ଏକ ସମୟର କଥା, ରୂପସି କୈକସୀଙ୍କୁ ଏକ ଭବିଷ୍ୟଦ୍ବାଣୀ ଦିଆଯାଇଥିଲା—"ସୁନ୍ଦର କଟିଅଂଶ ଥିବା ତୁମେ କ୍ରୂର କାର୍ଯ୍ୟର ରାକ୍ଷସମାନେଙ୍କୁ ଜନ୍ମ ଦେବେ।" ଏହି କଥା ଶୁଣି, କୈକସୀ ଶିର ନମାଇ ସମ୍ବୋଧନ କଲେ—"ମହାନୁଭାବ, ବ୍ରହ୍ମଜ୍ଞାନୀ ଅପଣଠାରୁ ଏମିତି ଦୁଷ୍ଟ ଚରିତ୍ରର ପୁଅମାନେ ମୁଁ ଚାହୁଁନି। ଦୟାକରି ମୋତେ ଅନୁଗ୍ରହ କରନ୍ତୁ।" ଏପରି କଥା ଶୁଣି, ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଋଷି ବିଶ୍ରବା, ଚନ୍ଦ୍ରମା ପରି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ କୈକସୀଙ୍କୁ କହିଲେ—"ଶୁଭମୁଖୀ, ତୁମର ଶେଷ ସନ୍ତାନ ମୋ ଉଁଚିତ ବଂଶର ହେବେ ଏବଂ ସେ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ହେବେ।" ଏପରି ଆଶ୍ବାସନ ପାଇଁ, କୈକସୀ କିଛି ସମୟ ପରେ ଏକ ଭୟଙ୍କର ରୂପର ରାକ୍ଷସକୁ ଜନ୍ମ ଦେଲେ। ସେ ଦଶମୁଖୀ, ବଡ଼ ବଡ଼ ଦାନ୍ତ, କଳି ଅଞ୍ଜନର ଦଳା ପରି କଳା, ତାମ୍ରବର୍ଣ୍ଣ ଠୋଡ଼, ବିଶାଳ ମୁଖ, ଦହଉଥିବା କେଶ ଓ ବିଶିଷ୍ଟ କୋଳସହିତ ବିଶ୍ ହସ୍ତ ଥିଲେ। ତାଙ୍କ ଜନ୍ମ ସମୟରେ ଜ୍ୱାଳାମୁଖୀ ମୁଖର ଶ୍ୱଳା ଚାଲିଥିବା ଶ୍ୱଳା ଏବଂ ମାଂସଭୋଜୀ ପଶୁମାନେ ବାମାବର୍ତ୍ତ ହେଇ ଘୂରିବା ଲାଗିଲେ। ଦେବତାମାନେ ରକ୍ତ ବର୍ଷା କଲେ, ମେଘ ଭୟଙ୍କର ଗର୍ଜନ କଲେ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ତାଙ୍କର ଆଲୋକ ଦେଲେ ନାହିଁ, ଏବଂ ବଡ଼ ବଡ଼ ଉଲ୍କାପିଣ୍ଡ ପୃଥିବୀ ଉପରେ ପଡ଼ିଲା। ପୃଥିବୀ କମ୍ପିତ ହେଲା, ତୀବ୍ର ପବନ ବହିଲା, ଓ ସମୁଦ୍ର ଉତ୍ତେଜିତ ହେଲା। ତାଙ୍କ ପିତା, ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ସମାନ ବିଶ୍ରବା, ତାଙ୍କୁ ନାମ ଦେଲେ—"ଏହି ଦଶମୁଖୀ ଜନ୍ମ ନେଇଛନ୍ତି, ତେଣୁ ଏହାଙ୍କୁ 'ଦଶଗ୍ରୀବ' ବୋଲି କୁହାଯିବ।" ତାଙ୍କ ପରେ ଅତିଶକ୍ତିଶାଳୀ କୁମ୍ଭକର୍ଣ୍ଣ ଜନ୍ମ ନେଲେ, ତାଙ୍କର ଦେହ ଏତେ ବଡ଼ ଥିଲା ଯେ କେହି ମାପି ପାରିଲେ ନାହିଁ। ପରେ ଏକ ବିକୃତ ମୁଖ ସହିତ ଶୂର୍ପଣଖା ଓ ଶେଷରେ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ବିଭୀଷଣ ଜନ୍ମ ନେଲେ। ବିଭୀଷଣଙ୍କ ଜନ୍ମ ସମୟରେ ପୁଷ୍ପବୃଷ୍ଟି ହେଲା, ଦେବମାନେ ତାଳ ବଜାଇଲେ, ଆକାଶରେ ସ୍ୱର ହେଲା—"ଶାବାଶ! ଶାବାଶ!" ବଡ଼ ଅରଣ୍ୟରେ, ଏହି ଦୁଇ ଶକ୍ତିଶାଳୀ—କୁମ୍ଭକର୍ଣ୍ଣ ଓ ଦଶଗ୍ରୀବ—ଏମିତି ବୃଦ୍ଧି ପାଇଲେ ଯେ ସମସ୍ତ ଜଗତକୁ ଉପଦ୍ରବ ଦେଲେ। କୁମ୍ଭକର୍ଣ୍ଣ ସଦା ମତାଳି ଓ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ରହି, ତିନି ଲୋକକୁ ଭକ୍ଷଣ କରି ଫିରୁଥିଲେ, ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ମହାର୍ଷିମାନେଙ୍କୁ ଅବହେଳା କରୁଥିଲେ। କିନ୍ତୁ ବିଭୀଷଣ ସଦା ଧର୍ମପରାୟଣ, ଶାସ୍ତ୍ରାଧ୍ୟୟନରେ ଲଗ୍ନ, ନିୟମିତ ଭୋଜନରେ ଏବଂ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ନିଗ୍ରହରେ ସ୍ଥିର ଥିଲେ। କିଛି ସମୟ ପରେ ଧନର ଦେବତା ବୈଶ୍ରବଣ ପୁଷ୍ପକ ବିମାନରେ ଚଢ଼ି ତାଙ୍କ ପିତାଙ୍କୁ ଦେଖିବାକୁ ଆସିଲେ। ତାଙ୍କୁ ଦେଖି, ତେଜୋମୟ ବୈଶ୍ରବଣଙ୍କୁ ଦେଖି, କୈକସୀ ଦଶଗ୍ରୀବଙ୍କୁ କହିଲେ—"ପୁଅ, ବୈଶ୍ରବଣ ତୁମ ଭାଇଙ୍କୁ ଦେଖ, ସେ କିପରି ତେଜସ୍ୱୀ! ତୁମେ ମଧ୍ୟ ଭାଇ ଭାବେ ସମାନ ହେବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କର। ଦଶଗ୍ରୀବ, ସମସ୍ତ ଶକ୍ତି ଦେଇ ଚେଷ୍ଟା କର, ଯେପରି ବୈଶ୍ରବଣ ପରି ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ହେବା।" ମାଆଙ୍କ କଥା ଶୁଣି, ଦଶଗ୍ରୀବ ମନେ ଅଗ୍ରିମ ଶକ୍ତି ଓ କ୍ରୋଧ ଆସିଲା, ସେ ପ୍ରତିଜ୍ଞା କଲେ—"ମୁଁ ନିଶ୍ଚୟ କରୁଛି, ମୁଁ ବୈଶ୍ରବଣଙ୍କ ସମାନ କିମ୍ବା ତାଙ୍କଠାରୁ ବଡ଼ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ହେବି; ମା, ତୁମ ହୃଦୟର ଦୁଃଖ ଛାଡ଼।" ଏହି କ୍ରୋଧ ଓ ଦୃଢ଼ ସଂକଳ୍ପରେ, ଦଶଗ୍ରୀବ ଏବଂ ତାଙ୍କ ଭାଇ ଗଭୀର ତପସ୍ୟା କରିବାକୁ ମନେ ଧରିଲେ। "ମୁଁ ତପସ୍ୟା ଦ୍ୱାରା ମୋ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ କରିବି," ଭାବି, ସେ ଶୁଭ୍ର ଗୋକର୍ଣ୍ଣ ଆଶ୍ରମକୁ ଗଲେ। ସେଠାରେ, ଏହି ଭୟଙ୍କର ବୀର ଦଶଗ୍ରୀବ ତାଙ୍କ ଭାଇ ସହିତ ଅଦ୍ୱିତୀୟ ତପସ୍ୟା