ପ୍ରଥମେ, ଦୁଷଣଙ୍କୁ ହତ୍ୟା କରିବା ପରେ, ତତ୍କ୍ଷଣାତ୍ ତ୍ରିଶିରାଙ୍କୁ ମାରିଦେଲେ ଶ୍ରୀରାମ। ଏହା ପରେ, ଦୁଃଖିତ ଓ ଦୁର୍ବଳ ହୋଇଥିବା ରାକ୍ଷସମାନେ ରାବଣଙ୍କ ପାଖକୁ ଗଲେ। ଏହି ସମୟରେ, ରାବଣଙ୍କ ଏକ ଭୟଙ୍କର ଦୂତ ମାରୀଚ, ମଣିମାଣିକ୍ୟ ଖଚିତ ହରିଣ ରୂପ ଧରି, ଜନକନନ୍ଦିନୀ ସୀତାଙ୍କୁ ମୋହିତ କଲେ। ସୀତା ଏହି ଅଦ୍ଭୁତ ହରିଣକୁ ଦେଖି ରାମଙ୍କୁ କହିଲେ, “ଏହି ଆକର୍ଷକ ଓ ସୁନ୍ଦର ପଶୁଟିକୁ ଧରି ଆଣନ୍ତୁ; ଏହି ନ ଥିଲେ ଆମ ଆଶ୍ରମ ସୁନ୍ଦର ହେବ ନାହିଁ।” ତେଣୁ ରାମ, ଧନୁଷ ବାଣ ନେଇ, ଏହି ହରିଣକୁ ଧାଉଥିବାବେଳେ ଏକ ତୀକ୍ଷ୍ଣ ଓ ଅଚୁକ୍କ ବାଣ ଦ୍ୱାରା ମାରିଦେଲେ। ଏହି ହରିଣ ରାମଙ୍କ ନିକଟକୁ ଯିବା ସମୟରେ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ବାହାରିଯାଇଥିଲେ, ଏହି ଅବସରରେ ଦଶମୁଖୀ ରାବଣ ଆଶ୍ରମକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ। ସେ ଦ୍ରୁତ ବଳରେ ସୀତାଙ୍କୁ ଧରି ନେଲେ, ଯେପରି ଗ୍ରହ ଆକାଶରେ ରୋହିଣୀକୁ ଧରିନେଇଥାଏ। ସୀତାଙ୍କୁ ବଞ୍ଚାଇବା ପାଇଁ ଚେଷ୍ଟା କରