କୌସଲ୍ୟାଙ୍କର ପୁତ୍ର, ଆନନ୍ଦ ବୃଦ୍ଧି କରୁଥିବା ରାମ, ନିର୍ଭୟ କାଶୀର ରାଜାଙ୍କୁ ବିଦାୟ ଦେଲେ । ରାଘବଙ୍କ ଅନୁମତି ମିଳିବା ପରେ, କାଶୀର ରାଜା ଶୀଘ୍ର ଭାବେ ବାରାଣସୀ ପ୍ରତି ଯାତ୍ରା କଲେ । ତାପରେ ରାଘବ, ହସି କାଶୀର ରାଜାକୁ ବିଦାୟ ଦେଇ, ତିନି ଶତ ରାଜାଙ୍କୁ ମଧୁର କଥାରେ ସମ୍ବୋଧନ କଲେ: “ତୁମର ଭକ୍ତି ଅଟୁଟ, ତୁମର ଶକ୍ତିରେ ସୁରକ୍ଷିତ; ତୁମେ ଧର୍ମରେ ନିରନ୍ତର, ସତ୍ୟ ତୁମ ସହ ରହେ । ତୁମେ ମହାପୁରୁଷ ତାଲେ, ତୁମର ପ୍ରଭାବ ଓ ଶକ୍ତିରେ, ଦୁଷ୍ଟ ରାକ୍ଷସ ରାବଣ, ତଳସ୍ଥ ରାକ୍ଷସ, ନିହତ ହେଲା । ମୁଁ ଏଠାରେ କେବଳ ଉପକରଣ ଥିଲି; ତୁମର ଶକ୍ତିରେ ରାବଣ ତାଙ୍କ ଅନୁୟାୟୀ, ପୁତ୍ର, ମନ୍ତ୍ରୀ ଓ ନିକଟତମ ଲୋକଙ୍କ ସହ ଯୁଦ୍ଧରେ ନିହତ ହେଲେ । ମହାପୁରୁଷ ଭରତ ମଧ୍ୟ, ଜନକ ରାଜାଙ୍କ ଜନୀ ଜଙ୍ଗଲରୁ ଅପହୃତ ହେବା ଖବର ଶୁଣି, ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଏକଠା କରିଥିଲେ । ବଡ଼ ରାଜାମାନେ, ତୁମେ ଯୋଗ୍ୟ ଥିଲେ, ଏହି କାଳ ଏବେ ଉତୀର୍ଣ୍ଣ; ତେଣୁ ମୁଁ ଚାହୁଁଛି ତୁମେ ଏବେ ବିଦାୟ ନିଅ ।” ରାଜାମାନେ ଏହା ଶୁଣି ବିଶାଳ ଆନନ୍ଦରେ କହିଲେ: “ଭାଗ୍ୟବଶତ, ରାମ, ତୁମେ ଜୟୀ ହେଲେ ଓ ତୁମର ରାଜ୍ୟରେ ପୁନଃ ସ୍ଥିତ ହେଲେ । ଭାଗ୍ୟବଶତ, ସୀତା ଉଦ୍ଧାର ହେଲେ; ଭାଗ୍ୟବଶତ, ଶତ୍ରୁ ନିହତ ହେଲେ । ଏହା ଆମର ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଇଚ୍ଛା, ଏହା ଆମର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଆନନ୍ଦ । ଆମେ ଦେଖୁଛୁ, ରାମ, ତୁମେ ଜୟୀ, ତୁମର ଶତ୍ରୁ ନିହତ । ତୁମେ ଯେପରି ଆମକୁ ପ୍ରଶଂସା କରୁଛ, ଏହା ଯଥାର୍ଥ; କିନ୍ତୁ ଆମେ ଏପରି ପ୍ରଶଂସା କିପରି କହିବା ଜାଣିନାହିଁ, କାରଣ ତୁମେ ଏକା ମଧ୍ୟ ପ୍ରଶଂସାଯୋଗ୍ୟ । ଆମେ ବିଦାୟ ନେଉଛୁ, ଯାଉଛୁ; ତୁମେ ସଦା ଆମ ପ୍ରେମ ରହିବ । ବଳଶାଳୀ, ଏଠି ଆମେ ଭଲ ପ୍ରେମରେ କଥା ହେଲୁ; ମହାରାଜ, ତୁମେ ସଦା ଆମ ପ୍ରତି ପ୍ରେମ ରଖ ।” ଏଭଳି କହି, ରାଜାମାନେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଆନନ୍ଦରେ “ଏହା ହେଉ” କହି, ହାତ ଜୋଡି ରାଘବଙ୍କୁ ବିଦାୟ ଦେଲେ । ରାମଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସମ୍ମାନିତ ହେଇ, ସମସ୍ତ ରାଜା ନିଜ ନିଜ ଦେଶକୁ ଫିରିଗଲେ । ଏଭଳି ଉତ୍ତରକାଣ୍ଡର ଶ୍ରୀମୟ ଅଟ୍ତିଶ ଅଧ୍ୟାୟ ଶେଷ ହେଲା, ମହାର୍ଷି ବାଲ୍ମୀକି ରଚିତ ପବିତ୍ର ରାମାୟଣର ପ୍ରଥମ ମହାକାବ୍ୟ । ଏହି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ରାଜାମାନେ ଆନନ୍ଦରେ ଭରି, ହଜାର ହଜାର ହାତୀ ଓ ଘୋଡାର ସେନା ସହିତ ଭୂମିକୁ କମ୍ପିତ କରି ବିଦାୟ ନେଲେ । ଏଠି ଅନେକ ଦଳ ଦଳ ସେନା, ରାଘବଙ୍କ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ, ଭରତଙ୍କ ଆଜ୍ଞାରେ ଆନନ୍ଦରେ ଏକଠା ହୋଇଥିଲେ । ଭୂମିର ଶାସକମାନେ ତାଙ୍କ ଶକ୍ତିରେ ଗର୍ବିତ ହୋଇ କହିଲେ: “ଆମେ ରାମ ଓ ରାବଣଙ୍କୁ ଯୁଦ୍ଧରେ ଦେଖୁନାହିଁ । ଆମେ ଭରତଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଏଠି ଆଣିଯାଉଛୁ, କିନ୍ତୁ କୌଣସି କାରଣ ନାହିଁ; ରାକ୍ଷସମାନେ ରାଜାମାନେ ଦ୍ୱାରା ଶୀଘ୍ର ନିହତ ହେଇଥାନ୍ତେ — ଏଥିରେ ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ । ରାମ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ବଳିୟ ଭୁଜାରେ ସୁରକ୍ଷିତ ଥିଲେ, ସମୁଦ୍ର ପାର ଯୁଦ୍ଧରେ ମଧ୍ୟ ଭୟ ନଥାନ୍ତା ।” ଏଭଳି ଅନେକ ରାଜା ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ, ହଜାର ହଜାର କଥା କହି, ଆନନ୍ଦରେ ନିଜ ଦେଶକୁ ଫିରିଗଲେ । ତାଙ୍କର ମୁଖ୍ୟ ରାଜ୍ୟଗୁଡିକ ସମୃଦ୍ଧ, ଆନନ୍ଦମୟ, ଧନ ଓ ଧାନରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ, ଧନ-ଧାନ୍ୟରେ ମହାସମୃଦ୍ଧି । ଏହି ରାଜାମାନେ ନିଜ ପୁରାତନ ରାଜ୍ୟକୁ ଫିରି, ରାମଙ୍କୁ ପ୍ରସନ୍ନ କରିବାକୁ ବିଭିନ୍ନ ମଣି ଉପହାର ଦେଲେ । ତାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଘୋଡା, ରଥ, ମଣି, ମଦ ଭରା ହାତୀ, ଉତ୍ତମ ଚନ୍ଦନ, ଦିବ୍ୟ ଭୂଷଣ ଦିଆଯାଇଥିଲା । ତାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ମଣି, ମୁକ୍ତା, ପ୍ରବାଳ, ଶୋଭାମୟ ଦାସୀ, ବିଭିନ୍ନ ପଶୁ, ଅନେକ ପ୍ରକାର ରଥ ଦିଆଯାଇଥିଲା । ଭରତ, ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଓ ବଳଶାଳୀ ଶତୃଘ୍ନ, ଏହି ମଣିଗୁଡିକ ଗ୍ରହଣ କରି, ପୁନଃ ନିଜ ନଗରକୁ ଫିରିଗଲେ । ଆନନ୍ଦମୟ ଅୟୋଧ୍ୟା ନଗରକୁ ପହଞ୍ଚି, ଏହି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପୁରୁଷମାନେ ଶୋଭାମୟ ମଣିଗୁଡିକ ରାମଙ୍କୁ ଉପସ୍ଥାପନ କଲେ । ରାମ ଏହି ଉପହାରଗୁଡିକ ସହ ଖୁସି ହୋଇ, ସୁଗ୍ରୀବ, ଯିଏ ନିଜ କାମ ସଫଳ କରିଥିଲେ, ତାଙ୍କୁ ଦେଲେ । ରାଘବ ବିଭୀଷଣ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟଙ୍କୁ — ରାକ୍ଷସ ଓ ବନରାଜମାନେ — ଯେଉଁମାନେ ତାଙ୍କ ଜୟ ଦେଇଥିଲେ, ଉପହାର ଦେଲେ । ସମସ୍ତ ବନରାଜ ଓ ରାକ୍ଷସ, ବଳଶାଳୀ, ରାମଙ୍କ ଦିଆଯାଇଥିବା ମଣିଗୁଡିକ ମୁଣ୍ଡ ଓ ଭୁଜାରେ ଧରି ନେଲେ । ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁ ରାଜାମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ରଥୀ, ହନୁମାନ ଓ ବଳଶାଳୀ ଅଙ୍ଗଦ, ରାମଙ୍କ ଆଲିଙ୍ଗନରେ ତାଙ୍କ ଗୋଦିରେ ବସିଥିଲେ । ରାମ, ପଦ୍ମନୟନ, ସୁଗ୍ରୀବକୁ କହିଲେ: “ଅଙ୍ଗଦ ତୁମର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପୁତ୍ର, ଓ ବାୟୁ ପୁତ୍ର ହନୁମାନ ତୁମର ମନ୍ତ୍ରୀ । ସୁଗ୍ରୀବ, ଯିଏ ମନ୍ତ୍ରଣାରେ ପ୍ରଜ୍ଞାଶୀଳ ଓ ମୋର ମଙ୍ଗଳରେ ନିରତ, ସେ ତୁମ ପାଇଁ ସମସ୍ତ ସମ୍ମାନ ଯୋଗ୍ୟ ।” ଏଭଳି କହି, ରାମ ନିଜ ଦେହର ଭୂଷଣ ଖୋଲି, ଅଙ୍ଗଦ ଓ ହନୁମାନଙ୍କୁ ମୂଲ୍ୟବାନ ମଣିଗୁଡିକ ପିନ୍ଧାଇଲେ । ରାଘବ ବନରାଜ ସେନାପତି — ନୀଳ, ନଳ, କେଶରୀ, କୁମୁଦ, ଗନ୍ଧମାଦନଙ୍କୁ — ଏବଂ ସୁଷେଣ, ବିର ଦ୍ୱିବିଦ, ମୈନ୍ଦ, ପନସ, ଜାମ୍ବବନ, ଗଭାକ୍ଷ, ବିନତ, ଧୂମ୍ର, ଏବଂ ଭଳିମୁଖ, ପ୍ରଜଙ୍ଘ, ସନ୍ନାଦ, ଦରୀମୁଖ, ଦଧିମୁଖ, ଇନ୍ଦ୍ରଜାନୁଙ୍କୁ ମଧୁର ଓ ମୃଦୁ କଥାରେ ସମ୍ବୋଧନ କଲେ । ଚକ୍ଷୁ ଦ୍ୱାରା ପିଇଉଥିବା ପରି, କହିଲେ: “ତୁମେ ମୋର ମିତ୍ର, ଏବଂ ଶରୀରରେ ଭାଇ ମଧ୍ୟ । ତୁମେ, ଅରଣ୍ୟବାସୀ, ମୋତେ ବିପଦରୁ ଉଦ୍ଧାର କରିଛ । ସୁଗ୍ରୀବ ତୁମେ ଭଳି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ମିତ୍ରରୁ ଧନ୍ୟ ।” ଏଭଳି କହି, ରାମ ତାଙ୍କୁ ତାଙ୍କ ମୂଲ୍ୟାନୁସାରେ ଭୂଷଣ ଓ ଅମୂଲ୍ୟ ମଣି ଦେଲେ; ଏବଂ ସ୍ନେହରେ ଆଲିଙ୍ଗନ କଲେ ।