ଏହି ଉତ୍ତରକାଣ୍ଡର ଏକ ଅଦ୍ଭୁତ ଘଟଣାରେ, ଦ୍ୱିଜାତି ମହାଋଷି ପୁଲସ୍ତ୍ୟ, ପବନ ପଥରେ ଚଳି, ବାୟୁ ସମାନ ତ୍ୱରିତ ଗତିରେ ମହିଷ୍ମତୀ ନଗରକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ। ସେ ଅଟୁଟ ସଙ୍କଳ୍ପ ସହ ଏହି ଯାତ୍ରା କଲେ। ମହିଷ୍ମତୀ ନଗର ଅମରାବତୀ ପରି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଏବଂ ସମୃଦ୍ଧିଶାଳୀ ଲୋକମାନେ ରହୁଥିବା ଏହି ସ୍ଥାନକୁ ସେ ପ୍ରବେଶ କଲେ, ଠିକ୍ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଭଳି ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଅମରାବତୀକୁ ପ୍ରବେଶ କରିଥିବା ପରି। ସେଠାରେ ଲୋକମାନେ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ଭଳି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ତେଜ ଦେଖି, କଠିନ ଭାବେ ଦେଖିପାରୁଥିଲେ ନାହିଁ, କିନ୍ତୁ ସେଠି ଥିବାମାନେ ତାଙ୍କୁ ଚିହ୍ନିଲେ ଏବଂ ଏହି ଖବର ଅର୍ଜୁନଙ୍କୁ ଦେଲେ। ଏହି ଖବର ଶୁଣି, ହୈହୟ ରାଜା ଅର୍ଜୁନ ମନେ ଅଗ୍ରହ ଏବଂ ଭକ୍ତି ସହ ମୁଣ୍ଡରେ ହାତ ରଖି, ପୁଲସ୍ତ୍ୟଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ଯିବାକୁ ବାହାରିଲେ। ତାଙ୍କର ପୁରୋହିତ ଜଳ ଏବଂ ମଧୁପାର୍କ ନେଇ, ରାଜାଙ୍କ ଆଗରେ ଚାଲିଗଲେ, ଠିକ୍ ବୃହସ୍ପତି ଯେମିତି ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଆଗରେ ଯାଆନ୍ତି। ଏଠି, ମହାମୁନିଙ୍କ ତେଜ ଦେଖି, ଅର୍ଜୁନ ଭୟ ଏବଂ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟରେ ତଳକୁ ହେଲେ, ଠିକ୍ ଇନ୍ଦ୍ର ଯେମିତି ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରନ୍ତି। ଅର୍ଜୁନ ମଧୁପାର୍କ, ଗାଈ, ପାଦ୍ୟ ଓ ଅର୍ଘ୍ୟ ଦେଇ, ପୁଲସ୍ତ୍ୟଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ କଲେ ଏବଂ ଆନନ୍ଦରେ ଚୋରା ଶବ୍ଦରେ କହିଲେ, “ଆଜି ମହିଷ୍ମତୀ ଅମରାବତୀ ସମାନ ହୋଇଛି; ଦ୍ୱିଜୋତ୍ତମ, ଆଜି ଆପଣଙ୍କୁ ଦେଖିପାଇଁ ମୋର ଜୀବନ ଧନ୍ୟ ହେଲା। ଆଜି ମୋର କଳ୍ୟାଣ, ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଲା ମୋର ବ୍ରତ; ଆଜି ମୋର ଜନ୍ମ ସାର୍ଥକ, ତପସ୍ୟା ଫଳିତ ହେଲା, କାରଣ ଆପଣଙ୍କ ପାଦ ପୂଜିଲି, ଯାହାକୁ ଦେବମଣ୍ଡଳୀ ସମ୍ମାନ କରନ୍ତି। ଏହି ରାଜ୍ୟ, ପୁଅମାନେ, ସ୍ତ୍ରୀମାନେ ଏବଂ ଆମେ—ସମସ୍ତେ ଆପଣଙ୍କ ଆଜ୍ଞା ପାଇଁ ପ୍ରତିକ୍ଷା କରୁଛୁ, କ’ଣ କରିବି?” ପୁଲସ୍ତ୍ୟ ରାଜାଙ୍କ କଳ୍ୟାଣ, ଧର୍ମ, ଅଗ୍ନିହୋତ୍ର, ପୁଅମାନେ ସମ୍ପର୍କରେ ପ୍ରଶ୍ନ କରି, ତାପରେ ହୈହୟ ରାଜା ଅର୍ଜୁନଙ୍କୁ କହିଲେ, “କମଳନୟନ ରାଜନ, ତୁମର ଶକ୍ତି ଅଦ୍ୱିତୀୟ, ଯାହା ଦ୍ୱାରା ତୁମେ ଦଶଗ୍ରୀବଙ୍କୁ ଜିତିଛ। ଯାହାକୁ ଦେଖି ସାଗର ଓ ପବନ ଭୟରେ ଅଚଳ ହୋଇଯାଆନ୍ତି, ସେ ମୋର ନାତି, ଯୁଦ୍ଧରେ ଅଜୟ, ତୁମର ଦ୍ୱାରା ବନ୍ଧିତ ହୋଇଛ। ତୁମେ ତାଙ୍କର ଖ୍ୟାତି ବଢ଼ାଇଛ ଏବଂ ତାଙ୍କ ନାମ ପ୍ରସିଦ୍ଧ କରିଛ। ଏବେ, ମୋର ଅନୁରୋଧରେ, ଦଶାନନଙ୍କୁ ମୁକ୍ତ କର, ସେ ମୋର ଶିଶୁ।” ପୁଲସ୍ତ୍ୟଙ୍କ ଆଜ୍ଞା ଗ୍ରହଣ କରି, ଅର୍ଜୁନ କିଛି କହିଲେ ନାହିଁ; ଆନନ୍ଦରେ ରାକ୍ଷସାଧୀପତିଙ୍କୁ ମୁକ୍ତ କରିଦେଲେ। ଶତ୍ରୁଙ୍କୁ ମୁକ୍ତ କରି, ଅର୍ଜୁନ ତାଙ୍କୁ ଦିବ୍ୟ ଆଭୂଷଣ, ମାଳା, ଓ ବସ୍ତ୍ର ଦେଇ ସମ୍ମାନ କଲେ; ଶାନ୍ତି ସମ୍ପନ୍ନ ମିଳନ ହେଲା, ବ୍ରହ୍ମାପୁତ୍ରଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରି, ଅଗ୍ନିହୋତ୍ର କରି, ଘରକୁ ଫେରିଗଲେ। ପୁଲସ୍ତ୍ୟ ମଧ୍ୟ ରାକ୍ଷସାଧୀପତିଙ୍କୁ ଛାଡ଼ି, ଯିଏ ଆଲିଙ୍ଗନ ଓ ଅତିଥି ସମ୍ମାନ ପାଇଥିଲେ, ସେ ଲଜ୍ଜିତ ଓ ପରାଜିତ ଅବସ୍ଥାରେ ବିଦାୟ ନେଲେ। ଏଭଳି, ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତାଙ୍କ ନାତି ପୁଲସ୍ତ୍ୟ ଦଶଗ୍ରୀବଙ୍କୁ ମୁକ୍ତ କରି, ବ୍ରହ୍ମାଲୋକକୁ ଚାଲିଗଲେ। ଏପରି ଭାବେ, ରାବଣ କର୍ତ୍ତବୀର୍ୟଙ୍କ ହାତରେ ଅପମାନ ଭୋଗି, ପୁନି ପୁଲସ୍ତ୍ୟଙ୍କ ଶକ୍ତିରେ ମୁକ୍ତ ହେଲେ। ଏମିତି, ରଘୁବଂଶର ଅନନ୍ଦ, ଏହି ପୃଥିବୀରେ ଶକ୍ତିଶାଳୀଠାରୁ ଅଧିକ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଅଛନ୍ତି; ତେଣୁ ସ୍ୱାର୍ଥ ଉପରେ ଅନ୍ୟମାନେ କ’ଣ ଚାହାନ୍ତି, ତାହାକୁ ଅବହେଳା କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ଏପରେ, ସହସ୍ରବାହୁ ସହ ମିଳନ କରି, ମାଂସଭୋଜୀମାନେ ରାଜାଙ୍କ ସହିତ ମିଳି, ରାବଣ ପୁନି ଅନ୍ୟ ରାଜାମାନେ ସହିତ ଯୁଦ୍ଧ କରିବାକୁ ଲାଗିଲେ ଏବଂ ଅହଂକାରରେ ସମଗ୍ର ପୃଥିବୀ ଚାରିପାଖ ଘୁରିବାକୁ ଲାଗିଲେ। ଏହିପରି ଉତ୍ତରକାଣ୍ଡର ଏହି ତିରିଶିତି ତୃତୀୟ ସର୍ଗର ଶେଷ ହେଲା, ମହାକବି ବାଲ୍ମୀକିଙ୍କ ରଚିତ ପବିତ୍ର ରାମାୟଣର ଏହି ଅଧ୍ୟାୟର ଶେଷ। ଏପରେ, ଅର୍ଜୁନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ମୁକ୍ତ ହୋଇ, ରାବଣ ରାକ୍ଷସମୁନିର ରାଜା, ପୃଥିବୀରେ ପୁନି ଆଗରୁ ଅଧିକ ଉତ୍ସାହରେ ଘୁରିବାକୁ ଲାଗିଲେ। ଯେଉଁଠି ଶକ୍ତିଶାଳୀ ରାକ୍ଷସ କିମ୍ବା ମଣିଷ ଥିବା ବିବର୍ତ୍ତି, ରାବଣ ଅଭିମାନରେ ସେମାନେ ସହିତ ଯୁଦ୍ଧ କରିବାକୁ ଚ୍ୟାଲେଞ୍ଜ କରୁଥିଲେ। ଏଭଳି ଏକ ଦିନ, ସେ କିଶ୍କିନ୍ଧା ନଗରକୁ ଗଲେ, ଯାହାର ରାଜା ଥିଲେ ସୁବର୍ଣ୍ଣ ମାଳାଧାରୀ ବାଲି। ରାବଣ ବାଲିଙ୍କୁ ଯୁଦ୍ଧରେ ଆହ୍ୱାନ କଲେ। ତେବେ, ପ୍ରଜ୍ଞାବାନ ବାନରମନ୍ତ୍ରୀ ତାରା, ଯୁଦ୍ଧକୁ ଉତ୍ସୁକ ବାଲିଙ୍କୁ କହିଲେ, “ରାକ୍ଷସରାଜ, ବାଲି ଯୁଦ୍ଧକୁ ବାହାରିଛନ୍ତି—ବାନରମାନେ ମଧ୍ୟରୁ ଆଉ କିଏ ତୁମ ସମ୍ମୁଖରେ ଦଣ୍ଡ ଦେଇପାରିବେ?” ତାରା ଆଉ କହିଲେ, “ରାବଣ, ବାଲି ସନ୍ଧ୍ୟାବନ୍ଦନ ପାଇଁ ଚାରି ସମୁଦ୍ର ଦେଖି ଆସିବେ—ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ଅପେକ୍ଷା କର। ଏଠି ଦେଖ, ଏହି ଶଙ୍ଖ ଭଳି ଧଳା ହାଡ଼ର ଗୁଛ; ଏହା ସେମାନଙ୍କର ଯେଉଁମାନେ ଯୁଦ୍ଧ ଚାହିଁ, ବାନରରାଜ ତେଜରେ ନଶ୍ଟ ହୋଇଛନ୍ତି। ଯଦି ରାବଣ, ତୁମେ ଅମୃତ ପିଇଛ, ତେବେ ବାଲିଙ୍କୁ ସମ୍ମୁଖୀନ କଲେ ତୁମ ଜୀବନ ଶେଷ ହେବ। ବିଶ୍ରବାସୁନୁ, ଏବେ ଦେଖିବ, ଏହି ଜଗତର ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ; ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ଅପେକ୍ଷା କର, ପରେ ତୁମ ପାଇଁ ଏହା ଅପ୍ରାପ୍ୟ ହେବ। କିମ୍ବା ତୁମେ ଯଦି ମୃତ୍ୟୁକୁ ଦ୍ରୁତ କରିବାକୁ ଚାହୁଁଛ, ଦକ୍ଷିଣ ସମୁଦ୍ରକୁ ଯାଅ—ସେଠି ବାଲିଙ୍କୁ ଦେଖିବ, ଭୂମିରେ ବସିଥିବା ଅଗ୍ନି ପରି।” ରାବଣ, ସମସ୍ତ ଲୋକଙ୍କ ଭୟ, ତାରାଙ୍କୁ ଉପେକ୍ଷା କରି, ପୁଷ୍ପକ ବିମାନରେ ଚଢ଼ି, ଦକ୍ଷିଣ ସମୁଦ୍ରକୁ ଚଲିଗଲେ। ସେଠି, ସୂର୍ଯ୍ୟଉଦୟ ପରି ମୁହଁ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ, ସୁବର୍ଣ୍ଣ ପାହାଡ଼ ସମାନ ଦେହ ଥିବା ବାଲିଙ୍କୁ ସନ୍ଧ୍ୟାବନ୍ଦନରେ ଲିନ ଦେଖିଲେ। ତାପରେ, କଜଳ ଭଳି କଳା ରାବଣ, ପୁଷ୍ପକରୁ ଅବତରି, ଚୁପଚାପ ବାଲିଙ୍କୁ ଧରିବା ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ତାଙ୍କ ନିକଟକୁ ଯାଇଲେ। କିନ୍ତୁ, ଯଥାସମୟରେ ବାଲି ରାବଣଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ, ତାଙ୍କ ମନରେ କିଛି ଭୟ କିମ୍ବା ଅସ୍ଥିରତା ଆସିଲା ନାହିଁ। ଯେପରି ଏକ ସିଂହ ଖରାଗୁଡ଼ିକୁ ଗଣେ ନାହିଁ, କିମ୍ବା ଗରୁଡ଼ ସାପକୁ ଅବହେଳା କରେ, ସେପରି ବାଲି ମଧ୍ୟ ରାବଣଙ୍କୁ ଅବହେଳା କଲେ। ବାଲି ଭାବିଲେ, “ଏହି ଦୁଷ୍ଟ ରାବଣକୁ ମୁଁ ମୋ ବାହୁ ତଳେ ଧରି, ତିନି ମହାସାଗର ଚାରିପାଖ ଘୁରି ଦେଖାଇବି।