ରାମଙ୍କଠାରୁ ଏହି ଅଦ୍ଭୁତ ଦାନଗୁଡ଼ିକ ପାଇଥିବା ପରେ, ସେ ବୂନ୍ଦାନ୍ତଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଶକ୍ତିଶାଳୀ ହୋଇଯାଇ, ମନରେ ସାଗର ଭଳି ଅପାର ଶକ୍ତି ଉପଲବ୍ଧି କଲେ। ଏହି ଶକ୍ତିରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଉଥିବା ବେଳେ, ସେ ମହାବୀର ବନରୁ ଅପରାଜିତ ମାନବ ଭୟ ବିନା, ବଡ଼ ବଡ଼ ଋଷିମାନଙ୍କ ଆଶ୍ରମରେ ଅନେକ ଦୁଷ୍କର୍ମ କରିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ। ସେ ତାଙ୍କ ହୂତାଶନ, ପାତ୍ର, ଅଗ୍ନିକୁଣ୍ଡ, ଚର୍ମ ଓ ବାର୍କର ଗୁଛ ବିକ୍ଷିପ୍ତ କରି, ଆଶ୍ରମକୁ ଧ୍ୱଂସ କରି ଦେଉଥିଲେ। ଏଭଳି ଶକ୍ତିଶାଳୀ ମାନବ ଯେଉଁଠି ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଦଣ୍ଡ କୌଣସି ଲାଗିପାରିବ ନାହିଁ, ଶିବଙ୍କ ଦୟାରେ ସେ ଏହି କାର୍ଯ୍ୟଗୁଡ଼ିକ କରୁଥିଲେ। ଋଷିମାନେ ତାଙ୍କୁ ଚିହ୍ନି, ସମ୍ଭବ ଶକ୍ତି ଅନୁଯାୟୀ ତାଙ୍କୁ ସହିଥିଲେ। ଯେପରି ଅଞ୍ଜନାନନ୍ଦନ ହନୁମାନ, ବାୟୁଙ୍କ ଶିଖର ହେଲେ ମଧ୍ୟ ସୀମା ଉଲ୍ଲଙ୍ଘନ କରିଥିଲେ, ସେଇପରି ସେ ବନରୁ ମଧ୍ୟ ଉଲ୍ଲଙ୍ଘନ କରୁଥିଲେ। ଏହିପରି ଆଚରଣ ଦେଖି, ଭୃଗୁ ଓ ଅଙ୍ଗିରସ୍ ବଂଶର ମହାଋଷିମାନେ କ୍ରୁଧ୍ଧ ହୋଇ, ରଘୁବଂଶର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ରାମଙ୍କୁ କହିଲେ, “ମଙ୍ଗ, ତୁମେ ଆମକୁ ତୁମ ଶକ୍ତିରେ ଭରସା କରି ଯନ୍ତ୍ରଣା ଦେଉଛ, ଏହି ଅଭିମାନରେ ଆମେ ତୁମକୁ ଶାପ ଦେଉଛୁ: ତୁମେ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ତୁମ ଶକ୍ତି ଅନୁଭବ କରିପାରିବ ନାହିଁ; କେବଳ ତୁମର କୀର୍ତ୍ତି ସ୍ମରଣ ହେବାବେଳେ ତୁମ ଶକ୍ତି ପୁନର୍ବାର ଉଦ୍ଭାସିତ ହେବ।” ଏହି ଶାପ ଦ୍ୱାରା ତାଙ୍କ ଶକ୍ତି ଓ ଉତ୍ସାହ କ୍ଷୟ ହେଲା, ତେବେ ସେ ଶାନ୍ତ ଓ ନମ୍ର ହୋଇ ନିଜ କାର୍ଯ୍ୟ କରିବାକୁ ଲାଗିଲେ। ଏହି ସମୟରେ ଏକ ରାଜା ଥିଲେ, ନାମ ଋକ୍ଷରାଜ, ବାଲି ଓ ସୁଗ୍ରୀବଙ୍କ ପିତା, ସମସ୍ତ ବନରୁଙ୍କ ରାଜା, ସୂର୍ଯ୍ୟ ସମ ଉଜ୍ୱଳ। ସେ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବନରୁଙ୍କ ଉପରେ ଶାସନ କରି, କାଳଧର୍ମ ଅନୁଯାୟୀ ପ୍ରୟାଣ କଲେ। ତାଙ୍କ ପରେ, ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ବିଚାରକୁଶଳ ହୋଇ, ବାଲିଙ୍କୁ ପିତୃସ୍ଥାନରେ, ଓ ସୁଗ୍ରୀବଙ୍କୁ ବାଲିଙ୍କ ସ୍ଥାନରେ ବସାଇଲେ। ସୁଗ୍ରୀବ ଓ ବାଲିଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶଇଶବାଧିକାଳରୁ ଅଖଣ୍ଡ ଓ ନିର୍ମଳ ମିତ୍ରତା ଥିଲା, ବାୟୁ ଓ ଅଗ୍ନି ପରି। ଶାପର ପ୍ରଭାବରେ, ବାଲି ଓ ସୁଗ୍ରୀବଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶତ୍ରୁତା ଆସିଲା ବେଳେ, ବନରୁ ନିଜ ଶକ୍ତି ଜାଣିପାରିଲେ ନାହିଁ। ସୁଗ୍ରୀବ ମଧ୍ୟ, ବାଲିଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ନିରନ୍ତର ଅପମାନିତ ହେଉଥିଲେ, ତାଙ୍କ ଶକ୍ତି ଅନୁଭବ କରିପାରିଲେ ନାହିଁ। ଏହି ବାୟୁପୁତ୍ର, ଋଷିଙ୍କ ଶାପ ଦ୍ୱାରା ଶକ୍ତିହୀନ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ସେ ବନରୁମାନ୍ୟ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ। ସିଂହ ଯେପରି ହାତୀ ଦ୍ୱାରା ଆଟକାଯାଇ ମଧ୍ୟ ଯୁଦ୍ଧରେ ଦୃଢ଼ ରହିଥାଏ, ଏହି ହନୁମାନଙ୍କୁ କିଏ ଅତିକ୍ରମ କରିପାରିବ? ସାହସ, ଉତ୍ସାହ, ଅସାଧାରଣ ତେଜ, ଉତ୍ତମ ଚରିତ୍ର, ମାଧୁର୍ଯ୍ୟ, ଆଚରଣ, ଗମ୍ଭୀରତା, ବୁଦ୍ଧି, ଶୂରତା ଓ ଧୈର୍ଯ୍ୟରେ ହନୁମାନ ସମ କିଏ? ପୁନଃ, ସେ ବ୍ୟାକରଣ ଶିଖିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରି, ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ସାମ୍ନାରେ ଉଦୟ ପର୍ବତକୁ ଗଲେ, ବିଶାଳ ବ୍ୟାକରଣ ଗ୍ରନ୍ଥ ନେଇ। ସେ ବନରୁ ରାଜା, ସୂତ୍ର, ଭାଷ୍ୟ, ଅର୍ଥପୂର୍ଣ୍ଣ ବାକ୍ୟ ଓ ସାରାଂଶ ସହିତ ଏହି ମହାକାର୍ଯ୍ୟ ସମ୍ପାଦନ କଲେ; ବ୍ୟାକରଣ, ଛନ୍ଦ ଓ କାବ୍ୟରେ ତାଙ୍କ ସମ କେହି ନାହିଁ। ସମସ୍ତ ଶାସ୍ତ୍ର ଓ ତପସ୍ୟାରେ ସେ ଦେବଗୁରୁଙ୍କ ସମାନ; ନୂତନ ବ୍ୟାକରଣର ଅର୍ଥ ଜ୍ଞାନୀ ହୋଇ, ତୁମ ଦୟାରେ ସେ ବ୍ରହ୍ମା ହେବେ। ହନୁମାନଙ୍କ ସାମ୍ନାରେ କିଏ ଦଢ଼ ରହିପାରିବ? ଯେପରି କେହି ସାଗର ଉଲ୍ଲଙ୍ଘନ କରିବାକୁ ଚାହେ, କିମ୍ବା ଅଗ୍ନି ସମସ୍ତ ଲୋକ ଜଳାଇଦେବାକୁ ଚାହେ, କିମ୍ବା କାଳ ସମୟ ଶେଷରେ ଦୃଢ଼ ହେଉଛି, ତେଣୁ ହନୁମାନ ସାମ୍ନାରେ କିଏ ଦଢ଼ ରହିପାରିବ? ଏହି ଭଳି ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ମହାବନରୁ—ସୁଗ୍ରୀବ, ମୈନ୍ଦ, ଦ୍ୱିବିଦ, ନୀଳ, ସୁଷେଣ, ତାରା, ନଳ ଓ ରମ୍ଭା—ସମସ୍ତେ ଦେବତାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ତୁମ ପାଇଁ, ହେ ରାମ, ସୃଷ୍ଟି ହୋଇଥିଲେ। ଏଭଳି, ତୁମେ ଯାହା ପଚାରିଥିଲ, ସେସବୁ କଥା ମୁଁ କହିଦେଲି; ହନୁମାନଙ୍କ ଶଇଶବ ଦିନର କାର୍ଯ୍ୟ ମୁଁ ତୁମକୁ ସୃତି କରାଇଲି। ଅଗସ୍ତ୍ୟଙ୍କର ଏହି କଥା ଶୁଣି, ରାମ, ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ବନରୁ ଓ ରାକ୍ଷସମାନେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ହେଲେ। ତାପରେ ଅଗସ୍ତ୍ୟ ରାମଙ୍କୁ କହିଲେ, “ତୁମେ ଏହି ସବୁ ଶୁଣିଲ, ମୋ ସହ ଦର୍ଶନ ଓ ସମ୍ବାଦ କରିଲ; ଏବେ ଆମେ ଯିବାକୁ ଚାହୁଁଛୁ।” ଉଜ୍ୱଳ ଅଗସ୍ତ୍ୟଙ୍କ ଏହି କଥା ଶୁଣି, ରାମ ହାତ ଯୋଡି ମୁଣ୍ଡ ନମାଇ ମହାମୁନିଙ୍କୁ କହିଲେ, “ଆଜି ମୋ ପୂର୍ବଜମାନେ, ଦେବତାମାନେ, ପିତୃମାନେ ଆନନ୍ଦିତ; କେବଳ ଆପଣଙ୍କୁ ଦେଖି, ସେମାନେ ସବୁ ସମୟ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହୁଅନ୍ତି। ତଥାପି ମୋର ଏକ ଅନୁରୋଧ ଅଛି, ଯାହା ମୁଁ ଆଶା କରି କହୁଛି: ଦୟାକରି ଏହି କାର୍ଯ୍ୟ ଆପଣ କରନ୍ତୁ। ନାଗରିକ ଓ ପ୍ରଜାଙ୍କ କାର୍ଯ୍ୟ ସମ୍ପାଦନ କରି ଏଠାକୁ ଆସିଛି; ଆପଣଙ୍କ ଶକ୍ତିରେ, ମୁଁ ଯଜ୍ଞ କରିବି। ଆପଣମାନେ ମହାବଳୀ, ସଦା ମୋ ଯଜ୍ଞରେ ଅଂଶଗ୍ରାହୀ ହେବେ, ଦୟାକରି ଏହି ଅନୁଗ୍ରହ ଦିଅନ୍ତୁ। ଆପଣଙ୍କ ତପସ୍ୟା ଦ୍ୱାରା ପବିତ୍ର ହୋଇ, ମୁଁ ପୂର୍ବଜମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଆଶୀର୍ବାଦ ଓ ସନ୍ତୋଷ ଲାଭ କରିବି। ଏହିପାଇଁ, ଆପଣମାନେ ସଦା ସଙ୍ଗେ ଏଠାକୁ ଆସିବେ।” ଏହି କଥା ଶୁଣି, ଅଗସ୍ତ୍ୟ ଓ ଅନ୍ୟ ଦୃଢ଼ ବ୍ରତୀ ଋଷିମାନେ “ତଥା” ବୋଲି ଅନୁମତି ଦେଲେ ଓ ପ୍ରସ୍ଥାନ କଲେ। ସେମାନେ ଯେପରି ଆସିଥିଲେ, ସେପରି ଯାଇଯିବା ପରେ, ରଘୁନାଥ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟରେ ଏହି ବିଷୟ ଚିନ୍ତା କରିବାକୁ ବସିଲେ। ସୂର୍ଯ୍ୟ ଅସ୍ତମିତ ହେବା ପରେ, ରାମ ରାଜା, ରାଜାମାନେ, ବନରୁମାନେ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ମୁକ୍ତ କରି, ଯଥାବିଧି ସାନ୍ଧ୍ୟାବନ୍ଦନା କଲେ; ରାତି ହେବା ପରେ ଅନ୍ତଃପୁରକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ। ଏହିପରି ଧର୍ମଜ୍ଞ, ଆତ୍ମଜ୍ଞ କକୁତ୍ସ୍ଥ ରାମଙ୍କ ଅଭିଷେକ ହୋଇଥିଲା; ସେଇ ରାତି ସମାପ୍ତ ହେଲା, ନଗରବାସୀମାନେ ଆନନ୍ଦରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଲେ। ପ୍ରଭାତ ହେଲାବେଳେ, ରାଜାଙ୍କୁ ଜାଗାଇବା ମାନ୍ୟ ଗାୟକମାନେ ମୂଳ ସେବାୟ ଉପସ୍ଥିତ ହେଲେ। ସେମାନେ, କିନ୍ନରମାନେ ପରି ଶିକ୍ଷିତ ମଧୁର କଣ୍ଠରେ, ନାୟକ ରାମଙ୍କୁ ଯଥାଯୋଗ୍ୟ ପ୍ରଶଂସା କରି ଗାଇଲେ—“ହେ ବୀର, ହେ ଶାନ୍ତ ଜନ, ଜାଗ! ହେ କୌଶଲ୍ୟାକୁ ଆନନ୍ଦ ବଢ଼ାଇବା ବନ୍ଧୁ! ତୁମେ ଶେଇଥିଲେ, ସମସ୍ତ ଲୋକ ଶେଇଥାଏ।