ଏବେ ମୁଁ ଆପଣଙ୍କୁ ବାଲ କାଣ୍ଡର ପଞ୍ଚମ ଅଧ୍ୟାୟର ଏହି ଗୌରବମୟ ଅନୁଷ୍ଠାନର କଥା କହିବି, ଯେଉଁଥିରେ ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର ମହାନ କଥା ପ୍ରସ୍ତୁତ ହୋଇଛି। ପ୍ରାଚୀନ କାଳରେ ଏହି ପୃଥିବୀ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବରେ ସେହି ବିଜୟୀ ରାଜାମାନଙ୍କର ଅଧିନରେ ଥିଲା, ଯେଉଁମାନେ ପ୍ରଜାପତିଠାରୁ ଆରମ୍ଭ ହୋଇ ଯୁଦ୍ଧରେ ଜୟ ପାଇଥିଲେ। ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଏକ ବିଶିଷ୍ଟ ନାମ ଥିଲା—ସଗର, ଯିଁଁ ମହାସାଗର ଖନନ କରିଥିଲେ; ତାଙ୍କ ସହିତ ଷଷ୍ଟି ହଜାର ପୁଅମାନେ ସଂଘର୍ଷ କରୁଥିଲେ। ଏହି ମହାନ ଆତ୍ମାମାନେ ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁ ବଂଶର ରାଜାମାନେ ଥିଲେ, ତାଙ୍କ ଅନୁକ୍ରମରେ ଏହି ଦୀର୍ଘ ଏବଂ ମହାନ ରାମାୟଣ କଥା ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଛି। ଏବେ ଆମେ ଏହି କଥାକୁ ଆରମ୍ଭରୁ ଅନୁକ୍ରମେ ଏବଂ ଧର୍ମ, କାମ ଓ ଅର୍ଥ ସହିତ ଉପସ୍ଥାପନ କରିବାକୁ ଯାଉଛୁ, ଏହା ଇର୍ଷ୍ୟା ବିନା ଶୁଣିବା ଉଚିତ। ଏହି କଥାରେ ଏକ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଏବଂ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ନଗର ଥିଲା—ଅୟୋଧ୍ୟା, ଯାହାକୁ ସ୍ୱୟଂ ମନୁ ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କର ନାୟକ ନିର୍ମାଣ କରିଥିଲେ। ଏହି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଏବଂ ଚମତ୍କାର ନଗର ଦ୍ୱାଦଶ ଯୋଜନ ଲମ୍ବା ଓ ତିନି ଯୋଜନ ପ୍ରସ୍ତ କଥା ଥିଲା, ଯାହାର ମୁଖ୍ୟ ସଡକ ଚିତ୍ତକର୍ଷକ ଭାବରେ ବିଭାଜିତ ହୋଇଥିଲା। ଏହି ନଗର ରାଜପଥ ଦ୍ୱାରା ଶୋଭିତ ଥିଲା, ଯାହା ସଦା ତଝା ଫୁଲରେ ଭରିଥିଲା ଓ ଜଳରେ ସିଞ୍ଚିତ ହୋଇଥିଲା। ଏଠି ଦଶରଥ ରାଜା, ତାଙ୍କ ରାଜ୍ୟର ବୃଦ୍ଧିକାରୀ, ଏହି ନଗରରେ ଦେବତାମାନେ ସ୍ୱର୍ଗରେ ଯେଉଁପରି ରହନ୍ତି, ସେପରି ରହୁଥିଲେ। ଏହି ଅୟୋଧ୍ୟା ଦ୍ୱାର, ତୋରଣ, ଭଲ ଭାବରେ ବିଭାଜିତ ବଜାର, ବିଭିନ୍ନ ଯନ୍ତ୍ର ଓ ଅସ୍ତ୍ର-ଶସ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ସଜିଥିଲା, ଏଠି ସମସ୍ତ କଳାକାର ରହୁଥିଲେ। ଏଠି ରଥୀ, ଗାୟକ, ଉଚ୍ଚ ମନ୍ଦିର ଓ ଧ୍ୱଜା, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଯୁଦ୍ଧ ଯନ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ଭିଡ଼ ଥିଲା। ଏହି ନଗର ଚାରିପାଖରେ ନାଟିକା ଓ ନୃତ୍ୟକାରୀ ଦଳ, ଉଦ୍ୟାନ ଓ ଆମ୍ବ ଗଛ, ଶାଳ ଗଛର ମହାବଳୟ ଦ୍ୱାରା ଉପସ୍ଥିତ ଥିଲା। ଏଠି ଗଭୀର ଓ ଦୃଢ଼ କୋଟ, ଅନ୍ୟମାନଙ୍କ ପାଇଁ ପ୍ରବେଶ କଠିନ୍, ଏବଂ ଘୋଡ଼ା, ହାତୀ, ଗାଈ, ଉଠ, ଗଧା ଦ୍ୱାରା ପୂର୍ଣ୍ଣ ଥିଲା। ଏହି ନଗର ବହୁ ଦେଶର ବଣିକମାନେ ଦ୍ୱାରା ଶୋଭିତ ଓ ଅନୁଗତ ରାଜାମାନେ ଦ୍ୱାରା ଅଂକୁରିତ ଥିଲା। ଏଠି ରତ୍ନ ଦ୍ୱାରା ଶୋଭିତ ମହାନ୍ତି ମନ୍ଦିର, ପର୍ବତ ସମ, ଉଚ୍ଚ ମନ୍ଦିର ଦ୍ୱାରା ଭରିଥିଲା, ଏବଂ ଅମରାବତୀ ସ୍ୱର୍ଗ ନଗର ପରି ଦେଖାଯାଉଥିଲା। ଏହି ଚମତ୍କାର ନଗର ଚେସ୍ବୋର୍ଡ ରୂପରେ ନିର୍ମିତ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ନାରୀମାନେ ଦ୍ୱାରା ନିର୍ଭର, ପ୍ରତ୍ୟେକ ପ୍ରକାର ରତ୍ନ ଦ୍ୱାରା ଭରିଥିଲା, ଦିବ୍ୟ ମନ୍ଦିର ଦ୍ୱାରା ଶୋଭିତ ଥିଲା। ଏଠି ଦୃଢ଼ ଏବଂ ଅଭିନ୍ନ ରହିବା ଉପଯୁକ୍ତ ନିବାସ, ସମ ଭୂମିରେ ନିର୍ମିତ, ଚାଉଳ ଓ ଯବ ଦ୍ୱାରା ପୂର୍ଣ୍ଣ, ଇଖ ଦ୍ୱାରା ମିଠା ଜଳ ରହିଥିଲା। ଏହି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ନିବାସ ଭୂମିରେ ଡ଼ାକ ଓ ମୃଦଙ୍ଗ, ବୀଣା ଓ ପଣବ ଦ୍ୱାରା ମହାନ ଧ୍ୱନିରେ ତଳିଥିଲା। ସିଦ୍ଧମାନେ ତାପସ୍ୟା କରି ସ୍ୱର୍ଗରେ ଯେଉଁପରି ଦିବ୍ୟ ନିବାସ ପାଆନ୍ତି, ଏଠି ମହାନ ନରମାନେ ଦ୍ୱାରା ଭରିଥିଲା, ଭଲ ଭାବରେ ବ୍ୟବସ୍ଥିତ ଥିଲା। ଏଠି ଅସ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ଦୂର ଓ ନିକଟ ଲକ୍ଷ୍ୟରେ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବରେ ଆଘାତ କରିପାରିବା ଦକ୍ଷ ଅନେକ ଯୋଧ୍ୟା, ଶବ୍ଦ ଦ୍ୱାରା ଆଘାତ କରିବାରେ ଦକ୍ଷ, ହାତ ହଲ୍କା ଏବଂ କୌଶଳୀ ଥିଲେ। ସେମାନେ ଜଙ୍ଗଲରେ ଦହାଡ଼ୁଥିବା ସିଂହ, ବାଘ ଓ ଜଙ୍ଗଲି ଶୁଅ ଦ୍ୱାରା ମୃତ୍ୟୁ ଦେଇଥିଲେ, ତୀକ୍ଷ୍ଣ ଅସ୍ତ୍ର ଓ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ହାତ ଦ୍ୱାରା ଯୁଦ୍ଧ କରିଥିଲେ। ଏପରି ହଜାର ହଜାର ମହାନ ରଥୀମାନେ ଦ୍ୱାରା ଦଶରଥ ତାଙ୍କ ନଗରକୁ ଭରିଥିଲେ। ଏହି ନଗର ଅଗ୍ନିପରି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦ୍ୱିଜମାନେ, ବେଦର ଷଡ଼ଅଙ୍ଗ ଜ୍ଞାନୀ, ହଜାର ହଜାର ସତ୍ୟନିଷ୍ଠ ମହାନ ଆତ୍ମା, ମହାଋଷି ସମ ତପସ୍ୱୀ ଦ୍ୱାରା ଚାରିପାଖରେ ଘିରିଥିଲା। ଏବେ ମୁଁ ଆପଣଙ୍କୁ ବାଲ କାଣ୍ଡର ଷଷ୍ଠ ଅଧ୍ୟାୟର କଥା କହିବି। ଅୟୋଧ୍ୟା ଏହି ନଗରରେ ଏକ ବେଦଜ୍ଞ, ସମସ୍ତ ଜ୍ଞାନର ଅଧିକାରୀ, ଦୂରଦର୍ଶୀ, ଦୀପ୍ତିମାନ, ନଗର ଓ ଦେଶବାସୀଙ୍କର ପ୍ରିୟ ଥିଲେ। ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁ ବଂଶରେ ସେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ରଥୀ, ବିଦ୍ଧାନୀ, ଧର୍ମନିଷ୍ଠ, ନିଜ ଇଚ୍ଛା ଉପରେ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ ଥିଲେ; ରାଜର୍ଷି ସମ, ତିନି ଲୋକରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଥିଲେ। ସେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ, ଶତ୍ରୁ ନାଶକ, ମିତ୍ରପ୍ରତି ସୁମଧୁର, ଇନ୍ଦ୍ର ଓ କୁବେର ଭଳି ଧନ ଓ ସମ୍ପଦରେ ସମାନ ଥିଲେ। ମନୁ ଯେପରି ଦୀପ୍ତିମାନ ଏବଂ ଜଗତର ରକ୍ଷକ ଥିଲେ, ଦଶରଥ ରାଜା ମଧ୍ୟ ଏହି ସମସ୍ତ ଜଗତର ରକ୍ଷକ ଥିଲେ। ତାଙ୍କ ସତ୍ୟ ନିଶ୍ଚୟ ଓ ତ୍ରିବିଧ ପୁରୁଷାର୍ଥ ପାଳନ ଦ୍ୱାରା, ଏହି ଅତ୍ୟନ୍ତ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ନଗର ଅମରାବତୀରେ ଇନ୍ଦ୍ର ଯେପରି ଶାସନ କରନ୍ତି, ସେପରି ଶାସିତ ହୋଇଥିଲା। ଏହି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ନଗରରେ କୌଣସି ଘର ଅଳ୍ପ ଧନ ଥିଲା ନାହିଁ; ପ୍ରତ୍ୟେକ ଗୃହସ୍ଥ ଗାଈ, ଘୋଡ଼ା, ଧନ ଓ ଧାନର ଅଧିକାରୀ ଏବଂ ସଫଳ ଥିଲେ। ଏଠି କୌଣସି ଲୋକ ଲୋଭୀ, କଞ୍ଜୁଷ, କ୍ରୂର ନଥିଲେ; ଅଲ୍ପଜ୍ଞ, ନାସ୍ତିକ କିମ୍ବା ଅବିଦ୍ୱାନ ଲୋକ ଦେଖିବାକୁ ମିଳୁନଥିଲା। ପୁରୁଷ ଓ ନାରୀମାନେ ନିତିଶିଳ୍ପ ଓ ଶୁଭ୍ର ଚରିତ୍ର, ଶୁଭ୍ର ଆଚରଣ, ଉଲ୍ଲାସିତ ଓ ଉନ୍ନତ ମନୋଭାବ, ମହାଋଷି ସମାନ ଶୁଭ୍ର ଥିଲେ। ଏଠି କୌଣସି ଲୋକ କଣସି ଦାୟ, ମୁକୁଟ, ମାଳା ବିନା, ଅଳ୍ପ ଉପଭୋଗ ବିନା, ଅସ୍ନାନ, ଅଲଙ୍କାର ବିନା, ଅସୁଗନ୍ଧି ବିନା ଦେଖିବାକୁ ମିଳୁନଥିଲା। ଏଠି କୌଣସି ଅଶୁଦ୍ଧ ଖାଦ୍ୟ ଖାଉଥିବା, ଦାନ ନଦେଇଥିବା, ବାହୁବନ୍ଦ, ଗଳାବନ୍ଦ, ହସ୍ତାଳଙ୍କାର ବିନା, ନିଜ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଉପରେ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ ନଥିବା ଲୋକ ଦେଖିବାକୁ ମିଳୁନଥିଲା। ଏଠି କୌଣସି ଲୋକ ଅଗ୍ନି ଉପାସନା ଅନ୍ୟଥା କରୁନଥିଲେ, ଯଜ୍ଞ ନ କରୁନଥିଲେ, କଞ୍ଜୁଷ, ଚୋର, ଦୁଷ୍ଟ ଚରିତ୍ର, ମିଶ୍ର ଜାତି ଲୋକ ଦେଖିବାକୁ ମିଳୁନଥିଲା। ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ସଦା ନିଜ କର୍ତ୍ତବ୍ୟରେ ନିଷ୍ଠ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ, ଦାନ ଓ ଅଧ୍ୟୟନରେ ଲଗ୍ନ, ଦାନ ଗ୍ରହଣରେ ସଂଯମୀ ଥିଲେ। ଏଠି କୌଣସି ନାସ୍ତିକ, ମିଥ୍ୟାବାଦୀ, ଅଲ୍ପଜ୍ଞ, ଇର୍ଷ୍ୟାପୂର୍ଣ୍ଣ, ଅସମର୍ଥ, ଅବୁଦ୍ଧି ଲୋକ ଦେଖିବାକୁ ମିଳୁନଥିଲା।