କଲେ, ଏବଂ ମହାବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ପ୍ରସନ୍ନ କରି, ଇଚ୍ଛା କ୍ରମେ ବର ପାଇଲେ। ଏଠାରେ ରାମ ଋଷିଙ୍କୁ ପଚାରିଲେ—"ମୋ ଭାଇମାନେ କିପରି ଅରଣ୍ୟରେ ବାସ କଲେ? ସେମାନେ କିପରି ତପସ୍ୟା କରିଥିଲେ?" ତେବେ ଅଗସ୍ତ୍ୟ ଋଷି ଆନନ୍ଦିତ ମନେ ରାମଙ୍କୁ କହିଲେ—"ସେଠାରେ ତୁମ ଭାଇମାନେ ବିଭିନ୍ନ ଧର୍ମମୟ ତପସ୍ୟା କରିଥିଲେ।" କୁମ୍ଭକର୍ଣ୍ଣ ଧର୍ମପଥରେ ଅଟୁଟ ରହି, ଗ୍ରୀଷ୍ମକାଳରେ ପଞ୍ଚାଗ୍ନି ମଧ୍ୟରେ ଉଭା ହୋଇ ତପସ୍ୟା କଲେ। ବର୍ଷାକାଳରେ ବୃଷ୍ଟିରେ ଭିଜି, ଶୀତକାଳରେ ପାଣିରେ ଡୁବି ରହିଲେ। ଏପରି ଭାବେ ଦଶ ହଜାର ବର୍ଷ ଧରି ସେ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଓ ନିଶ୍ଚଳ ରହିଲେ। ବିଭୀଷଣ ତପସ୍ୟାରେ ଅତି ଧର୍ମପରାୟଣ ଓ ପବିତ୍ର ଥିଲେ, ପାଞ୍ଚ ହଜାର ବର୍ଷ ଧରି ଏକ ପାଉଁ ଉପରେ ଦଢ଼ ରହିଲେ। ତାଙ୍କ ନିୟମ ସମାପ୍ତ ହେବାବେଳେ ଅପ୍ସରାମାନେ ନୃତ୍ୟ କଲେ, ପୁଷ୍ପବୃଷ୍ଟି ହେଲା, ଦେବମାନେ ମଧ୍ୟ ଆନନ୍ଦିତ ହେଲେ। ପରେ, ପାଞ୍ଚ ହଜାର ବର୍ଷ ଧରି ସେ ସୂର୍ଯ୍ୟର ଗତିକୁ ଅନୁସରି, ହାତ ଓ ମୁଣ୍ଡ ଉଠାଇ ମନେ ମନେ ଜପ କରୁଥିଲେ। ଏପରି ଭାବେ, ବିଭୀଷଣ ମଧ୍ୟ ଦଶ ହଜାର ବର୍ଷ ତପସ୍ୟା କଲେ, ଯେପରି ନନ୍ଦନବନରେ ଅନୁଭବ ହୁଏ। କିନ୍ତୁ ରାବଣ, ଦଶମୁଖୀ, ଦଶ ହଜାର ବର୍ଷ ଧରି ଅନ୍ନ ଛାଡ଼ି ତପସ୍ୟା କଲେ; ପ୍ରତ୍ୟେକ ହଜାର ବର୍ଷ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଲେ ତାଙ୍କ ଏକ ମୁଣ୍ଡ କାଟି ଅଗ୍ନିକୁ ଅର୍ପଣ କରୁଥିଲେ। ଏଭଳି ନଉ ହଜାର ବର୍ଷ ଯାଉଥିବାବେଳେ, ତାଙ୍କ ନଉଟି ମୁଣ୍ଡ ଅଗ୍ନିରେ ପ୍ରବେଶ କରିଥିଲା। ଦଶମ ହଜାର ବର୍ଷ ଆସିଲା, ଯେତେବେଳେ ରାବଣ ତାଙ୍କ ଦଶମ ମୁଣ୍ଡ କାଟିବାକୁ ଯାଉଥିଲେ, ସେଠାରେ ପ୍ରପିତାମହ ବ୍ରହ୍ମା ପ୍ରକଟ ହେଲେ। ବ୍ରହ୍ମା, ଦେବମାନେ ସହିତ ଆସି, ଦଶମୁଖୀଙ୍କୁ କହିଲେ—"ମୁଁ ତୁମେ ଉପରେ ପ୍ରସନ୍ନ। ଶୀଘ୍ର ଏକ ବର ଚାହିଁ, ଯେଉଁ ବର ଚାହଁ ତୁମେ; ଆଜି ମୁଁ ତୁମ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ କରିବି—ତୁମର ସାଧନା ବ୍ଫଳ ହୋଇନାହିଁ।