କୈକସୀଙ୍କର ପୁଏ ଦଶଗ୍ରୀବଙ୍କ ପରେ ସିଧାସଳଖ ଶକ୍ତିଶାଳୀ କୁମ୍ଭକର୍ଣ୍ଣ ଜନ୍ମ ନେଲେ, ଯାହାଙ୍କ ଦେହର ଆକାର ଏପରି ବିଶାଳ ଥିଲା ଯେ, କେହି ମାନବ ତାହାକୁ ମାପିପାରିଲେ ନାହିଁ। ଏହା ପରେ ଜନ୍ମ ନେଲେ ଶୂର୍ପଣଖା—ତାଙ୍କର ମୁହଁ ବିକୃତ ଥିଲା; ଏବଂ ବିଭୀଷଣ, ଯିଏ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଓ ସଦା ନୀତିରେ ଅଟୁଟ୍, କୈକସୀଙ୍କର ସବୁଠାରୁ ଛୋଟ ପୁଅ। ବିଭୀଷଣ ଜନ୍ମ ନେବା ସମୟରେ ଦେବତାମାନେ ଫୁଲର ବୃଷ୍ଟି କରିଥିଲେ। ଆକାଶରେ ଦେବତାଙ୍କ ଢୋଲ ବାଜିଲା, ଯାହା ଦେବମାନଙ୍କୁ ଆନନ୍ଦ ଦେଲା, ଏବଂ ଆକାଶରେ କିଏ ଦେଖିଲେ, "ଶାବାଶ! ଶାବାଶ!" ବୋଲି ଧ୍ୱନି ହେଲା। ସେଇ ବଡ଼ ଅରଣ୍ୟରେ କୁମ୍ଭକର୍ଣ୍ଣ ଓ ଦଶଗ୍ରୀବ, ଦୁଇଜଣ ବିପୁଳ ଶକ୍ତିର ଧାରକ, ବଡ଼ ଉତ୍ସାହରେ ବୃଦ୍ଧି ପାଇଲେ, ତାଙ୍କ ଆଚରଣରେ ଏହି ତିନି ଲୋକରେ ଅଶାନ୍ତି ଆସିଲା। କୁମ୍ଭକର୍ଣ୍ଣ ସଦା ପ୍ରସନ୍ନ ଓ ମତାଳି ଅବସ୍ଥାରେ ଥିଲେ, ତିନି ଲୋକର ଭୋଗ କରୁଥିଲେ, ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ମହାର୍ଷିମାନଙ୍କୁ ଅବହେଳା କରୁଥିଲେ। କିନ୍ତୁ ବିଭୀଷଣ, ଯିଏ ନୀତିରେ ଅଟୁଟ୍, ଅଧ୍ୟୟନରେ ଲିନ୍, ଏବଂ ଅନୁଶାସିତ ଖାଦ୍ୟ ଗ୍ରହଣ କରୁଥିଲେ, ସେ ସଦା ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ନିଗ୍ରହରେ ରହୁଥିଲେ। ଏହିଭଳି ସମୟରେ କିଛି ଦିନ ପରେ ବୈଶ୍ରବଣ—ଧନର ଦେବତା—ପୁଷ୍ପକ ବିମାନରେ ଚଢି ତାଙ୍କ ବାପାଙ୍କୁ ଦେଖିବାକୁ ଆସିଲେ। ବୈଶ୍ରବଣଙ୍କୁ ଏଭଳି ତେଜସ୍ୱୀ ଦେଖି କୈକସୀ ଦଶଗ୍ରୀବଙ୍କୁ ଡାକି କହିଲେ, "ପୁଅ, ତୁମ ବଡ଼ଭାଇ ବୈଶ୍ରବଣଙ୍କୁ ଦେଖ, ସେ ଯେପରି ତେଜରେ ଘିରିଛନ୍ତି; ତୁମେ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କ ସମାନ ଭାଇ। ଦଶଗ୍ରୀବ, ସମସ୍ତ ଶକ୍ତି ଦେଇ ପ୍ରୟାସ କର, ଯେପରି ତୁମେ ବୈଶ୍ରବଣଙ୍କ ପରି ହେବା।" ମାଆଙ୍କର କଥା ଶୁଣି ଦଶଗ୍ରୀବ ଭିତରେ ଭୟଙ୍କର କ୍ରୋଧ ଜାଗ୍ରତ ହେଲା, ସେ ଏକ ଦୃଢ଼ ସଂକଳ୍ପ କଲେ: "ମୁଁ ତୁମକୁ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ପ୍ରତିଜ୍ଞା କରୁଛି—ମୁଁ ମୋର ଭାଇ ପରି କିମ୍ବା ତାଠାରୁ ବଡ଼ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ହେବି; ତୁମ ହୃଦୟର ଦୁଃଖ ଛାଡ଼ିଦିଅ।" ଏହି କ୍ରୋଧରେ ଦଶଗ୍ରୀବ ତାଙ୍କ ଛୋଟ ଭାଇ ସହିତ ଏକ ଦୁର୍ଲଭ ସଂକଳ୍ପ ନେଲେ—ତପସ୍ୟା କରିବା। "ମୁଁ ମୋ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ କରିବି ତପସ୍ୟା ଦ୍ୱାରା," ଭାବି ସେ ଗୋକର୍ଣ୍ଣ ତପୋବନକୁ ଗଲେ। ସେଠାରେ ଏହି ଭୟଙ୍କର ପ୍ରଭାବଶାଳୀ ରାକ୍ଷସ ତାଙ୍କ ଭାଇ ସହିତ ଅଦ୍ୱିତୀୟ ତପସ୍ୟା କଲେ, ଯାହା ଦେଖି ବ୍ରହ୍ମା ମହାପ୍ରସନ୍ନ ହେଇ, ତାଙ୍କୁ ଚାହିଦା ଅନୁଯାୟୀ ବର ଦେଲେ। ଏତେବେଳେ ରାମ ଋଷି ଅଗସ୍ତ୍ୟଙ୍କୁ ପଚାରିଲେ, "ମୋର ଭାଇମାନେ କିପରି ତପସ୍ୟା କରିଥିଲେ? ସେଇ ସମୟରେ ସେମାନେ କେମିତି ଶକ୍ତିଶାଳୀ ତପ କଲେ, ମୁଁ ଜାଣିବାକୁ ଚାହେଁ।" ଅଗସ୍ତ୍ୟ ମୁଦିତ ମନେ କହିଲେ, "ସେଠି ତୁମ ଭାଇମାନେ ବିଭିନ୍ନ ଧର୍ମମୟ ଅନୁଷ୍ଠାନ କରିଥିଲେ। କୁମ୍ଭକର୍ଣ୍ଣ ଧର୍ମରେ ଅଟୁଟ୍ ରହି, ଗ୍ରୀଷ୍ମକାଳରେ ପଞ୍ଚାଗ୍ନି ମଧ୍ୟରେ ଦଢ଼ ତପସ୍ୟା କଲେ। ବର୍ଷାକାଳରେ ବର୍ଷା ଭିଜି ନାୟକ ମୁଦ୍ରାରେ ଅଛିଥିଲେ, ଶୀତକାଳରେ ସଦା ପାଣିରେ ବସିଥିଲେ। ଏଭଳି କରି ସେ ଦଶ ହଜାର ବର୍ଷ ଧରି ଧର୍ମରେ ଅଟୁଟ୍ ରହି ତପ କଲେ।" "ବିଭୀଷଣ ତ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ, ସୁଦ୍ଧ ଚିତ୍ତର, ପଞ୍ଚ ହଜାର ବର୍ଷ ଧରି ଏକ ପାୟଁ ଉପରେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ରହିଲେ। ସେ ତାଙ୍କର ବ୍ରତ ପୂର୍ଣ୍ଣ କରିବା ସମୟରେ ଅପ୍ସରାମାନେ ନୃତ୍ୟ କଲେ, ଫୁଲର ବୃଷ୍ଟି ହେଲା, ଦେବମାନେ ମଧ୍ୟ ଆନନ୍ଦିତ ହେଲେ। ପଞ୍ଚ ହଜାର ବର୍ଷ ସେ ସୂର୍ଯ୍ୟର ପଥ ଅନୁସରି, ହାତ ଓ ମୁଣ୍ଡ ଉପରେ ଉଠାଇ ଜପରେ ଲିନ୍ ରହିଲେ। ଏଭଳି ଭାବେ ବିଭୀଷଣ ମଧ୍ୟ ଦଶ ହଜାର ବର୍ଷ ଧରି ନନ୍ଦନବନ ପରି ତପସ୍ୟା କଲେ।" "କିନ୍ତୁ ଦଶମୁଖୀ ରାବଣ ଦଶ ହଜାର ବର୍ଷ ଧରି କିଛି ଖାଇଲେ ନାହିଁ; ପ୍ରତି ହଜାର ବର୍ଷ ଶେଷରେ ତାଙ୍କ ଏକ ମୁଣ୍ଡ ଅଗ୍ନିକୁ ଅର୍ପଣ କରୁଥିଲେ। ଏଭଳି କରି ନଅ ହଜାର ବର୍ଷ ଶେଷରେ ତାଙ୍କ ନଅଟି ମୁଣ୍ଡ ଅଗ୍ନିକୁ ଦେଇଦେଲେ। ଦଶମ ହଜାର ବର୍ଷ ଶେଷରେ ତିନି ମୁଣ୍ଡ କାଟିବାକୁ ଯିବାବେଳେ ସ୍ୱୟଂ ବ୍ରହ୍ମା ଦେବ ସମସ୍ତ ଦେବତାଙ୍କ ସହ ଉପସ୍ଥିତ ହେଇ, ରାବଣଙ୍କୁ କହିଲେ, 'ମୁଁ ତୁମ ଉପରେ ପ୍ରସନ୍ନ।'" "ବ୍ରହ୍ମା କହିଲେ, 'ତୁମେ ଯେଉଁ ବର ଚାହଁ, ଶୀଘ୍ର ମାଗ; ତୁମ ଉଦ୍ୟମ ବ୍ଫଳ ହେବ ନାହିଁ।' ଦଶମୁଖୀ ରାବଣ ଖୁସିରେ ମୁଣ୍ଡ ନମାଇ କହିଲେ, 'ପ୍ରଭୁ, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କୁ ମୃତ୍ୟୁର ଭୟ ଥାଏ; ମୃତ୍ୟୁ ସମାନ ଶତ୍ରୁ ଅନ୍ୟ କିଛି ନାହିଁ। ମୁଁ ଅମରତ୍ୱ ଚାହେଁ।'" "ବ୍ରହ୍ମା କହିଲେ, 'ସାର୍ବଭୌମ ଅମରତ୍ୱ ଦେବା ଯୋଗ୍ୟ ନୁହେଁ; ଅନ୍ୟ ବର ମାଗ।' ତେବେ ରାବଣ ଦଣ୍ଡବତ୍ କରି କହିଲେ, 'ମୋତେ ଗରୁଡ଼, ନାଗ, ଯକ୍ଷ, ଦୈତ୍ୟ, ଦାନବ, ରାକ୍ଷସ ଓ ଦେବତାମାନେ ଅଜୟ ହେଉନ୍ତୁ; ମୋତେ ମାନବ ଓ ଅନ୍ୟ ପ୍ରାଣୀ ଉପରେ ଭୟ ନାହିଁ, ସେମାନେ ମୋ ପାଖରେ କୁଶ ତୁଳ୍ୟ।'" "ବ୍ରହ୍ମା ଏହା ଶୁଣି କହିଲେ, 'ଯେପରି ତୁମେ କହିଛ, ସେପରି ହେଉ।' ଏହା ସହିତ, ବ୍ରହ୍ମା ଦଶମୁଖୀଙ୍କୁ ଆଉ ଏକ ଉତ୍ତମ ବର ଦେଲେ: 'ତୁମେ ଯେଉଁ ମୁଣ୍ଡଗୁଡ଼ିକୁ ଅଗ୍ନିକୁ ଅର୍ପଣ କରିଛ, ସେଗୁଡ଼ିକୁ ପୁଣି ତୁମକୁ ଫେରାଇ ଦେଉଛି।' ବ୍ରହ୍ମା କହିଲେ, 'ଏହି ମୁଣ୍ଡଗୁଡ଼ିକୁ ପୁଣି ତୁମେ ପାଇବ; ଏବଂ ମୁଁ ତୁମକୁ ଏକ ଦୁର୍ଲଭ ବର ଦେଉଛି।'" ଏଭଳି ଦଶଗ୍ରୀବ, କୁମ୍ଭକର୍ଣ୍ଣ ଓ ବିଭୀଷଣଙ୍କ ଅଦ୍ୱିତୀୟ ତପସ୍ୟା, ଦେବତାଙ୍କୁ ଆନନ୍ଦିତ କଲା ଏବଂ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କର ପ୍ରସାଦ ପାଇଲେ।