ବନରାଜ ଓ ରାକ୍ଷସରାଜ ଦୁଇଜଣେ—ବାଲି ଓ ରାବଣ—ଦୁହେଁ ଏକାଉଁଠି ଅପରକୁ ପକାଇବା ପାଇଁ ଉତ୍ସୁକ ହେଲେ। ଦୁହେଁ ନିଜ ଶକ୍ତିରେ ଗର୍ବିତ ଏବଂ ଦୃଢ଼ ସଙ୍କଳ୍ପରେ ନିଜ-ନିଜ କାର୍ଯ୍ୟ କରିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ। ରାବଣ ବାଲିଙ୍କୁ ଧରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରୁଥିବାକୁ ଅନୁଭବ କରି, ବାଲି ପଛକୁ ଥିବା ଅବସ୍ଥାରେ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କ ପାଦରେ ରାବଣଙ୍କୁ ଧରିଲେ, ଯେପରି ଗରୁଡ଼ ସର୍ପକୁ ଧରେ। ଏଭଳି ରାକ୍ଷସମହାରାଜ ରାବଣଙ୍କୁ ଧରି, ବାଲି ଆକାଶକୁ ଦ୍ରୁତ ଲାଫ ଦେଲେ ଏବଂ ରାବଣଙ୍କୁ ତାଙ୍କ ଅଙ୍ଗୁଳି ତଳେ ଲଟକାଇ ନେଲେ। ରାବଣ ନିଜ ନଖରେ ବାଲିଙ୍କୁ ଆଘାତ କରି କରି ଚେଷ୍ଟା କଲେ ମୁକ୍ତି ପାଇବାକୁ, କିନ୍ତୁ ବାଲି ତାଙ୍କୁ ବାତାସ ଯେପରି ବଦଳିକୁ ଉଠାଇ ନେଇଯାଏ, ସେପରି ନେଇଯାଉଥିଲେ। ରାବଣଙ୍କ ଚିତ୍କାର ଶୁଣି ରାକ୍ଷସମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ତାଙ୍କୁ ଉଦ୍ଧାର କରିବାକୁ ଦୌଡ଼ିଲେ। ବାଲିଙ୍କୁ ପଛୁଆ କରି ତାଙ୍କ ଶକ୍ତି ଓ ଶରୀର ଦ୍ୱାରା ସେମାନେ ଦୁର୍ବଳ ହୋଇ ରୁକିଗଲେ। ବାଲିଙ୍କ ପଥରୁ ପର୍ବତପତି ମଧ୍ୟ ଭୟରେ ସରିଯାଏ, ତେଣୁ ମାଂସ-ରକ୍ତ ଦେହୀ ଜୀବମାନେ କେମିତି ରୁହିପାରିବେ? ଦ୍ରୁତ ବାନରରାଜ ପକ୍ଷୀମାନଙ୍କୁ ଅଟିଯାଇ, ସନ୍ଧ୍ୟାବେଳେ ସମସ୍ତ ସାଗରକୁ ନମସ୍କାର କରି ଆଗକୁ ବଢ଼ିଲେ। ଆକାଶବାସୀ ଦେବତାମାନେ ବାଲିଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ କଲେ ଏବଂ ସେ ପଶ୍ଚିମ ସାଗରକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ, ଏଉଁଠି ସନ୍ଧ୍ୟାବନ୍ଦନା, ସ୍ନାନ ଓ ପ୍ରାର୍ଥନା କରି ରାବଣଙ୍କୁ ଉତ୍ତର ସାଗରକୁ ନେଲେ। ହଜାର-ହଜାର ଯୋଜନା ଦୂର ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଶତରୁ ରାବଣକୁ ବହନ କରି, ବାଲି ବାୟୁ ଓ ମନ ଭଳି ଦ୍ରୁତ ଗତିରେ ଯାଉଥିଲେ। ଉତ୍ତର ସାଗରରେ ସନ୍ଧ୍ୟାବନ୍ଦନା କରି, ବାଲି ରାବଣକୁ ନେଇ ପୂର୍ବ ସାଗରକୁ ଚଲିଗଲେ। ସେଠାରେ ମଧ୍ୟ ସନ୍ଧ୍ୟାବନ୍ଦନା କରି, ଦେବମହାରାଜଙ୍କ ସହ ବାଲି ରାବଣକୁ କିଷ୍କିନ୍ଧା ନିକଟକୁ ଆଣିଲେ। ଚାରିଏଟି ସାଗରରେ ସନ୍ଧ୍ୟାବନ୍ଦନା ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ କରି, ବାଲି ରାବଣକୁ ବହନ କରି ଥକିଯାଇ, କିଷ୍କିନ୍ଧା ପାଖରେ ଏକ ଉଦ୍ୟାନରେ ଅବତରିଲେ। ତାପରେ ବାଲି ହସି ହସି ରାବଣକୁ ତାଙ୍କ ଅଙ୍ଗୁଳି ତଳରୁ ଛାଡ଼ି ଦେଲେ ଏବଂ ପଚାରିଲେ, "ତୁମେ କେଉଁଠୁ ଆସିଛ?" ରାକ୍ଷସରାଜ ରାବଣ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟରେ ଭରିଯାଇ, ଥକା ଦୃଷ୍ଟିରେ ବାଲିଙ୍କୁ ଦେଖି କହିଲେ, "ହେ ବାନରରାଜ, ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ପରି ତୁମେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ। ମୁଁ ରାକ୍ଷସମହାରାଜ ରାବଣ, ଯୁଦ୍ଧ ପାଇଁ ଏଠାକୁ ଆସିଥିଲି, ଆଜି ତୁମେ ମୋତେ ଅପହୃତ କରିଛ। କି ଶକ୍ତି, କି ପ୍ରାକ୍ରମ, କି ଗଭୀରତା! ମୋତେ ପଶୁ ସମାନେ ଚାରି ସାଗର ଚାରିଦିଗକୁ ଘୁରାଇଲେ। ତୁମେ ଯେପରି ଦ୍ରୁତ ଗତିରେ ମୋତେ ବହନ କରିଲ, ଏପରି କାର୍ଯ୍ୟ ଆଉ କିଏ କରିପାରିବ? ସମସ୍ତ ଜୀବମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଏହି ଗତି କେବଳ ମନ, ବାୟୁ, ଗରୁଡ଼ ଓ ନିଶ୍ଚୟ ତୁମ ପାଖରେ ଅଛି। ଏବେ ତୁମ ଶକ୍ତି ଦେଖି, ବନରରାଜ, ମୁଁ ଅଗ୍ନି ସାକ୍ଷୀରେ ତୁମ ସହ ଗଭୀର ଓ ଦୀର୍ଘ ସଖ୍ୟତା ଚାହୁଁଛି। ମୋ ଭାର୍ଯ୍ୟା, ପୁତ୍ର, ନଗର, ରାଜ୍ୟ, ଭୋଗ, ବସ୍ତ୍ର, ଆହାର—ସମସ୍ତ କିଛି ଆମେ ଅଂଶୀଦାର ହେବା।" ତାପରେ ଅଗ୍ନିକୁ ପ୍ରଜ୍ୱଳିତ କରି, ବାନର ଓ ରାକ୍ଷସ ଦୁଇଜଣେ ଏକାଉଁଠି ଗଳେ ଗଳ ମିଶାଇ ଭାଇ ହେଲେ। ଦୁଇଜଣେ ଦେଖାଯାଉଥିଲେ ଯେପରି ଦୁଇଟି ସିଂହ ପାହାଡ଼ ଗୁହାକୁ ପ୍ରବେଶ କରେ, ସେପରି ସମ୍ମିଳିତ ହୋଇ କିଷ୍କିନ୍ଧାକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ। ସେଠାରେ ରାବଣ, ସୁଗ୍ରୀବ ପରି, ଏକ ମାସ ରହିଲେ, ଯେପରିଅଁତି ତାଙ୍କ ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ତିନି ଲୋକ ଜୟ କରିବା ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ଆସି ତାଙ୍କୁ ନେଇଗଲେ। ହେ ପ୍ରଭୁ, ପୂର୍ବ କାଳରେ ବାଲି ରାବଣଙ୍କୁ ଦଳି, ଅଗ୍ନି ସାକ୍ଷୀରେ ତାଙ୍କୁ ଭାଇ କରିଥିଲେ। ବାଲିଙ୍କ ଅପରିମିତ ଓ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଶକ୍ତି ଥିଲା, କିନ୍ତୁ ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ଆପଣଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଦଳିତ ହେଲେ, ଯେପରି ତୀବ୍ର ଅଗ୍ନିରେ ପତଙ୍ଗ ଦହିଯାଏ। ଏହା ପରେ ରାମ, ଦକ୍ଷିଣ ଆଶ୍ରମର ଋଷିଙ୍କୁ ହାତ ଜୋଡ଼ି ଗଭୀର ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ: "ବାଲି ଓ ରାବଣଙ୍କ ଶକ୍ତି ନିଶ୍ଚୟ ଅପୂର୍ବ, କିନ୍ତୁ ମୋ ଦୃଷ୍ଟିରେ ଏମାନେ ମଧ୍ୟ ହନୁମାନଙ୍କ ପରି ନୁହଁନ୍ତି। ଶୌର୍ୟ, ଦକ୍ଷତା, ଶକ୍ତି, ଧୃତି, ବୁଦ୍ଧି, ନୀତି ଜ୍ଞାନ, ପ୍ରାକ୍ରମ ଓ ପ୍ରଭାବ—ସମସ୍ତ ଗୁଣ ହନୁମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଅଛି। ସେ, ସମୁଦ୍ର ଓ ବାନର ସେନା ଭୟଭୀତ ହେଉଥିବାବେଳେ, ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଉତ୍ସାହିତ କରି, ଏକସହ ଯୋଜନା ଲାଫ ଦେଲେ। ଲଙ୍କା ନଗରକୁ ପ୍ରବେଶ କରି, ରାବଣଙ୍କ ଅନ୍ତଃପୁରକୁ ଯାଇ, ସୀତାଙ୍କୁ ଦେଖି, ସେଉଁଠି ତାଙ୍କ ସହ କଥା ହେଲେ ଓ ସାନ୍ତ୍ୱନା ଦେଲେ। ସେଠାରେ ଦୂତମଣ୍ଡଳୀ, ମନ୍ତ୍ରୀପୁତ୍ର, କିଙ୍କର ଓ ରାବଣଙ୍କ ପୁତ୍ର—ସମସ୍ତଙ୍କୁ ହନୁମାନ ଏକା ହାରାଇଲେ। ପୁନି ବନ୍ଧନରୁ ମୁକ୍ତ ହେଇ, ଦଶମୁଖ ରାବଣଙ୍କୁ କଥା କହିଲେ—ସେଯିଏ ଲଙ୍କାକୁ ଅଗ୍ନିରେ ଭସ୍ମ କରିଦେଲେ। ଏମିତି କାର୍ଯ୍ୟ କେବେ ଦେଖାଯାଏନି—ସମୟ, ଇନ୍ଦ୍ର, ବିଷ୍ଣୁ କିମ୍ବା କୁବେର ମଧ୍ୟ କରିପାରିନାହାନ୍ତି—ଯେପରି ହନୁମାନ ଯୁଦ୍ଧରେ କରିଛନ୍ତି। ତାଙ୍କର ଶକ୍ତିଶାଳୀ ବାହୁଦ୍ୱାରା ମୁଁ ଲଙ୍କା, ସୀତା, ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ବିଜୟ, ରାଜ୍ୟ, ବନ୍ଧୁ ବା ଆତ୍ମୀୟ ପାଇଥିଲି। ଯଦି ବନରପତିଙ୍କ ମିତ୍ର ହନୁମାନ ଆମ ସହିତ ନଥାନ୍ତେ, ତେବେ କିଏ ସୀତାଙ୍କ ଖବର ଆଣିପାରିଥାନ୍ତି? କିଏ ତାଙ୍କୁ ଦେଖିପାରିଥାନ୍ତି? କିନ୍ତୁ ଏମିତି ଶତ୍ରୁତା ଉପଜିଥିବାବେଳେ, ମୁଁ କେଉଁଠି ଅବିବେକ କିମ୍ବା ସୁଗ୍ରୀବଙ୍କ ପ୍ରସନ୍ନତା ପାଇଁ ହନୁମାନଙ୍କୁ ଦଣ୍ଡିତ କରିନଥିଲି? ମୁଁ ଭାବେ, ହନୁମାନ ନିଜ ଶକ୍ତିକୁ ଜାଣିନଥିଲେ, ଯେବେ ବାନରରାଜ ଦୁଃଖରେ ଜୀବନ ନିମିତ୍ତେ ଆକୁଳ ଥିଲେ।