୍କାର କରି, ନିଜ-ନିଜ ଗୃହକୁ ପ୍ରସ୍ଥାନ କଲେ। ସୁଗ୍ରୀବ, ଯେଉଁଥି ରାମଙ୍କ ସହ ସଦା ଅବିଭାଜ୍ୟ, ଏବଂ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ବିଭୀଷଣ ଓ ଅନ୍ୟମାନେ, ସମସ୍ତଙ୍କ ଆଖିରେ ଅଶ୍ରୁ ଆସିଗଲା। ସମସ୍ତଙ୍କ ଚକ୍ଷୁ ଅଶ୍ରୁରେ ଭରିଗଲା, ମନ ଦୁଃଖରେ ବିକଳ ହେଇଗଲା, ଏବଂ ରାଘବଙ୍କୁ ବିଦାୟ ଦେଇ, ତାଙ୍କର ନିଜ-ନିଜ ଗୃହକୁ ଯାଇଲେ। ମହାତ୍ମା ରାଘବଙ୍କ ଦୟା ପାଇ ପରେ, ସେମାନେ ଏମିତି ଗୃହକୁ ଫେରିଲେ, ଯେପରି ଜୀବାତ୍ମା ଦେହ ଛାଡ଼ି ଯାଇଥାଏ। ରାକ୍ଷସ, ଭାଲୁ ଓ ବାନରମାନେ, ରାମଙ୍କୁ, ରଘୁବଂଶ ଉନ୍ନତି କରିଥିବା ମହାନ ନାୟକଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରି, ତାଙ୍କର ନିଜ-ନିଜ ନିବାସକୁ ଚାଲିଗଲେ, ବିଦାୟ ଦୁଃଖରେ ଅଶ୍ରୁ ଭରି ଚକ୍ଷୁ। ଏପରି ଉତ୍ତରକାଣ୍ଡର ଚାଳିଶଁ ସର୍ଗର ଶେଷ ହେଲା, ପୂଜ୍ୟ ମହାକାବ୍ୟ ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର ଏହି ଅଧ୍ୟାୟ ଶ୍ରୀମୟ ଉତ୍ତରକାଣ୍ଡର ଉତ୍ତମ ସର୍ଗ। ଏହାପରେ, ଭାଲୁ, ବାନର ଓ ରାକ୍ଷସମାନେ ବିଦାୟ ନେଇବା ପରେ, ରାମ ତାଙ୍କ ଭାଇମାନେ ସହିତ ଆନନ୍ଦ ଭରା ଜୀବନ ଉପଭୋଗ କରିବାକୁ ଲାଗିଲେ। ଦିନ ଶେଷ ହେବା ସମୟରେ, ରାଘବ ତାଙ୍କ ଭାଇମାନେ ସହିତ ଏକ ମିଠା ସ୍ବର ଆକାଶରୁ ଶୁଣିଲେ। "ଶାନ୍ତ ରାମ, ମୋତେ ତୁମ ଦୟାମୟ ମୁହଁରେ ଦୃଷ୍ଟି ଦିଅ; ମୁଁ ପୁଷ୍ପକ, କୁବେରଙ୍କ ନିବାସରୁ ଆସିଛି, ହେ ପ୍ରଭୁ। ତୁମ ଆଜ୍ଞାରେ, ମୁଁ ରାଜପାଳେସରେ ଗଲିଥିଲି; ହେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପୁରୁଷ, ସେ ମୋତେ ତୁମ ପାଖକୁ ଆସିବାକୁ କହିଥିଲେ। ତୁମେ ମହାନ ରାଘବ, ମଣିଷମାନଙ୍କର ରାଜା, ଯିଏ ଯୁଦ୍ଧରେ ଭୟଙ୍କର ରାବଣ, ରାକ୍ଷସମାନଙ୍କ ନାୟକ, କୁ ହତ କରିଛି। ମୁଁ ମଧ୍ୟ ବହୁତ ଆନନ୍ଦ ଅନୁଭବ କରିଥିଲି, ଯେତେବେଳେ ଏହି ଦୁଷ୍ଟ ରାବଣ ତାଙ୍କ ଅନୁଚର, ପୁତ୍ର ଓ ବନ୍ଧୁମାନେ ସହ ନିର୍ବିନ୍ନ ହେଲେ। ଏପରି, ଲଙ୍କାରେ ତୁମେ ରାମଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ବିଜିତ ହେଲା; ଏବେ, ମୃଦୁ ମନ, ମୁଁ ତୁମେକୁ ସେବା କରିବାକୁ ଆଜ୍ଞା ଦେଉଛି। ଏହା ମୋର ଅତ୍ୟନ୍ତ ଇଚ୍ଛା: ହେ ରଘୁବଂଶର ଅନନ୍ଦ, ତୁମେ ଏହି ଚାରିଅନ୍ତି ଦିଗର ଯାତ୍ରା କର; ଚିନ୍ତା ବିନା ଯାଉ। ଏପରି, ଧନର ମହାତ୍ମା ପ୍ରଭୁଙ୍କ ଆଜ୍ଞା ଅନୁସରି, ମୁଁ ଭୟ ବିନା ତୁମ ପାଖକୁ ଆସିଛି; ମୋତେ ଅପେକ୍ଷା କର। ଧନର ମହାପ୍ରଭୁଙ୍କ ଆଜ୍ଞାରେ, ମୁଁ ସମସ୍ତ ଜୀବରୁ ଅଦୃଶ୍ୟ ଅଛି, ତାଙ୍କ ଶକ୍ତିରେ ଚଳିବାକୁ, ସଦା ତୁମ ଆଜ୍ଞା ପୂରଣ କରିବାକୁ।" ଏପରି କଥା ଶୁଣି, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ରାମ ପୁଷ୍ପକ ଚାରିଅନ୍ତି ଉଡ଼ାଉଥିବା ରଥକୁ ଫେରିଆସିବା ଦେଖି, ତାହାକୁ କହିଲେ: "ଯଦି ଏହିପରି, ତେବେ ତୁମକୁ ସ୍ବାଗତ, ହେ ପୁଷ୍ପକ, ଆକାଶର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ରଥ; କୁବେରଙ୍କ ଦୟାରେ ଆମ କୃତ୍ୟରେ କୌଣସି ଦୋଷ ନ ହେଉ।" ତାପରେ, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ରାଘବ ପୁଷ୍ପକର ଉପାସନା କଲେ—ଭଜା ଧାନ, ଫୁଲ ଓ ସୁଗନ୍ଧି ଧୂପ ଦେଇ। ତିନି କହିଲେ, "ତୁମେ ଇଚ୍ଛାମତ କରି ଯାଉ ଓ ସ୍ମରଣ କଲେ ଆସ; ହେ ମୃଦୁ, ଶିଦ୍ଧମାନେ କୁ ବହିବାକୁ ଚିନ୍ତା କରନାହିଁ, ଏବଂ ତୁମେ ଆପଣ ଇଚ୍ଛାମତ ଦିଗ ଯାତ୍ରା କରିବାରେ କୌଣସି ବାଧା ନ ହେଉ।" ଏପରି ଆଦର ଓ ବିଦାୟ ପାଇ ରାମଙ୍କୁ, ପୁଷ୍ପକ ନିଜ ଦିଗକୁ ଚାଲିଗଲା। ଯେତେବେଳେ ଏହି ଧର୍ମାତ୍ମା ପୁଷ୍ପକ ଅଦୃଶ୍ୟ ହେଲା, ଭରତ ଜୋଡ଼ା ହାତରେ ରାଘବଙ୍କୁ କହିଲେ: "ହେ ନାୟକ, ତୁମ ଶାସନରେ ଅନେକ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ଦେଖାଯାଉଛି; ଦେବମାନଙ୍କର ସ୍ବର ଆକାଶରୁ ପୁନିପୁନି ଶୁଣାଯାଉଛି। ଏକ ମାସ ଏବଂ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଚନ୍ଦ୍ର ଉତ୍ତୀର୍ଣ୍ଣ ହେଲା, ଏବଂ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀମାନେ ରୋଗ ନାହିଁ; ବୃଦ୍ଧମାନେ ପାଇଁ ମୃତ୍ୟୁ ମଧ୍ୟ ଆସୁନାହିଁ, ହେ ରାଘବ। ଜନନୀମାନେ ରୋଗ ବିନା ଶିଶୁ ପ୍ରସବ କରନ୍ତି, ପୁରୁଷମାନେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଶରୀର ଧାରଣ କରନ୍ତି, ଏବଂ ନଗର ଲୋକମାନେ ମଧ୍ୟ ଆନନ୍ଦରେ ବଢ଼ିଯାନ୍ତି, ହେ ରାଜା। ମେଘରୁ ସମୟ ସମୟରେ ଅମୃତ ଜଳ ବର୍ଷା ହୁଏ, ପବନ ମୃଦୁ, ମଧୁର ଓ ଶୁଭ ଛୁଆଁ ଦେଇ ବହିଥାଏ। ଏପରି, ରାଜା, ନଗର