ଭାରତଙ୍କର ଜ୍ୟେଷ୍ଠ ଭାଇ ରାମ, ରାଜପଥ ଓ ଗଲିରେ ଦୁଇ କୁଶୀଲବଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ। ସେମାନେ ଦେଖିବା ପରେ ରାମ ତାଙ୍କୁ ନିଜ ଘରକୁ ନେଇଗଲେ। ଶତ୍ରୁଦ୍ଧାରୀ ରାମ, ଏହି ଦୁଇ ଗଣ୍ଡର୍ବ ସମାନ ଶ୍ରେଷ୍ଠ କୁଶୀଲବଙ୍କୁ ଯଥାଯଥ ସମ୍ମାନ ଦେଲେ; ଦିବ୍ୟ ସୁବৰ্ণାସନରେ ବସି ରାମ ଏହି ଦୁଇଁକୁ ଆଦର ଦେଲେ। ତାଙ୍କର ପରିବାର ଓ ମନ୍ତ୍ରୀମଣ୍ଡଳ ଉପସ୍ଥିତ ଥିଲେ, ରାମ ଦୁଇ କୁଶୀଲବଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ, ଯେଉଁମାନେ ଦେଖିବାରେ ଅତି ଶୋଭାମୟ ଓ ସୁଶିଳ ଥିଲେ। ରାମ ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ଶତ୍ରୁଘ୍ନ ଓ ଭାରତଙ୍କୁ କହିଲେ, “ଏହି ଦୁଇଁ, ଦେବତା ସମାନ ଚମକୁଛନ୍ତି, ତାଙ୍କର କଥା ଆମେ ଶୁଣିବା।” ସେ ଗାୟକ ଦୁଇଁକୁ ଉତ୍ସାହିତ କଲେ, ଯେଉଁମାନେ ଭାରି ଅର୍ଥପୂର୍ଣ୍ଣ ଓ ଭାବପୂର୍ଣ୍ଣ କଥା ଗାଇବେ। କୁଶୀଲବ ଦୁଇଁ ଏହି କଥା ମନ ଓ ହୃଦୟରୁ ମଧୁର ଓ ଉତ୍ସାହିତ ଭାବରେ ଗାଇଲେ। ସେମାନେ ତାନ ଓ ଲୟର ସମନ୍ୱୟରେ ଏହି ଗୀତ ଗାଇଲେ, ଅର୍ଥ ମନେ ପକାଇ ଗାଇଲେ; ଏହି ଗୀତ ଶ୍ରୋତାଙ୍କର ଶରୀର, ମନ ଓ ହୃଦୟକୁ ଆନନ୍ଦ ଦେଲା, ଏହାର ଶବ୍ଦ ମଧୁର ହୋଇ ସମାଜକୁ ଆଲୋକିତ କଲା। ଏହି ଦୁଇ କୁଶୀଲବ, ରାଜସ୍ୱ ଚିହ୍ନ ଥିବା ତପସ୍ୱୀ, ଗୀତ ଓ ତପସ୍ୟାରେ ଦକ୍ଷ; ନିଜେ ରାମ ମଧ୍ୟ ଏହି ଦୁଇଁକୁ ଆଶ୍ଚର୍ୟ ମାନେ। ଏବେ ତାଙ୍କର ପୁଣ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟର ଉତ୍କୃଷ୍ଟ କଥା ଶୁଣ। ରାମଙ୍କ ଉକ୍ତିରେ ଉତ୍ସାହିତ ହୋଇ, ଦୁଇ କୁଶୀଲବ ନିୟମିତ ପଦ୍ଧତିରେ ଗୀତ ଆରମ୍ଭ କଲେ; ରାମ, ସମାଜରେ ବସି ଦୀରେ-ଦୀରେ ଶୁଣିବା ଆଶାରେ ଲୀନ ହେଲେ। ଏବେ ତୁମେ ଶୁଣ, ବାଲ କାଣ୍ଡର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ରାମାୟଣର ପଞ୍ଚମ ସର୍ଗ। ଏହି ପୃଥିବୀ ଏକ ସମୟରେ ସମସ୍ତ ରାଜାଙ୍କର ଥିଲା, ଯେଉଁମାନେ ଯୁଦ୍ଧରେ ଜିତିଥିଲେ, ପ୍ରଜାପତି ଠାରୁ ଆରମ୍ଭ। ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଏକ ନାମ ଥିଲା ସଗର, ଯିଏ ସାଗର ଖନନ କରିଥିଲେ; ତାଙ୍କୁ ଅଠାଠି ହଜାର ପୁଅ ଘେରି ଥିଲେ। ଏହି ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁ ବଂଶର ମହାତ୍ମା ରାଜାମାନେ ମଧ୍ୟରୁ ଏହି ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ରାମାୟଣ କଥା ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଛି। ଏବେ ଆମେ ଏହି କଥା ପ୍ରାରମ୍ଭରୁ ନ୍ୟାୟ, କାମ ଓ ଅର୍ଥ ସହିତ ଅନ୍ତର୍ଗତ ଭାବରେ ଏହା ଶୁଣିବା; ଏହି କଥା ଇର୍ଷ୍ୟା ବିନା ଶୁଣିବା ଉଚିତ। ଏକ ନଗର ଥିଲା ଆୟୋଧ୍ୟା, ଯାହା ବିଶ୍ୱରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ, ମନୁ ନିଜେ ଏହି ନଗର ନିର୍ମାଣ କରିଥିଲେ। ଏହି ମହାନ ଓ ଭବ୍ୟ ନଗର ଦ୍ୱାଦଶ ଯୋଜନ ଲମ୍ବା ଓ ତିନି ଯୋଜନ ଚଉଡ଼ା ଥିଲା, ମୁଖ୍ୟ ରାସ୍ତା ସୁନିୟୋଜିତ ଥିଲା। ଏହା ଭବ୍ୟ ରାଜପଥରେ ଶୋଭିତ, ସଦା ତାଜା ଫୁଲ ଛିଟାଯାଉଥିଲା ଓ ଜଳ ଛିଟାଯାଉଥିଲା। ଦଶରଥ ରାଜା, ତାଙ୍କର ରାଜ୍ୟ ଉନ୍ନତ କରିଥିଲେ, ସେ ଏହି ନଗରରେ ଦେବତାମାନେ ଶ୍ବର୍ଗରେ ରହିଥିବା ପରି ରହିଥିଲେ। ନଗର ଦ୍ୱାର ଓ ତୋରଣରେ ଶୋଭିତ, ବଜାର ନିୟମିତ ଭାଗରେ ବିଭକ୍ତ, ଯନ୍ତ୍ର-ଅସ୍ତ୍ର ଭରିଥିଲା, ସମସ୍ତ କାରିଗର ରହିଥିଲେ। ଏହି ନଗର ରଥୀ, ଗାୟକ, ଦୀର୍ଘ ମହଳ, ଧ୍ୱଜ, ଯୁଦ୍ଧ ଯନ୍ତ୍ର ଭରିଥିଲା। ଏହା ଚାରିପାଖରେ ନୃତ୍ୟାଙ୍ଗନା ଓ ନୃତ୍ୟ ଦଳ, ଉଦ୍ୟାନ ଓ ଆମ୍ବ ତୋପ, ଶାଳ ଗଛର ଘେର ଥିଲା। ଏହି ନଗର ଗଭୀର ଖାଳି, ଦୁର୍ଗମ, ଗୋ, ହାତୀ, ଗାଈ, ଉଠ, ଗଧା ଭରିଥିଲା। ଏହା ଅନ୍ୟ ଦେଶର ବ୍ୟାପାରୀ ଓ ଅନୁଗତ ରାଜାମାନେ ଦେଇଥିବା ଦାଣ୍ଡରେ ଶୋଭିତ। ଏହି ନଗର ରତ୍ନ ମହଳରେ ମାଳା ଦିଆଯାଇଥିଲା, ଅମରାବତୀ ପରି ଉଚ୍ଚ ମହଳ ଭରିଥିଲା। ଚେସ୍ ତାଳିକା ପରି ନିୟମିତ ରୂପରେ ଶୋଭିତ, ନାରୀମାନେ ଭରିଥିଲେ, ରତ୍ନ ଭରିଥିଲା, ଦିବ୍ୟ ମହଳ ଶୋଭିତ। ଏହି ନଗର ଭୂମିରେ ଉତ୍ତମ ଭାବରେ ଉପସ୍ଥିତ, ଚିରସ୍ଥାୟୀ, ଚାଉଳ ଓ ଜଉରେ ଭରିଥିଲା, ଉପଜିବା ଜଳ ଇଖୁର ରସରେ ମିଶିଥିଲା। ଏହି ଉତ୍ତମ ଅବସ୍ଥାନ ଭୂମିରେ ଢୋଲ, ମୃଦଙ୍ଗ, ବୀଣା, ପଣବ ଗୁଞ୍ଜିଥିଲା। ସିଦ୍ଧମାନେ ତପସ୍ୟାରେ ଶ୍ବର୍ଗରେ ପାଇଥିବା ଦିବ୍ୟ ମହଳ ପରି ଏହି ନଗରର ଘର ଭଲ ଭାବରେ ବିନ୍ୟାସ ହୋଇଥିଲା, ଉଚ୍ଚ ଜନମାନେ ଭରିଥିଲେ। ଏଠାରେ ଅସ୍ତ୍ର ଦୂର ଓ ନିକଟ ଲକ୍ଷ୍ୟରେ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବରେ ଲଗାଇପାରିଥିବା ଦକ୍ଷ ଯୋଧାମାନେ, ଶବ୍ଦ ଚିହ୍ନରେ ମାରିପାରିଥିବା ଦକ୍ଷ, ହାତ ହଳକା ଓ ଦକ୍ଷ ଥିଲେ। ଏମିତି ଦକ୍ଷ ଯୋଧାମାନେ ସିଂହ, ବାଘ ଓ ଶୂକର ମାରିଥିଲେ, ତୀକ୍ଷ୍ଣ ଅସ୍ତ୍ର ଓ ବଳ ଦ୍ୱାରା ଅନ୍ତର୍ଗତ। ଦଶରଥ ଏହି ନଗରକୁ ଏହି ହଜାର