ଏହି ଅପୂର୍ବ ଯୁଦ୍ଧର ଘଟଣାରେ, ଯେତେବେଳେ ଯମଦେବଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଚଳାଉଥିବା ଶକ୍ତିଶାଳୀ ବାଣଗୁଡ଼ିକ ରାକ୍ଷସ ରାବଣଙ୍କ ଚଉଡ଼ା ଛାତିକୁ ବେଧି ଦେଲା, ସେହି ବାଣର ଯନ୍ତ୍ରଣାରେ ରାବଣ ଅତି ଦୁଃଖିତ ହେଲେ ଓ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା କରିପାରିଲେ ନାହିଁ। ଏହିପରି, ଶତ୍ରୁ ଦଳନୀ ଯମଦେବ ନିଜ ବିଭିନ୍ନ ଅସ୍ତ୍ର-ଶସ୍ତ୍ରରେ ରାବଣଙ୍କୁ ଅବାନ୍ଧ୍ୟ କରି ଦେଲେ ଓ ସେହି ଯୁଦ୍ଧରେ ସପ୍ତ ରାତି ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ରାବଣ ଅସ୍ତିର ହେଇ ଦୌଡ଼ିଗଲେ। ସେ ସମୟରେ ଯମ ଓ ରାକ୍ଷସ ରାବଣଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଭୟଙ୍କର ଯୁଦ୍ଧ ଆରମ୍ଭ ହେଲା, ଦୁହେଁ ବିଜୟ ଲାଗି ଅଦମ୍ୟ ଚେଷ୍ଟା କରୁଥିଲେ। ଏହି ମହାସଂଗ୍ରାମ ଦେଖିବାକୁ ଦେବତାମାନେ, ଗନ୍ଧର୍ବ, ସିଦ୍ଧ, ମହାର୍ଷିମାନେ ଓ ପ୍ରଜାପତିଙ୍କ ନେତୃତ୍ୱରେ ଏହି ଯୁଦ୍ଧକ୍ଷେତ୍ରକୁ ଆସି ଏକତ୍ରିତ ହେଲେ। ତା'ପରେ, ସୃଷ୍ଟିର ଶେଷ ଯେମିତି ଭାବିବାକୁ ଲାଗିଲା, ରାକ୍ଷସମୁକ୍ତି ନାୟକ ଓ ଯମଦେବ ଭୟଙ୍କର କ୍ରୋଧରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଲେ। ରାବଣ, ନିଜ ଧନୁଷ୍ୟକୁ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ବଜ୍ର ସଦୃଶ ଚମକୁଥିବା ଅବସ୍ଥାରେ ତାଣି, ଅନବରତ ଅସଂଖ୍ୟ ବାଣ ଛାଡ଼ି ଆକାଶକୁ ଭରିଦେଲେ। ସେ ଚାରିଟି ବାଣରେ ମୃତ୍ୟୁଙ୍କୁ, ସାତଟି ବାଣରେ ସୂତଙ୍କୁ ଓ ଏକ ଲକ୍ଷ ତୀବ୍ର ବାଣରେ ଯମଙ୍କ ଶରୀରର ମୂଳ ସ୍ଥାନକୁ ଆଘାତ କଲେ। ଏହିପରି, କ୍ରୋଧିତ ଯମଙ୍କ ମୁଖରୁ ଜ୍ୱଳନ୍ତ ଅଗ୍ନି ଉଦ୍ଭବ ହେଲା, ଯାହା ତୀବ୍ର ଶିଖା, ଧୂଆଁ ଓ ଭୟଙ୍କର ଶ୍ୱାସରେ ପ୍ରଜ୍ୱଳିତ ହେଉଥିଲା। ଦେବତା, ଦାନବ, ମୃତ୍ୟୁ ଓ କାଳ ଏହି ଅଦ୍ଭୁତ ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖି ଅତି ଆନନ୍ଦିତ ଓ ଉତ୍କଣ୍ଠିତ ହେଲେ। ତା'ପରେ, ଅଧିକ କ୍ରୋଧିତ ମୃତ୍ୟୁ, ବୈ୵ସ୍ବତଙ୍କୁ କହିଲେ, "ମୋତେ ଯୁଦ୍ଧକ୍ଷେତ୍ରରେ ମୁକ୍ତ କର, ଯାହାଁକି ମୁଁ ଏହି ପାପୀ ରାକ୍ଷସକୁ ମାରିପାରିବି। ତା'ର ପ୍ରାଣ ଆଜି ଶେଷ ହେବାକୁ ଯାଇଛି, ତେଣୁ ଏହି ରାକ୍ଷସ ଆଜି ବଞ୍ଚିପାରିବେନି।" ମୃତ୍ୟୁ ତାଙ୍କ ଶକ୍ତିର ବିବର୍ଣ୍ଣନା କରି କହିଲେ, "ହିରଣ୍ୟକଶିପୁ, ନାମୁଚି, ଶମ୍ଭର, ବିସନ୍ଧି, ଧୂମକେତୁ, ବଳି, ଡମ୍ଭୁ, ବୃତ୍ର, ବାଣ, ରାଜା ଓ ଶାସ୍ତ୍ରଜ୍ଞ ରାଜାମାନେ, ଗନ୍ଧର୍ବ, ମହାନାଗ, ଋଷି, ସର୍ପ, ଦୈତ୍ୟ, ଯକ୍ଷ, ଅପ୍ସରା ଓ ବିଭିନ୍ନ ଯୁଗରେ ଭୂମି, ସମୁଦ୍ର, ପାହାଡ଼, ନଦୀ, ଗଛ—ଏମାନେ ସମସ୍ତେ ନଶ୍ଟ ହୋଇଯାଇଛନ୍ତି। ମୁଁ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ନଶ୍ଟ ହେଉଥିବା ଦେଖିଛି, ଏହି ରାତିର ଚରକୁ ମୁଁ କେଉଁଠି ଛାଡ଼ିବି? ମୋତେ ମୁକ୍ତ କର, ଯେଉଁଠି ମୁଁ ତା'କୁ ମାରିପାରିବି, କାରଣ ମୋ ଦୃଷ୍ଟିରେ ଯେଉଁଠି ପଡ଼େ, ସେଉଁଠି କେହି ବଞ୍ଚିପାରିନଥିବେ। ଏହା ମୋ ଶକ୍ତି ନୁହେଁ, ଏହା ପ୍ରକୃତିର ନିୟମ; ଯେଉଁଠି ମୁଁ ଦେଖିଛି, ସେଉଁଠି କେବଳ ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ବଞ୍ଚିପାରିନଥିବେ।" ଏହି କଥା ଶୁଣି ବଳବାନ ଧର୍ମରାଜା ଯମ ମୃତ୍ୟୁଙ୍କୁ କହିଲେ, "ତୁମେ ଅପେକ୍ଷା କର; ମୁଁ ତା'କୁ ନିଜେ ମାରିଦେବି।" ତା'ପରେ, କ୍ରୋଧରେ ଲାଲ ଚକ୍ଷୁ ହୋଇଥିବା ବୈ୵ସ୍ବତ ନିଜ ହାତରେ ଅବିଫଳ କାଳଦଣ୍ଡ ଉଠାଇଲେ। ତାଙ୍କ ପାଖରେ ସମସ୍ତ କାଳପାଶ ଥିଲା, ଏବଂ ଏକ ମହାଗଦା ଅଗ୍ନି ଓ ବିଜ୍ଳୀ ସଦୃଶ ଚମକୁଥିଲା। ତାଙ୍କ ଦୃଷ୍ଟିମାତ୍ରେ ଜୀବମାନଙ୍କ ପ୍ରାଣ ଉଦ୍ଧାର କରାଯାଏ, ତେଣୁ ସ୍ପର୍ଶ କିମ୍ବା ଆଘାତ ଦେଲେ କି ହେବ? ତିନିଁ ଅଗ୍ନିଶିଖାରେ ଘେରାଯାଇଥିଲେ, ରାକ୍ଷସକୁ ଜଳାଉଥିବା ପରି ଦେଖାଯାଉଥିଲେ; ଏହି ମହାଅସ୍ତ୍ରର ଆଘାତରେ ରାବଣ କମ୍ପିତ ହେଲେ। ଏହି ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖି ସମସ୍ତ ଯୁଦ୍ଧକ୍ଷେତ୍ରରେ ଉପସ୍ଥିତ ଲୋକ ଭୟରେ ପଳାଇଗଲେ; ଯମଙ୍କ ଦଣ୍ଡ ଉଠିଥିବା ଦେଖି ସମସ୍ତ ଦେବତା ଅତି ଆତଙ୍କିତ ହେଲେ। ଯମ ତାଙ୍କ ଦଣ୍ଡ ରାବଣଙ୍କୁ ଆଘାତ କରିବାକୁ ଯିବାବେଳେ, ବ୍ରହ୍ମା ସ୍ୱୟଂ ଏଠାରେ ପ୍ରକଟ ହେଲେ ଓ ଯମଙ୍କୁ କହିଲେ—"ହେ ବୈ୵ସ୍ବତ, ଏହି ରାତିର ଚରକୁ ତୁମେ ଏହି ଦଣ୍ଡ ଦ୍ୱାରା ମାରିପାରିବେନି, କାରଣ ସେ ତୁମ ଶକ୍ତିର ଅଧିନ ନୁହେଁ। ମୁଁ ତା'କୁ ଏକ ଵର ଦେଇଛି, ତେଣୁ ମୋ ଉଚ୍ଚାରିତ କଥା ଅସତ୍ୟ କରିବାଠାରୁ ରହିବା ଉଚିତ। କାରଣ ଯେଉଁଠି ଦେବତା ବା ମନୁଷ୍ୟ, ମୋର କଥାକୁ ଅସତ୍ୟ କରେ, ସେ ସମସ୍ତ ତିନି ଲୋକକୁ ଅସତ୍ୟ କରେ—ଏହି ବାବଦରେ କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ। ଏହି କ୍ରୋଧିତ ଦଣ୍ଡ ଯେତେବେଳେ ଛାଡ଼ାଯାଏ, ତେଉଁଠି ସେ ମିତ୍ର-ଶତ୍ରୁ ଭେଦ ନ ରଖି, ସମସ୍ତଙ୍କୁ ନଶ୍ଟ କରେ ଓ ତିନି ଲୋକରେ ଭୟ ସୃଷ୍ଟି କରେ। ଏହି କାଳଦଣ୍ଡ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ପାଇଁ ଅପରାଜିତ ଓ ଅପାର ଶକ୍ତିଶାଳୀ, ମୁଁ ଆରମ୍ଭରେ ମୃତ୍ୟୁକୁ ପୂର୍ବଗାମୀ କରି ଏହାକୁ ସୃଷ୍ଟି କରିଥିଲି। ତେଣୁ, ମୃଦୁଭାବରେ କହୁଛି, ଏହି ଦଣ୍ଡ ରାବଣଙ୍କ ମାଥାରେ ପଡ଼ିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ; ଏହା ପଡ଼ିଲେ, କେହି ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ବଞ୍ଚିପାରିବେନି। ଯଦି ଏହି ଦଣ୍ଡ ପଡ଼ିଲା ଓ ଏହି ରାକ୍ଷସ ମରିଲା ନାହିଁ, କିମ୍ବା ଦଶମୁଖୀ ରାବଣ ମରିଗଲେ, ଦୁଇଥିରେ ଯେଉଁ ହେଉ, ମୋର କଥା ଅସତ୍ୟ ହେବ। ତେଣୁ, ଏହି ଉଠାଇଥିବା ଦଣ୍ଡକୁ ଲଙ୍କାପତି ରାବଣଙ୍କୁ ଉପରେ ନ ଛାଡ଼, ଏବଂ ଆଜି ମୋ ସତ୍ୟକୁ ରକ୍ଷା କର, ଯଦି ତୁମେ ଲୋକମାନେ ପାଇଁ ଚିନ୍ତା କର।" ଏପରି କଥା ଶୁଣି, ଧର୍ମରାଜା ଯମ ନମ୍ର ଭାବେ କହିଲେ, "ମୁଁ ଏହି ଦଣ୍ଡକୁ ହଟାଉଛି, କାରଣ ଆପଣ ଆମ ଉପରେ ସର୍ବୋଚ୍ଚ।" ତେବେ, ଯମ ଅନୁତାପ କରି କହିଲେ, "ଏବେ ମୁଁ କ'ଣ କରିପାରିବି? ଯଦି ଏହି ଵର ଦ୍ୱାରା ମୁଁ ତା'କୁ ମାରିପାରିବିନି, ତେବେ ମୋର କିଛି କରିବା ନାହିଁ। ତେଣୁ, ମୁଁ ଏହି ରାକ୍ଷସର ଦୃଷ୍ଟିରୁ ଅଦୃଶ୍ୟ ହେବି।" ଏହିପରି କହି, ସେ ତାଙ୍କ ରଥ, ଘୋଡ଼ା ସହିତ ଏଠାରେ ଅଦୃଶ୍ୟ ହେଲେ। ଏପରି ଯମଙ୍କୁ ହରାଇ ଓ ନିଜ ନାମ ଘୋଷଣା କରି, ରାବଣ ପୁନି ପୁଷ୍ପକ ରଥ ଚଢ଼ି ଯମଲୋକରୁ ବାହାରିଗଲେ। ତା'ପରେ ବୈ୵ସ୍ବତ ଯମ, ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ନେତୃତ୍ୱରେ ଦେବମାନେ, ଓ ମହାମୁନି ନାରଦ ଆନନ୍ଦରେ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଚଲିଗଲେ। ଏହିପରି ଦେବମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଯମଙ୍କୁ ହରାଇ ରାବଣ ଯୁଦ୍ଧରେ ନିଜ ଶୌର୍ୟରେ ଗର୍ବିତ ହୋଇ ନିଜ ସାଥୀମାନଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ। ରାକ୍ଷସମାନେ ରାବଣଙ୍କୁ ରକ୍ତରେ ଭିଜା ଓ ଅନେକ ଆଘାତରେ ଅଳସା ଦେଖି, ସେଙ୍କୁ ସ୍ନେହରେ ଆଗକୁ ଆସିଲେ। ବିଜୟର ଅଭିନନ୍ଦନ କରି, ମାରୀଚ ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ମଧ୍ୟ ପୁଷ୍ପକ ରଥରେ ଚଢ଼ି, ରାବଣଙ୍କ ସହ ଆନନ୍ଦରେ ଯାତ୍ରା କଲେ।