ଓ ଗ୍ରାମର ଲୋକମାନେ କହନ୍ତି: 'ଏପରି ଅମର ଶାସକ ସଦା ରହନ୍ତୁ।'" ଭରତଙ୍କ ମିଠା ଓ ଆନନ୍ଦ ଦେଇଥିବା କଥା ଶୁଣି, ରାମ, ରାଜାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଖୁସିରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଲେ। ଏହିପରି ଉତ୍ତରକାଣ୍ଡର ଏକାଳିଶଁ ସର୍ଗର ଶେଷ ହେଲା, ପ୍ରାଚୀନ ଓ ପୂଜ୍ୟ ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର ଉତ୍ତମ ଉତ୍ତରକାଣ୍ଡର ଏହି ଅଧ୍ୟାୟ। ଏହାପରେ, ରାମ, ସୁନାର ଶୋଭା ପ୍ରଦାନ କରୁଥିବା ପୁଷ୍ପକ ରଥକୁ ବିଦାୟ ଦେଇ, ଆଶୋକ ବନକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ। ସେ ବନ ସବୁଦିକୁ ସନ୍ଧୁର, ଅଗୁରୁ, ଆମ୍ବ, ଉଚ୍ଚ କାଳେୟ ଗଛ ଓ ଦେବୀୟ ଦେଉଦାର ଗଛ ଦ୍ୱାରା ଶୋଭିତ ଥିଲା। ଏହି ବନ ରେ ଚମ୍ପକ, ଆଶୋକ, ପୁନ୍ନାଗ, ମଧୁକ, ପନସ, ସାଳ ଓ ପାରିଜାତ ଗଛ ଅଗ୍ନିର ଶିଖା ପରି ଚମକୁଥିଲେ। ଏହି ବନ ଲୋଧ୍ର, ନୀପ, ଅର୍ଜୁନ, ନାଗ, ସପ୍ତପର୍ଣ୍ଣ, ଅତିମୁକ୍ତକ ଓ ମନ୍ଦାର, କଦଳୀ, ଏବଂ ବିଭିନ୍ନ ଲତା ଦ୍ୱାରା ଆଛାଦିତ ଥିଲା। ପ୍ରିୟଙ୍ଗୁ, କଦମ୍ବ, ବକୁଳ, ଜାମୁ, ଦାନା, କୋବିଦାର ଗଛ ଦ୍ୱାରା ଏହି ବନ ଶୋଭିତ ହୋଇଥିଲା। ସଦା ସୁନ୍ଦର ଫୁଲ, ରସାଳ ଫଳ, ଆକର୍ଷଣୀୟ ନୂତନ ମୁଞ୍ଚ ଓ କୁଞ୍ଚା ଦ୍ୱାରା ଏହି ବନ ଦିବ୍ୟ ଗନ୍ଧ ଓ ରସରେ ଭରିଥିଲା। ଏହିପରି, କଳାକାରମାନେ ତିଆରି କରିଥିବା ଦିବ୍ୟ ଗଛ, ଚମତ୍କାର ଗୋଟିଏ ପତ୍ର ଓ ଫୁଲରେ ଭରି, ମଦୋନ୍ମଦିତ ମଧୁମାକୁଡ଼ି ଦ୍ୱାରା ଏହି ବନ ଆଲୋକିତ ହୋଇଥିଲା। କୋଇଲ, ମଧୁମାକୁଡ଼ି ରାଜା ଓ ବିଭିନ୍ନ ବର୍ଣ୍ଣର ପକ୍ଷୀମାନେ, ଏବଂ ଶତ-ଶତ ଆମ୍ବ ଗଛ ଏହି ବନକୁ ସଜାଇଥିଲେ। କିଛି ଗଛ ସୁନାର ପରି ଚମକୁଥିଲେ, କିଛି ଅଗ୍ନିର ଶିଖା ପରି, ଅନ୍ୟ କିଛି କଳିର ପରି; ଏହି ଗଛମାନେ ଏଠାରେ ଏପରି ଦେଖାଯାଉଥିଲେ। ଏଠି ସୁଗନ୍ଧି ଫୁଲ, ବିଭିନ୍ନ ମାଳା, ଏବଂ ଅନେକ ଆକୃତିର ପୋଖରୀ ଥିଲା, ଯେଉଁଥିରେ ପରିଶୁଧ୍ଧ ଜଳ ଭରିଥିଲା। ରତ୍ନ ଦ୍ୱାରା ତିଆରି ଶିଳାଘାଟ, କ୍ରିଷ୍ଟାଲ ଦ୍ୱାରା ତିଆରି ଭୂମି, ରାଜନୀଗନ୍ଧା ଓ ନୀଳ କମଳରେ ଭରି, ଚକ୍ରବାକ ପକ୍ଷୀମାନେ ଦ୍ୱାରା ଶୋଭିତ ଏହି ବନ ରାମଙ୍କ ପାଇଁ ଏକ ଦିବ୍ୟ ଆନନ୍ଦର ସ୍ଥାନ ହୋଇଥିଲା।