ଦକ୍ଷ ରଥୀମାନେ ଭରିଥିଲେ। ଏହି ନଗର ଚାରିପାଖରେ ଅଗ୍ନି ପରି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦ୍ୱିଜ, ବେଦର ଷଡ଼ଅଙ୍ଗର ଦକ୍ଷ ଅଧ୍ୟୟନ କରିଥିବା, ହଜାର ଏହି ଉତ୍ତମ ଲୋକ, ଋଷି ଓ ତପସ୍ଵୀମାନେ ରହିଥିଲେ। ଏବେ ଶୁଣ, ବାଲ କାଣ୍ଡର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ରାମାୟଣର ଷଷ୍ଠ ସର୍ଗ। ଆୟୋଧ୍ୟା ନଗରରେ ଏକ ବେଦଜ୍ଞ ବ୍ୟକ୍ତି ଥିଲେ, ସମସ୍ତ ଜ୍ଞାନର ଧାରୀ, ଦୂରଦ୍ରଷ୍ଟା, ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ତେଜର, ନଗରବାସୀ ଓ ଗ୍ରାମବାସୀଙ୍କର ପ୍ରିୟ। ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁ ବଂଶରେ ଏହି ବ୍ୟକ୍ତି ଏକ ଦକ୍ଷ ରଥୀ, ଯଜ୍ନ କରିଥିବା, ଧର୍ମନିଷ୍ଠ, ନିଜେ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିଥିବା; ରାଜର୍ଷି ମହାଋଷି ସମାନ, ତିନି ଲୋକରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ। ଶକ୍ତିଶାଳୀ, ଶତ୍ରୁ ଦୂର କରିଥିବା, ମିତ୍ରପ୍ରିୟ, ଇନ୍ଦ୍ର କୁବେର ସମାନ ଧନ-ଏବଂ ଧନ୍ୟରେ ଏହି ରାଜା। ମନୁ ଯେପରି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ତେଜରେ ବିଶ୍ୱର ରକ୍ଷକ ଥିଲେ, ଦଶରଥ ମଧ୍ୟ ଏହି ଦେଶର ରକ୍ଷକ ଥିଲେ। ତାଙ୍କର ସତ୍ୟ ନିଶ୍ଚୟ ଓ ତିନି ପ୍ରକାର ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ପାଳନରେ ଏହି ଉତ୍ତମ ନଗର ଇନ୍ଦ୍ରର ଅମରାବତୀ ପରି ପାଳିତ ହୋଇଥିଲା। ଏହି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ନଗରରେ କୌଣସି ଲୋକ ଦୁର୍ଦ୍ରୁଷ୍ଟ ନଥିଲେ; ପ୍ରତି ଗୃହସ୍ଥ ଦକ୍ଷ, ଗାଈ, ଘୋଡ଼ା, ଧନ, ଧାନର ଧାରୀ। ଆୟୋଧ୍ୟାରେ କୌଣସି ଲୋକ ଲୋଭୀ, କୌଣସି କ୍ରୂର ନଥିଲେ; କୌଣସି ଅଜ୍ଞାନୀ କିମ୍ବା ନାସ୍ତିକ ନଥିଲେ। ପୁରୁଷ ଓ ନାରୀମାନେ ସମସ୍ତେ ଧାର୍ମିକ ଚାଳ-ଚରିତ୍ର, ସୁନିୟମିତ, ଆନନ୍ଦିତ ଭାବରେ ଅନୁଷ୍ଠାନ କରୁଥିଲେ, ମହାଋଷି ସମାନ ପବିତ୍ର ଥିଲେ। ଏହିପରି ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଆୟୋଧ୍ୟା ଓ ଦଶରଥ ରାଜାଙ୍କ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ରାଜ୍ୟରେ ଉତ୍ତମ ଜନମାନେ ଏହି ଦିବ୍ୟ କଥା ଗାଇବା ଆରମ୍ଭ କଲେ, ଓ ରାମ ଓ ତାଙ୍କର ପରିବାର ଏହି କଥା ଶ୍ରଦ୍ଧା ଓ ଆନନ୍ଦରେ ଶୁଣିଲେ।