ଏହି ଗାଥା କବିମାନଙ୍କର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଆଧାର, ସଠିକ୍ ଅନୁକ୍ରମରେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇଛି; ଏହି ଗୀତ, ସମସ୍ତ ଗୀତରେ ପାରଙ୍ଗତ ଗାୟକମାନେ ଗାଇଥିଲେ। ଏହି ଗାଥା ଶ୍ରୋତାମାନଙ୍କୁ ଦୀର୍ଘାୟୁ ଦେଇଥାଏ, ଶକ୍ତି ଉତ୍ପାଦନ କରେ, ଏବଂ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଆନନ୍ଦ ଦେଇଥାଏ; ଯେଉଁଠି ଦୁଇ ଗାୟକ ଗାଇଥିଲେ, ସେଠି ସେମାନେ ସମ୍ମାନିତ ହେଇଥିଲେ। ରାଜପଥ ଓ ଗଲିଗୁଡିରେ, ଭରତଙ୍କର ବଡ ଭାଇ ଦୁଇ କୁଶୀଳବଙ୍କୁ ଦେଖି, ସେମାନେ ତାଙ୍କର ଘରକୁ ନେଇଗଲେ। ଶତ୍ରୁ ନାଶକ ରାମ, ସମ୍ମାନ ଯୋଗ୍ୟ ଦୁଇ ଜଣଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ କଲେ; ଦିବ୍ୟ ସୁବ୍ରଣ ଆସନରେ ବସି, ସେ ଦୁଇ ଜଣଙ୍କୁ ଅଭିବାଦନ କଲେ। ପରିବାରର ଦାୟିତ୍ୱ ଓ ସଲାହକାରମାନେ ଚାରିପାଖରେ ବସିଥିଲେ, ରାମ ଦୁଇ ଭାଇଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ, ସେମାନେ ଦେଖିବାରେ ଅତି ରୂପବନ୍ତ ଓ ଶିଷ୍ଟ ଥିଲେ। ରାମ ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ଶତ୍ରୁଘ୍ନ ଓ ଭରତଙ୍କୁ କହିଲେ: “ଏହି ଦୁଇ ଜଣ, ଦେବତାମାନଙ୍କ ଭଳି ଦୀପ୍ତିମାନ, ସେମାନଙ୍କର କଥା ଆମେ ଶୁଣିବା।” ଗାୟକମାନେ ଏହି ଗାଥା ଗାଇବାକୁ ଉତ୍ସାହିତ ହେଲେ; ଏହା ଅନେକ ଅର୍ଥ ଓ ଭାବରେ ଭରିଥିଲା। ସେମାନେ ମନ ଓ ହୃଦୟରୁ ମଧୁର ଓ ଉତ୍ସାହିତ ଭାବରେ ଗାଇଲେ। ସୁର ଓ ତାଳର ସମନ୍ୱୟରେ, ସ୍ପଷ୍ଟ ଅର୍ଥରେ, ସେମାନେ ଗାଇଲେ; ଏହି ଗୀତ ଶ୍ରୋତାମାନଙ୍କର ଶରୀର, ମନ ଓ ହୃଦୟକୁ ଆନନ୍ଦ ଦେଇଥିଲା, ଏବଂ ଏହାର ଶବ୍ଦ ଶ୍ରୋତାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଚମକି ଉଠିଥିଲା। ଏହି ଦୁଇ ତପସ୍ବୀ, ରାଜବଂଶୀ ଚିହ୍ନ ଧାରଣ କରିଥିଲେ, ଗୀତରେ ଦକ୍ଷ ଓ ତପସ୍ୟାରେ ମହାନ୍। ଏମିତି ଦୁଇ ଜଣ କଥାକୁ ମୁଁ ମଧ୍ୟ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ କରିଅଛି। ଏବେ ତାଙ୍କର ବିରାଟ କାର୍ଯ୍ୟର ଉତ୍କୃଷ୍ଟ କଥା ଶୁଣ। ରାମଙ୍କର ଉତ୍ସାହ ପ୍ରେରଣାରେ, ଦୁଇ ଜଣ ନିୟମ ଅନୁସାରେ ଗାଥା ଗାଇବା ଆରମ୍ଭ କଲେ। ରାମ ସଭାରେ ବସି, ଦୀର୍ଘ ଶ୍ରବଣ ଇଚ୍ଛାରେ ଆସ୍ତେ ଆସ୍ତେ ଏହି କଥାରେ ଲଗିଗଲେ। ଏବେ ଆପଣ ଶୁଣନ୍ତୁ, ବାଲ କାଣ୍ଡରେ ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର ପଞ୍ଚମ ସର୍ଗ। ଏହି ପୃଥିବୀ ଏକ ସମୟରେ ସମସ୍ତ ରାଜାମାନଙ୍କର ଥିଲା, ଯେଉଁମାନେ ଯୁଦ୍ଧରେ ଜୟୀ ହୋଇଥିଲେ, ପ୍ରଜାପତି ଠାରୁ ଆରମ୍ଭ କରି। ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଏକ ଥିଲେ ସଗର, ଯିଁଁ ମହାସାଗର ଖନନ କରିଥିଲେ; ତାଙ୍କ ସହ ଷଷ୍ଠି ହଜାର ପୁଅ ରହିଥିଲେ। ଏହି ମହାନ ଆତ୍ମା ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁ ବଂଶୀ ରାଜାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ, ଏହି ମହାନ କଥା ଉଦ୍ଭବ ହୋଇଛି, ଯାହାକୁ ରାମାୟଣ ବୋଲି ଜଣାଯାଏ। ଏବେ ଆମେ ଏହି କଥାକୁ ଆରମ୍ଭରୁ ଅନ୍ତ୍ୟ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଧର୍ମ, କାମ ଓ ଅର୍ଥ ସହିତ ଚିତ୍ତ ରଖି ଶୁଣିବା; ଏହା ଇର୍ଷ୍ୟା ବିନା ଶୁଣିବା ଯୋଗ୍ୟ। ଏକ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ନଗର ଥିଲା, ଯାହାକୁ ଆୟୋଧ୍ୟା ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ଏହି ନଗରକୁ ମନୁ ନିଜେ ତିଆରି କରିଥିଲେ। ଏହି ମହାନ ଓ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ନଗର ଦ୍ୱାଦଶ ଯୋଜନ ଲମ୍ବ, ତିନି ଯୋଜନ ପ୍ରସ୍ତ, ଭଲ ଭାଗରେ ବିଭକ୍ତ ରାଜପଥ ଥିଲା। ଏହି ନଗର ମହାରାଜା ରାଜପଥରେ ସଜିଥିଲା, ସଦା ତାଜା ଫୁଲ ଓ ପାଣିରେ ଭିଜା ପଥ ଥିଲା। ଏଠାରେ ଦଶରଥ ରାଜା, ତାଙ୍କ ସମ୍ରାଜ୍ୟ ବଢାଇଥିଲେ, ଦେବତାମାନେ ଯେପରି ଶ୍ୱର୍ଗରେ ରହନ୍ତି, ସେପରି ଏଠାରେ ରହୁଥିଲେ। ଏହି ନଗର ଦ୍ୱାର ଓ ତୋରଣରେ ସଜିଥିଲା, ଭଲ ଭାଗରେ ବିଭକ୍ତ ବଜାର, ନାନା ଯନ୍ତ୍ର ଓ ଅସ୍ତ୍ର-ଶସ୍ତ୍ରରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ, ନାନା କଳାକାରମାନେ ଏଠାରେ ବସୁଥିଲେ। ଏଠାରେ ରଥଚାଳକ ଓ ଗାୟକମାନେ ଭିଡ଼ ହୋଇଥିଲେ, ଅସମାନ୍ୟ ଚମକ ଥିଲା, ଉଚ୍ଚ ମହଳ ଓ ପତାକାରେ ଭରିଥିଲା, ବହୁ ଯୁଦ୍ଧ ଯନ୍ତ୍ରର ଭିଡ଼ ଥିଲା। ନଗର ଚାରିପାଖରେ ନାଟିକା ଓ ନୃତ୍ୟ ଦଳ ରହିଥିଲେ, ଉଦ୍ୟାନ ଓ ଆମ୍ବ ତୋପରେ ଶୋଭିଥିଲା, ଏବଂ ଶାଳ ଗଛର ମହାବଳୟରେ ଘିରିଥିଲା। ଏହି ନଗର ଗଭୀର ଓ ଦୃଢ଼ ଖାଇରେ ଘିରିଥିଲା, ଅନ୍ୟମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଅପହ୍ରାପ୍ୟ, ଘୋଡ଼ା, ହାତୀ, ଗଂ, ଉଠ, ଗଧାରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଥିଲା। ଏଠାରେ ବହୁ ଦେଶର ବ୍ୟାପାରୀମାନେ ଆସିଥିଲେ, ଅନେକ ଅନୁଗତ ରାଜାମାନେ ଉପହାର ଦେଇଥିଲେ, ଏବଂ ଏହି ନଗର ଶୋଭା ପାଇଥିଲା। ଏହି ନଗର ରତ୍ନରେ ଶୋଭିଥିଲା, ମହଳ ମାଳା ଯାହା ପାହାଡ଼ ଭଳି ଦେଖାଯାଏ, ଉଚ୍ଚ ମହଳ ରହିଥିଲା, ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଅମରାବତୀ ଭଳି ଦେଖାଯାଏ। ଏହି ନଗର ଚେସ୍ ତାଳି ଭଳି ଆକୃତିରେ, ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ନାରୀମାନେ ରହିଥିଲେ, ନାନା ରତ୍ନରେ ଭରିଥିଲା, ଦିବ୍ୟ ମହଳରେ ଶୋଭିଥିଲା। ଏଠାରେ ଦୃଢ଼ ଓ ଅଖଣ୍ଡ ନିବାସ ଥିଲା, ସମତଳ ଭୂମିରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ, ଚାଉଳ ଓ ଯବରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ, ଆଖୁ ରସରେ ମିଶିଥିବା ପାଣି ଦିଆଯାଏ। ଏହି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ନିବାସ ଭୂମିରେ ବାଦ୍ୟ ଗୁଡ଼ିକର ଶବ୍ଦରେ ଗଂଜିଉଥିଲା—ଡ଼ାକ, ମୃଦଙ୍ଗ, ବୀଣା, ପଣବ। ଏହି ନଗର ଦିବ୍ୟ ନିବାସ ଭଳି, ଯେଉଁଠାରେ ସିଦ୍ଧମାନେ ତପସ୍ୟା କରି ଶ୍ୱର୍ଗରେ ପାଇଥିବା ଦିବ୍ୟ ନିବାସ, ଏଠାରେ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଲୋକମାନେ ରହୁଥିଲେ। ଏଠାରେ ଏମିତି ଯୋଦ୍ଧାମାନେ ଥିଲେ, ଯେଉଁମାନେ ଦୂର ଓ ନିକଟ ଲକ୍ଷ୍ୟକୁ ଅସ୍ତ୍ରରେ ମିସ୍ କରନାହିଁ, ଶବ୍ଦ ଆଧାରରେ ମାରିବାରେ ଦକ୍ଷ, ହାତ ହଲକା ଓ ଦକ୍ଷତାରେ ପାରଙ୍ଗତ। ସେମାନେ ଜଙ୍ଗଲରେ ଗର୍ଜନ କରୁଥିବା ସିଂହ, ବାଘ ଓ ଜଙ୍ଗଲି ଶୁଆଙ୍କୁ ତିକ୍ଷ୍ଣ ଅସ୍ତ୍ର ଓ ଶକ୍ତିରେ ମାରିଥିଲେ। ଏପରି ହଜାର ହଜାର ରଥୀମାନେ ଦଶରଥ ଏହି ନଗରକୁ ପୂର୍ଣ୍ଣ କରିଥିଲେ। ଏହି ନଗର ଅଗ୍ନି ସମାନ ଶୁଦ୍ଧ ଓ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଦ୍ୱିଜମାନେ ଚାରିପାଖରେ ଘିରିଥିଲା, ଯେଉଁମାନେ ଷଡ୍ ଙ୍ଗ ବେଦର ଅଧ୍ୟୟନ କରିଥିଲେ, ହଜାର ହଜାର ତଥ୍ୟରେ ନିଷ୍ଠା ଦେଇଥିଲେ, ମହା ଋଷି ଓ ଶୁଦ୍ଧ ତପସ୍ବୀମାନେ ଏଠାରେ ରହୁଥିଲେ। ଏବେ ଶୁଣନ୍ତୁ, ବାଲ କାଣ୍ଡରେ ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର ଷଷ୍ଠ ସର୍ଗ। ଏହି ଆୟୋଧ୍ୟା ନଗରରେ, ଏକ ବେଦ ଜ୍ଞ, ସମସ୍ତ ଜ୍ଞାନର ଅଧିକାରୀ, ଦୂରଦର୍ଶୀ, ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ, ନଗରବାସୀ ଓ ଗ୍ରାମବାସୀଙ୍କ ଆଦର୍ଶ ଥିଲେ। ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁମାନେ ମଧ୍ୟରେ, ସେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ରଥୀ, ଯଜ୍ନ କରିଥିବା, ଧର୍ମରେ ନିଷ୍ଠାବାନ୍, ନିଜେ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିଥିବା; ରାଜା ଋଷି ଭଳି ମହା ଋଷି, ତିନି ଲୋକରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ। ଶକ୍ତିଶାଳୀ, ଶତ୍ରୁ ନାଶକ, ମିତ୍ରତାପୂର୍ଣ୍ଣ, ଇନ୍ଦ୍ର ଓ କୁବେର ଭଳି ଧନ ଓ ରତ୍ନରେ ସମାନ। ମନୁ ଯେପରି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଓ ଜଗତର ରକ୍ଷକ, ଦଶରଥ ରାଜା ମଧ୍ୟ ଏହି ଜଗତର ରକ୍ଷକ ଥିଲେ।