ଏହିପରି ଘଟଣା ଘଟିଲା ଯେ, ରାକ୍ଷସମନ୍ଦଳର ସ୍ବାମୀ ରାବଣ ଅଯୋଧ୍ୟାକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ। ସେ ସମୟରେ ଏହି ନଗରୀ ଅନରଣ୍ୟ ରାଜାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଏମିତି ଭଳି ରକ୍ଷିତ ଥିଲା, ଯେପରି ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଅମରାବତୀ; ଅନରଣ୍ୟ ଏକ ପୁରୁଷସିଂହ, ପୁରନ୍ଦରଙ୍କ ସମାନ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଥିଲେ। ରାବଣ ରାଜାଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ଆସି କହିଲେ, “ମୋ ସହିତ ଯୁଦ୍ଧ କର, କିମ୍ବା ହାର ମାନି ଦେ; ଏହି ମୋ ଆଦେଶ।” ଏହି ଦୁଷ୍ଟ ହୃଦୟ ବାକ୍ୟ ଶୁଣି ଅଯୋଧ୍ୟାଧିଶ ଅନରଣ୍ୟ କ୍ରୋଧିତ ହୋଇ ରାକ୍ଷସରାଜଙ୍କୁ ଉତ୍ତର ଦେଲେ, “ହଁ, ରାକ୍ଷସମନ୍ଦଳର ପ୍ରଭୁ, ମୁଁ ତୁମକୁ ଏକାକି ଯୁଦ୍ଧ ଦେଉଛି। ତୁମେ ପ୍ରସ୍ତୁତ ହୁଅ, ମୁଁ ମଧ୍ୟ ତେଣୁଁ ହେବି।” ଏହିପରି କଥା ପୂର୍ବେ ଶୁଣାଯାଇଥିଲା ପରି, ରାଜାଙ୍କ ସେଇ ବିରାଟ ସେନା ରାକ୍ଷସମାନଙ୍କ ବିନାଶ ପାଇଁ ଉତ୍ସୁକ ହୋଇ ବାହାରିଲା। ଦଶ ହଜାର ହାତୀ, ଏକ ଲକ୍ଷ ଘୋଡ଼ା, ଏବଂ ଅନେକ ହଜାର ରଥ ଓ ପଦାତି ଏହି ସେନାରେ ଥିଲେ। ସେ ସେନା ଭୂମିକୁ ପୂର୍ଣ୍ଣ କରି, ରଥ ଓ ପଦାତି ସହିତ ଯୁଦ୍ଧକ୍ଷେତ୍ରକୁ ଆଗେଇଲା, ଏବଂ ଏକ ବଡ଼ ଭୟଙ୍କର ଯୁଦ୍ଧ ଆରମ୍ଭ ହେଲା। ଏହି ଯୁଦ୍ଧ ଅନରଣ୍ୟ ରାଜା ଓ ରାକ୍ଷସମନ୍ଦଳର ପ୍ରଭୁ ରାବଣଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଅଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ଭାବେ ହେଲା, ଯେଉଁଠାରେ ରାବଣଙ୍କ ସେନା ଓ ରାଜାଙ୍କ ସେନା ମୁହଁମୁହିଁ ହେଲେ। ବହୁ ଦିନ ଧରି ଅତି ବୀରତା ପ୍ରଦର୍ଶନ କରି ଯୁଦ୍ଧ କରିବା ପରେ, ସମଗ୍ର ସେନା ଅଗ୍ନିରେ ହବି ପଡ଼ିବା ପରି ନଶ୍ଟ ହୋଇଗଲା। ଏହି ଜ୍ୱଳନ୍ତ ସେନା ରାକ୍ଷସମାନଙ୍କ ଶକ୍ତି ସାମ୍ନାରେ ତୁରନ୍ତ ଧ୍ୱଂସ ହୋଇଗଲା, ପ୍ରବଳ କୋଳାହଳ ମଧ୍ୟରେ ସେ ସେନା ଅଗ୍ନିକୁ ପ୍ରବେଶ କରୁଥିବା ପତଙ୍ଗ ପରି ନଶ୍ଟ ହେଲା। ରାଜା ଦେଖିଲେ ତାଙ୍କ ବିରାଟ ସେନା ଶତଶଃ ଜଙ୍ଗଲ ନଦୀ ମହାସାଗରକୁ ପ୍ରବେଶ କରୁଥିବା ପରି ନଶ୍ଟ ହେଉଛି। ତା’ପରେ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଧନୁଷ ସମାନ ଧନୁଷ ଚାପି, କ୍ରୋଧରେ ଭରିଯାଇ ରାଜା ନିଜେ ରାବଣଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ଦଢ଼ି ହେଲେ। ଅନରଣ୍ୟ ତୁମର ମାନ୍ତ୍ରୀମଣ୍ଡଳୀ—ମାରୀଚ, ଶୁକ, ସାରଣ ଏବଂ ପ୍ରହସ୍ତ—କୁ ହରାଇ ଦେଲେ ଏବଂ ସେମାନେ ମୃଗ ପରି ପଳାଇଗଲେ। ତା’ପରେ ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁ ବଂଶର ଗର୍ବ ରାଜା ରାକ୍ଷସରାଜଙ୍କ ମୁଣ୍ଡରେ ଆଠଶଏ ତୀର ବର୍ଷା କଲେ। କିନ୍ତୁ ସେ ତୀରଗୁଡ଼ିକ ବର୍ଷିଲେ ମଧ୍ୟ କିଛି କ୍ଷତି କରିପାରିଲେ ନାହିଁ, ଯେପରି ମେଘରୁ ବର୍ଷା ପଡ଼ିଲେ ପର୍ବତ ଶିଖର କିଛି ହାନି ହୁଏନାହିଁ। ତା’ପରେ ରାକ୍ଷସମନ୍ଦଳର କ୍ରୋଧିତ ପ୍ରଭୁ ତାଙ୍କ ହାତରି ରାଜାଙ୍କ ମୁଣ୍ଡରେ ଆଘାତ କରିଲେ, ଏବଂ ରାଜା ରଥରୁ ପଡ଼ିଗଲେ। ଭୂମିରେ ପଡ଼ି, ତାଙ୍କ ଅଙ୍ଗଗୁଡ଼ିକ କମ୍ପିତ ଏବଂ ଅସ୍ଥିର ହୋଇଗଲା, ତେଉଁ ଜଙ୍ଗଲରେ ବଜ୍ରପାତ ହୋଇଥିବା ଶାଳ ଗଛ ପରି ଶୟନ କଲେ। ରାକ୍ଷସ ହସି କହିଲେ, “ହେ ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁ, ଏହି ଯୁଦ୍ଧ କରି କଣ ଫଳ ଲାଗିଲା? ତିନି ଲୋକରେ କେହି ମୋ ସହିତ ଏକାକି ଯୁଦ୍ଧ କରିପାରିବେ ନାହିଁ; ମୁଁ ଭାବୁଛି ତୁମେ ଭୋଗରେ ଅତିରିକ୍ତ ଆସକ୍ତ ଏବଂ ମୋ ଶକ୍ତିକୁ ଚିହ୍ନିପାରୁ ନାହିଁ।” ଏପରି କଥା ଶୁଣି, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଅବସାନ୍ନ ହୋଇଥିବା ରାଜା ଉତ୍ତର ଦେଲେ, “ଏଠାରେ କ’ଣ କରିପାରିବି? କାଳକୁ କେହି ଜୟ କରିପାରିବେ ନାହିଁ। ମୁଁ ତୁମର ଦ୍ୱାରା ହାରି ନାହିଁ, କେବଳ କାଳ ଦ୍ୱାରା ଏ ଦୁର୍ଦ୍ଦଶା ହୋଇଛି, ତୁମେ କେବଳ ଉପଲକ୍ଷ୍ୟ ମାତ୍ର। ଏବେ ମୋ ଜୀବନ ଶେଷ ହେଉଛି, ମୁଁ ଯୁଦ୍ଧରୁ ପଳାଇ ନାହିଁ, ତୁମେ ମୋତେ ପଳାଇବାବେଳେ ମାରିନାହିଁ।” “ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁ ବଂଶ ପ୍ରତି ଆଦର ରଖି ତୁମକୁ କିଛି କହିବି, ରାକ୍ଷସ—ଯଦି ମୁଁ ଦାନ, ଯଜ୍ଞ କିମ୍ବା ଶୁଭ ତପସ୍ୟା କରିଥାଏ, ତେବେ ଏହି ମହାତ୍ମା ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁ ବଂଶରେ ଦଶରଥ ପୁତ୍ର ରାମ ନାମକ ଏକ ପୁତ୍ର ଜନ୍ମ ନେବେ—ସେ ତୁମର ପ୍ରାଣ ନେବେ।” ଏହି ଶାପ ଦେବା ସହିତ ଦେବତାମାନେ ଦିବ୍ୟ ଢୋଳ ବଜାଇଲେ, ଆକାଶରୁ ପୁଷ୍ପ ବର୍ଷା ହେଲା। ଏହା ପରେ ରାଜା, ରାଜାମାନଙ୍କ ସ୍ୱାମୀ, ଦେବଲୋକକୁ ଗଲେ; ତାଙ୍କ ସ୍ୱର୍ଗାରୋହଣ ପରେ ରାକ୍ଷସ ଅପସାରିଗଲେ। ତା’ପରେ ରାକ୍ଷସମନ୍ଦଳର ପ୍ରଭୁ ରାବଣ ଭୂମଣ୍ଡଳର ମାନବମାନେ ଭୟଭୀତ ହେଉଥିବା ବେଳେ, ଏକ ଘନ ମେଘ ମଧ୍ୟରେ ଦେବୃଷି ନାରଦଙ୍କ ସମ୍ମୁଖୀନ ହେଲେ। ଦଶମୁଖୀ ରାତିରେ ଚରଣ କରୁଥିବା ରାବଣ ନାରଦଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରି, ତାଙ୍କ ସୁସ୍ଥତା ଓ ଆଗମନ କାରଣ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ। ଦେବମନ୍ଦଳର ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଏବଂ ଦୀପ୍ତିମାନ ମହାମୁନି ନାରଦ ଏକ ମେଘ ଉପରେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ହୋଇ, ପୁଷ୍ପକ ରଥରେ ବସିଥିବା ରାବଣଙ୍କୁ କହିଲେ, “ହେ ମୃଦୁ ଭାଷୀ ରାକ୍ଷସମନ୍ଦଳର ପ୍ରଭୁ, ବିଶ୍ରବାସଙ୍କ ପୁତ୍ର, ଏଠାରେ ରୁହ। ତୁମର ଉତ୍ତମ ବଂଶ ଓ ଶୂର କାର୍ଯ୍ୟ ଦେଖି ମୁଁ ପ୍ରସନ୍ନ। ବିଷ୍ଣୁ ସହିତ ତୁମ ଯୁଦ୍ଧ, ଦୈତ୍ୟମାନଙ୍କ ନିଧନ, ଗନ୍ଧର୍ବ ଓ ସର୍ପମାନଙ୍କ ଉପରେ ଉପଦ୍ରବ ଓ ଯୁଦ୍ଧ ଦେଖି ମୁଁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ। ଏବେ ମୁଁ ତୁମକୁ କିଛି କହିବି, ଯଦି ଶୁଣିବାକୁ ଚାହଁ, ଶୁଣିବା ପରେ ତାହା ଅନୁସାରେ କାର୍ଯ୍ୟ କର; ତେଣୁ ମୋ ପୁତ୍ର, ମନ ଏକାଗ୍ର କରି ମୋ କଥା ଶୁଣ। ମୋ ପୁତ୍ର, ଯେଉଁଠି ଦେବତାମାନେ ରକ୍ଷା କରୁଛନ୍ତି, ସେଉଁଠି ତୁମେ କିପରି ମାରିପାରିବ? ଏହି ଜଗତ ମୃତ୍ୟୁର ଅଧୀନ ହୋଇଗଲେ, ଏହା ପୂର୍ବରୁ ଧ୍ୱଂସ ହୋଇଯାଏ। ତୁମେ ଦେବ, ଅସୁର, ଦୈତ୍ୟ, ଯକ୍ଷ, ଗନ୍ଧର୍ବ ଓ ରାକ୍ଷସମାନଙ୍କୁ ଅଜୟ କରିପାରିବ, କିନ୍ତୁ ମାନବମାନେ ପ୍ରତି ନୁହେଁ। ଏମିତି ଏକ ଜଗତ, ଯେଉଁଠି ଲୋକମାନେ ସର୍ବଦା ଉତ୍ତମ ମଙ୍ଗଳ ନେଇ ଭ୍ରମିତ, ଦୁଃଖ ଓ ବିପଦରେ ଘେରାଏ, ରୋଗ ଓ ବୃଦ୍ଧାପ୍ୟରେ ପୀଡ଼ିତ, କିଏ ଧ୍ୱଂସ କରିବାକୁ ଚାହିଁବେ? ଏହି ମାନବ ଜଗତ ସବୁଠାରେ ବିପଦରେ ପଡ଼ିଥିବା ସ୍ଥିତିରେ, କିଏ ଜ୍ଞାନୀ ହୋଇ ଯୁଦ୍ଧ ଚାହିଁବେ? ଏହି ଦୁଃଖ, ଭୋକ, ତୃଷ୍ଣା, ବୃଦ୍ଧାପ୍ୟ, ଶୋକ ଓ ବିବ୍ରମରେ ଦୁଃଖିତ ଏହି ଜଗତକୁ ଧ୍ୱଂସ କରିନ ରାକ୍ଷସପତି। ଦେଖ, ଏହି ମାନବ ଜାତି ଭ୍ରମିତ ଓ ଅଜ୍ଞାତ ଚରିତ୍ରରେ ଅଦ୍ଭୁତ, ଏହାର ଗତି ଅଜଣା। କେବେ କେବେ କିଛି ଲୋକ ସଙ୍ଗୀତ ଓ ନୃତ୍ୟରେ ଆନନ୍ଦିତ ହୁଅନ୍ତି, ଅନ୍ୟମାନେ ଦୁଃଖରେ ଆଖିରୁ ଅଂଶୁ ଝରାଇ ଶୋକ କରନ୍ତି।