ପ୍ରାଚୀନ କାଳରେ, ପୃଥିବୀର ଏହି ସମସ୍ତ ଭୂମି ବିଜୟୀ ରାଜାମାନେ, ପ୍ରଜାପତିଙ୍କୁ ଆଗରୁ ଆରମ୍ଭ କରି, ନିଜ ଶୌର୍ୟ ଓ ବଳରେ ଅଧିକୃତ କରିଥିଲେ। ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଏକ ମହାନ ନାମ ଥିଲେ ସଗର, ଯିଁହା ମହାସାଗର ଖୋଦିଥିଲେ, ଏବଂ ଯାତ୍ରା କରୁଥିବା ବେଳେ ତାଙ୍କୁ ଷଷ୍ଟି ହଜାର ପୁଅ ଘେରିଥିଲେ। ସେହି ମହାନ୍ ଆତ୍ମା ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁ ବଂଶର ରାଜାମାନଙ୍କ ଧାରାରେ ଏହି ମହାନ କଥା ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଛି, ଯାହାକୁ ରାମାୟଣ ବୋଲି ଜଣାଯାଏ। ଏବେ ଆମେ ଏହି ସମଗ୍ର କଥାକୁ ଆରମ୍ଭରୁ ଶୁଣିବା, ଧର୍ମ, କାମ ଓ ଅର୍ଥ ସହିତ ଏହି ଉପଖ୍ୟାନ ଉପସ୍ଥାପିତ ହେବ; ଏହାକୁ ଇର୍ଷ୍ୟା ବିନା ଶୁଣିବା ଉଚିତ। ଏହି ଉତ୍କୃଷ୍ଟ କଥା ଆରମ୍ଭ ହୁଏ ଏକ ଅତି ପ୍ରସିଦ୍ଧ ନଗରୀ ଆୟୋଧ୍ୟାରୁ, ଯାହାକୁ ମନୁ, ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରଧାନ, ନିଜେ ନିର୍ମାଣ କରିଥିଲେ। ଏହି ମହାନ ଓ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ନଗରୀ ଦ୍ୱାଦଶ ଯୋଜନ ଲମ୍ବା ଓ ତିନି ଯୋଜନ ପ୍ରସ୍ତ ଥିଲା, ଏଠାରେ ସୁନିୟୋଜିତ ମୁଖ୍ୟ ସଡ଼କ ଥିଲା। ଏହି ନଗରୀ ରାଜପଥ ଦ୍ୱାରା ଶୋଭିତ, ପ୍ରତିଦିନ ତଜା ଫୁଲ ଛିଟାଯାଏ, ଓ ଜଳ ଛିଟି ଦିଆଯାଏ। ଏହି ଆୟୋଧ୍ୟାରେ ରହୁଥିଲେ ଦଶରଥ ରାଜା, ତାଙ୍କ ରାଜ୍ୟକୁ ବଢ଼ାଇଥିବା ଏହି ରାଜା ସେଉଁଥିରେ ଥିଲେ, ଯେପରି ଦେବତାମାନେ ସ୍ୱର୍ଗରେ ରହନ୍ତି। ଏହି ନଗରୀ ଦ୍ୱାର ଓ ତୋରଣ ଦ୍ୱାରା ସଜିଥିଲା, ଭଲ ଭାବେ ବିଭକ୍ତ ବଜାର, ବିଭିନ୍ନ ଯନ୍ତ୍ର-ଅସ୍ତ୍ର ଓ କଳାକୁଶଳୀ ଲୋକେ ଏଠାରେ ଅବସ୍ଥିତ ଥିଲେ। ରଥୀ, ସୂତ, ଗାୟକ, ଉଚ୍ଚ ମହଳ ଓ ଧ୍ୱଜାରେ ଶୋଭିତ ଏହି ନଗରୀ ଶତାଧିକ ଯୁଦ୍ଧ ଯନ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ଭରିଯାଇଥିଲା। ନଗରୀର ଚାରିପାଖରେ ନୃତ୍ୟାଙ୍ଗନା ଓ ନୃତ୍ୟ ଦଳ ଥିଲେ, ଉଦ୍ୟାନ ଓ ଆମ୍ବ ତୋଟା ଦ୍ୱାରା ଶୋଭିତ, ଏବଂ ଶାଳ ଗଛ ରେଖା ଦ୍ୱାରା ଘେରି ରହିଥିଲା। ଏହି ନଗରୀ ଗଭୀର ଓ ସୁଦୃଢ଼ ଖାଲି ଦ୍ୱାରା ସୁରକ୍ଷିତ, ଅନ୍ୟମାନେ ପହଞ୍ଚିବା ଦୁର୍ଲଭ, ଘୋଡ଼ା, ହାତୀ, ଗାଈ, ଉଠ, ଗଧା ଦ୍ୱାରା ଭରିଯାଇଥିଲା। ଏହି ନଗରୀ ଚାରିପାଖରେ ଅନୁଗତ ରାଜାମାନେ ଦାଣ୍ଡ ଦେଉଥିଲେ, ବିଭିନ୍ନ ଦେଶର ବ୍ୟବସାୟୀ ଏଠାକୁ ଶୋଭା ଦେଉଥିଲେ। ମଣିମୟ ମହଳ ଦ୍ୱାରା ଏହି ନଗରୀ ପର୍ବତ ସଦୃଶ ଦେଖାଯାଉଥିଲା, ଉଚ୍ଚ ମହଳ ଦ୍ୱାରା ଏହା ଅମରାବତୀ ପରି ଅପୂର୍ବ ଦେଖାଯାଉଥିଲା। ଚତୁରଙ୍ଗ ଖେଳ ଭୂମି ପରି ଏହି ନଗରୀ ଆକୃତି, ସୁନ୍ଦର ସ୍ତ୍ରୀଗଣ, ରତ୍ନ ଓ ଦେବ ମହଳ ଦ୍ୱାରା ଶୋଭିତ ଥିଲା। ସୁସ୍ଥିର ଓ ଅବିଚ୍ଛିନ୍ନ ଏହି ନିବାସସ୍ଥଳୀ ସମତଳ ଭୂମିରେ ଥିଲା, ଧାନ-ଉଡ଼ିଦ ଭରିଥିଲା, ଓ ଚିନି କାଠି ଦ୍ୱାରା ମିଠା ଜଳ ଥିଲା। ମୃଦଙ୍ଗ, ଭେରି, ବୀଣା, ପଣବ ଦ୍ୱାରା ଏହି ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ନିବାସ ଭୂମିକୁ ଉନ୍ମାଦିତ କରୁଥିଲା। ସିଦ୍ଧମାନେ ଯେପରି ସ୍ୱର୍ଗରେ ତପସ୍ୟା କରି ଦେବ ମହଳ ପାଆନ୍ତି, ସେପରି ଏଠାର ଘର-ଘର ଭଲ ଭାବେ ବିନ୍ୟାସିତ ଓ ଉତ୍ତମ ପୁରୁଷମାନେ ଦ୍ୱାରା ପୂର୍ଣ୍ଣ ଥିଲା। ଏଠାରେ ଏମିତି ଯୋଦ୍ଧା ଥିଲେ, ଯେଉଁମାନେ ଦୂର ଓ ସମୀପ ଲକ୍ଷ୍ୟରେ ଅଚୁକ୍ କ୍ଷୁର ଛାଡ଼ିପାରନ୍ତି, ଶବ୍ଦ ଦ୍ୱାରା ଲକ୍ଷ୍ୟ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ କରିପାରନ୍ତି, ଓ ଦକ୍ଷ ହସ୍ତ ଓ ଦୂତୀୟତାରେ ନିପୁଣ। ସେମାନେ ଅରଣ୍ୟରେ ଗର୍ଜନ କରୁଥିବା ସିଂହ, ବାଘ, ବନ୍ୟ ଶୁଅରଙ୍କୁ ତୀକ୍ଷ୍ଣ ଅସ୍ତ୍ର ଓ ନିଜ ବଳିଷ୍ଠ ବାହୁଦ୍ୱାରା ବିଧ୍ଵଂସ କରିଦେଉଥିଲେ। ଏପରି ହଜାର-ହଜାର ମହାରଥୀ ଯୋଦ୍ଧାମାନେ ଦ୍ୱାରା ଦଶରଥ ଏହି ନଗରୀକୁ ଭରିଦେଇଥିଲେ। ଏହି ନଗରୀ ପରିପାର୍ଶ୍ୱରେ ଅଗ୍ନିସଦୃଶ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ, ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଦ୍ୱିଜ, ଷଡ୍ଅଙ୍ଗ ବେଦ ଜ୍ଞାନୀ, ହଜାର-ହଜାର ତତ୍ୱନିଷ୍ଠ ମହାନ୍ ଆତ୍ମା, ଏବଂ ମୁନି-ଋଷି ଏବଂ ଶୁଦ୍ଧ ତପସ୍ବୀମାନେ ଅବସ୍ଥିତ ଥିଲେ। ଏହି ସମସ୍ତ ଉତ୍କୃଷ୍ଟତା ଓ ଶୋଭା ଅନ୍ତର୍ଗତ କରି, ବାଲ କାଣ୍ଡରେ ମହାକବି ବାଲ୍ମୀକିଙ୍କ ରାମାୟଣର ଷଷ୍ଠ ସଙ୍ଗ୍ରହ ଶ୍ରବଣ କରିବା ଯୋଗ୍ୟ। ଏହି ଆୟୋଧ୍ୟା ନଗରୀରେ ଏକ ଏମିତି ବ୍ୟକ୍ତି ଥିଲେ, ଯିଁହା ବେଦରେ ପାଣ୍ଡିତ୍ୟ, ସମସ୍ତ ଜ୍ଞାନର ଧାରକ, ଦୂରଦର୍ଶୀ, ମହତ୍ତ୍ୱ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ, ନାଗରିକ ଓ ଗ୍ରାମବାସୀଙ୍କର ପ୍ରିୟ। ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁ ବଂଶରେ ସେ ଏକ ପ୍ରବଳ ରଥୀ, ଯଜ୍ଞକାରୀ, ଧର୍ମପରାୟଣ, ନିଜ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଉପରେ ନିୟନ୍ତ୍ରଣରେ, ରାଜର୍ଷି, ଏବଂ ତିନି ଲୋକରେ ବିଶ୍ରୁତ। ସେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ, ଶତ୍ରୁ ନାଶକ, ମିତ୍ରଭାବୀ, ଇନ୍ଦ୍ର ଓ କୁବେର ସମାନ ଧନ-ଐଶ୍ୱର୍ୟରେ ସମାନ। ମହାପ୍ରଭାବୀ ମନୁ ଯେପରି ପୃଥିବୀର ରକ୍ଷକ, ସେପରି ଦଶରଥ ମଧ୍ୟ ପୃଥିବୀର ରକ୍ଷକ ଥିଲେ। ତାଙ୍କ ଏକନିଷ୍ଠ ସତ୍ୟବ୍ରତ ଓ ଧର୍ମ, କାମ, ଅର୍ଥ ଉପାସନା ଦ୍ୱାରା ସେ ଏହି ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ନଗରୀକୁ ଇନ୍ଦ୍ର ଅମରାବତୀ ପରି ଶାସନ କରୁଥିଲେ। ଏହି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ନଗରୀରେ କୌଣସି ଗୃହସ୍ଥ ଗରିବ ନଥିଲେ; ପ୍ରତ୍ୟେକ ଘରରେ ଗାଈ, ଘୋଡ଼ା, ଧନ, ଧାନ ରହିଥିଲା। କୌଣସି ଲୋଭୀ, କଞ୍ଜୁଷ, କ୍ରୁର, ଅଜ୍ଞାନୀ କିମ୍ବା ନାସ୍ତିକ ଦେଖାଯାଉନଥିଲେ। ସବୁ ପୁରୁଷ ଓ ସ୍ତ୍ରୀ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ, ନିୟମିତ, ଆନନ୍ଦିତ ଚରିତ୍ର ଓ ଚଳନରେ, ମହାମୁନିମାନେ ପରି ପବିତ୍ର ଥିଲେ। କୌଣସି ଲୋକ ଅଳଙ୍କାର ବିନା, ମୁକୁଟ ବିନା, ମାଳା ବିନା, ଅନନ୍ଦମୟ ଜୀବନ ବିନା, ଅଶୁଧ୍ଧ ଶରୀର, ଅଲଙ୍କାର ବିନା, ସୁଗନ୍ଧ ବିନା ଥିଲେ ନାହିଁ। ଅଶୁଧ୍ଧ ଖାଦ୍ୟ ଖାଉଥିବା, ଦାନ ନ କରୁଥିବା, କଙ୍କଣ, ହାର ବିନା, ହସ୍ତ ଅଳଙ୍କାର ବିନା, ନିୟମ ଅନୁସରଣ କରୁନଥିବା କୌଣସି ଲୋକ ନଥିଲେ। ଏଠାରେ କୌଣସି ଲୋକ ଅଗ୍ନି ଉପାସନା କରୁନଥିଲେ, ଯଜ୍ଞ କରୁନଥିଲେ, କଞ୍ଜୁଷ, ଚୋର, ଦୁଷ୍ଟ, କିମ୍ବା ମିଶ୍ର ଜାତିର ଲୋକ ନଥିଲେ। ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ସଦା ନିଜ କର୍ତ୍ତବ୍ୟରେ ନିଷ୍ଠ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ନିଗ୍ରହୀ, ଦାନ ଓ ଅଧ୍ୟୟନରେ ଲିନ୍, ଦାନ ଗ୍ରହଣରେ ନିୟମିତ ଥିଲେ। କୌଣସି ନାସ୍ତିକ, ମିଥ୍ୟାବାଦୀ, ଅଜ୍ଞାନୀ, ଇର୍ଷ୍ୟାଳୁ, ଅସମର୍ଥ, ଅବିବେକୀ ଲୋକ ନଥିଲେ। କୌଣସି ଷଡଅଙ୍ଗ ଶାସ୍ତ୍ର ଅଜ୍ଞାନୀ, ନିୟମ ଅନୁସରଣ କରୁନଥିବା, ଅଳ୍ପ ଦାନ କରୁଥିବା, ଗରିବ, ଚିତ୍ତ ଅସ୍ଥିର କିମ୍ବା ଦୁଃଖିତ ଲୋକ ନଥିଲେ। କୌଣସି ପୁରୁଷ କିମ୍ବା ସ୍ତ୍ରୀ ଧନ ବିନା, ରୂପ ବିନା, ରାଜା ପ୍ରତି ଭକ୍ତି ବିନା ନଥିଲେ। ଉଚ୍ଚ ତିନି ବର୍ଣ୍ଣରେ ଦେବତା ଓ ଅତିଥି ସେବା, କୃତଜ୍ଞତା, ଦାନଶୀଳତା, ଶୂରତା, ପ୍ରତାପ ଥିଲା।