ଏହି ଉତ୍କଳ ରାମାୟଣର କଥା ଅତି ପବିତ୍ର ଓ ଭବ୍ୟ। ରଘୁବଂଶୀ ରାମ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ସୀତା ଓ ଉର୍ମିଳା, ସହ ନିଜ ଜନାନୀମାନେ, ଶାନ୍ତି ନିବାସକୁ ଗଲେ। ରାଜା ଦଶରଥ, ତାଙ୍କ ସହ ବିଭିନ୍ନ ଋଷି ଓ ନିଜ ଆତ୍ମୀୟମାନେ, ଏହି ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖି ଅନୁସରଣ କଲେ। ଏହା ପରେ, ମହାନ ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର ବାଲକାଣ୍ଡର ଚଉହତିରି ସର୍ଗ ଆରମ୍ଭ ହେଉଛି। ରାତି ଶେଷ ହେଲାପରେ, ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ମହାମୁନି, ଦଶରଥ ଓ ଜନକ ରାଜାଙ୍କୁ ଶୁଭେଚ୍ଛା ଦେଇ, ଉତ୍ତର ପର୍ବତ ଦିଗରେ ଯାତ୍ରା କଲେ। ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ଯିବା ପରେ, ଦଶରଥ ରାଜା, ଜନକ ରାଜାଙ୍କୁ ଶୁଭେଚ୍ଛା ଦେଇ, ତ୍ୱରିତ ଭାବେ ନିଜ ରାଜଧାନୀ ଆୟୋଧ୍ୟାକୁ ଫେରିଲେ। ଏହାପରେ, ମିଥିଲାର ରାଜା ଜନକ ବିବାହ ଉପହାର ଭରିପୁରି ଦେଲେ—ସେ ଶତ-ଶତ ଗାଁଠି ଦେଲେ, ଉତ୍କୃଷ୍ଟ କମ୍ବଳ, ରେଶମ ଓ ଅନେକ ଶୁଭ୍ର ବସ୍ତ୍ର, ହାତୀ, ଘୋଡା, ରଥ ଓ ଅନେକ ଦିବ୍ୟ ସେନା ଦେଲେ। ଏହି ଉପହାରମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଶତ ଜନୀ, ସହ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଦାସ ଓ ଦାସୀ, ସୁନା, ଶୁଧ୍ଧ ସୁନା, ମୁକ୍ତା ଓ ପ୍ରବାଳ ଦେଲେ। ରାଜା ଜନକ ଏହି ଅଦ୍ୱିତୀୟ ବିବାହ ଉପହାର ଦେଇ, ଦଶରଥଙ୍କୁ ଶୁଭେଚ୍ଛା ଦେଇ, ନିଜ ମିଥିଲା ନଗରକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ। ଦଶରଥ ରାଜା, ତାଙ୍କ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପୁଅମାନେ ସହିତ, ଏବଂ ସମସ୍ତ ଋଷିମାନେ ସାମ୍ନାରେ ରଖି, ନିଜ ସେନା ସହ ଆୟୋଧ୍ୟାକୁ ଯାତ୍ରା କଲେ। ରାମ ଓ ଋଷିମାନେ ଏହି ଯାତ୍ରାରେ ଅଗ୍ରଗାମୀ ହେଲେ। ଏହି ଯାତ୍ରାରେ, ଭୟଙ୍କର ପକ୍ଷୀମାନେ ଚାରିପାଖରେ ଅଶୁଭ୍ ଧ୍ୱନି କଲେ; ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ଭୂମିରେ ଚକ୍ରାକାର ଚଳନ କରିବା ଆରମ୍ଭ କଲେ। ଦଶରଥ ଏହି ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖି ବସିଷ୍ଠଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ—"ମୋ ହୃଦୟ କମ୍ପିବା ଓ ମନ ଅଶାନ୍ତ ହେଉଛି, ଏହି ଦୃଶ୍ୟ କ'ଣ?" ବସିଷ୍ଠ ମହାମୁନି ମିଠା କଥାରେ କହିଲେ—"ଏହି ଦୃଶ୍ୟର ଫଳ ଶୁଣ। ଦେବତାମୂଖରୁ ପକ୍ଷୀ ଅଶୁଭ୍ ସୂଚନା ଦେଉଛି, ଦୁଃଖ ଛାଡିଦିଅ। ପ୍ରାଣୀମାନେ ଶାନ୍ତି ଦେଉଛନ୍ତି।" ଏହି କଥା ଚାଲିଥିବା ବେଳେ, ବାୟୁ ବିକ୍ରମ କରି, ପୃଥିବୀ ଉପରେ ଲଗାଇ, ବଡ଼ ବଡ଼ ଗଛ ଭାଙ୍ଗି ପଡ଼ିଲା; ସୂର୍ଯ୍ୟ ଅନ୍ଧାରରେ ଢାକିଗଲା, ଦିଗ୍ଗୁଡିକୁ ଚିହ୍ନିବା ଯାଉନଥିଲା। ସମସ୍ତ ଦଳ ଧୂଳିରେ ଢାକିଗଲା, ଏବଂ ସମସ୍ତ ଲୋକ ଅବାସ୍ଥାରେ ଥିଲେ, କିନ୍ତୁ ବସିଷ୍ଠ, ଅନ୍ୟ ଋଷି, ଦଶରଥ ଓ ପୁଅମାନେ ସଚେତନ ଥିଲେ। ଏହି ଭୟଙ୍କର ଅନ୍ଧାରରେ, ଦଳ ଧୂଳିରେ ଢାକି ଅସ୍ତବ୍ୟସ୍ତ ହେଇଗଲା। ଦଶରଥ ଏଠାରେ ଦେଖିଲେ—ଏକ ବିଶାଳ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ପୁରୁଷ, ଜଟା ମୁକୁଟ ପିନ୍ଧିଥିବା, ଜମଦଗ୍ନି ପୁଅ ଭାର୍ଗବ, ରାଜାମାନେ ନାଶ କରିଥିବା। ସେ କୈଳାସ ପର୍ବତ ପରି ଅଦ୍ୱିତୀୟ, କାଳ ଅଗ୍ନି ପରି ଅସହ୍ୟ; ତାଙ୍କ ତେଜ ଏତେ ଦିପ୍ତିମାନ ଯେ ସାଧାରଣ ଲୋକ ତାଙ୍କୁ ଦେଖିପାରିବେ ନାହିଁ। ଭାର୍ଗବ ରାମଙ୍କ ଶୋଳା ଉପରେ କୁହାଡ଼ି, ରଥ ତାଡ଼ି ପରି ଧନୁ, ଦୁର୍ଦାମ୍ୟ ଏକ ଏରା, ତ୍ରିପୁରା ନାଶକ ଶିବ ପରି ଦେଖାଯାଉଛି। ଏହି ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖି, ବସିଷ୍ଠ ନେତୃତ୍ୱରେ ଋଷିମାନେ, ଯଜ୍ଞ ଓ ଜପ ନିମନ୍ତେ ନିବେଶିତ, ଏକତ୍ରିତ ହେଇ ଚିନ୍ତା କଲେ—"ଏହି ଭାର୍ଗବ, ତାଙ୍କ ପିତା ହତ୍ୟାରେ ରୂଷ୍ଟ, ପୁନି ବିର ଶ୍ରେଣୀ ନାଶ କରିବେ କି?" ଏହି ଚିନ୍ତାରେ କହିଲେ—"ପୂର୍ବରୁ ବିରମାନେ ନାଶ କରି, ତାଙ୍କ ରୂଷ୍ଟ ଶାନ୍ତ ହୋଇଛି; ପୁନି ବିରମାନେ ନାଶ କରିବା ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ନାହିଁ।" ଏହିପରେ ଋଷିମାନେ ଭୟଙ୍କର ଭାର୍ଗବକୁ ମିଠା କଥାରେ "ରାମ, ରାମ!" ଭାବେ ସମ୍ମାନ ଦେଲେ। ଏହି ଉପଚାର ପାଇଁ, ବଳିଶାଳୀ ଜମଦଗ୍ନି ପୁଅ ରାମ, ଦଶରଥ ପୁଅ ରାମଙ୍କୁ କଥା କହିଲେ। ଏଠାରେ ପଚ୍ଚାତିରି ସର୍ଗ ଆରମ୍ଭ ହେଉଛି। ଭାର୍ଗବ ରାମ କହିଲେ—"ଦଶରଥ ପୁଅ ରାମ, ତୁମର ଅସାଧାରଣ ପ୍ରତାପ ସମସ୍ତଙ୍କ ମଧ୍ୟେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ। ତୁମେ ଧନୁ ଭଙ୍ଗ କଥା ମୁଁ ଶୁଣିଛି।" "ସେ ଅଦ୍ଭୁତ ଓ ଅଚିନ୍ତ୍ୟ ଧନୁ ଭଙ୍ଗ ଦେଖିବାକୁ ମୁଁ ଆସିଛି, ଏକ ଶୁଭ୍ର ଧନୁ ନେଇ।" "ଏଠି ଅତି ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଜମଦଗ୍ନିୟ ଧନୁ ଅଛି; ଏହାକୁ ଏକ ଏରା ଦେଇ ଶକ୍ତି ଦେଖା।" "ତୁମେ ଏହି ଧନୁ ଗାଠି ପାରିବା ପରେ, ମୁଁ ତୁମ ସହ ଯୁଦ୍ଧ ପାଇଁ ଅନୁମତି ଦେବି; ତୁମ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ପ୍ରତାପ ପରୀକ୍ଷା କରିବାକୁ ଚାହୁଁଛି।" ଏହି କଥା ଶୁଣି, ଦଶରଥ ରାଜା ମୁଁ ନମ୍ର ହୋଇ, ହାତ ଜୋଡି କହିଲେ—"ଭାର୍ଗବ ରାମ, ତୁମେ ବିରମାନେ ଉପରେ ରୂଷ୍ଟ ଶାନ୍ତ କରି, ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ମଧ୍ୟେ ମହାତ୍ମା, ମୋ ପୁଅମାନେକୁ ନିରାପଦ ଦିଅ।" "ଭାର୍ଗବ ବଂଶରେ ଜନ୍ମ ନେଇ, ଅଧ୍ୟୟନ ଓ ବ୍ରତରେ ନିବେଶିତ, ଇନ୍ଦ୍ର ପାଖରେ ଶପଥ ଦେଇ, ଅସ୍ତ୍ର ତ୍ୟାଗ କରିଥିଲା।" "ଧର୍ମରେ ନିବେଶିତ ହୋଇ, କଶ୍ୟପଙ୍କୁ ପୃଥିବୀ ଦେଇ, ମହେନ୍ଦ୍ର ପାହାଡ୍ରେ ବସିଥିଲା।" "ମହାମୁନି, ତୁମେ ଆମ ସମସ୍ତଙ୍କ ନାଶକୁ ଆସିଛ? ଯଦି ରାମ ମାତ୍ର ନାଶ ହେବେ, ଆମେ କୌଣସି ରାସ୍ତା ଦେଖିପାରିବୁ ନାହିଁ।" ଦଶରଥ ଏପରି କହୁଥିବା ବେଳେ, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଜମଦଗ୍ନି ପୁଅ ଭାର୍ଗବ, ଦଶରଥଙ୍କ କଥା ଅନୁତ୍ସାହ କରି, କେବଳ ରାମଙ୍କୁ କଥା କହିଲେ। "ଏଠି ଦୁଇଟି ଅତି ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଦିବ୍ୟ ଧନୁ ଅଛି, ସମସ୍ତ ଲୋକ ପ୍ରଶଂସା କରନ୍ତି—ଏହି ଧନୁ ଶକ୍ତିଶାଳୀ, ବିଶ୍ୱକର୍ମା ଦ୍ୱାରା ତିଆରି।" "ଏକ ଧନୁ ଦେବମାନେ ତ୍ରୟମ୍ବକ ଶିବଙ୍କୁ ଯୁଦ୍ଧ ପାଇଁ ଦେଇଥିଲେ, ଏହା ତୁମେ ଭଙ୍ଗ କରିଥିଲା, କକୁତ୍ସ୍ଥ ବଂଶର ରାମ, ତ୍ରିପୁରା ନାଶକ।" "ଏହି ଦ୍ୱିତୀୟ ଧନୁ, ଅଦ୍ୱିତୀୟ ଓ ଅଜୟ, ଦେବମାନେ ବେଷ୍ଟ ଦେବତା ଦ୍ୱାରା ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ଦିଆଯାଇଥିଲା; ଏହି ହେଉଛି ବୈଷ୍ଣବ ଧନୁ, ରାମ, ଶତ୍ରୁନାଶକ।" ଏହିପରି ଦିବ୍ୟ ଅନୁଭୂତି ଓ ଉତ୍କଳ ରାମାୟଣର ଏହି ଅଂଶ ଏଠି ଶେଷ ହେଉଛି।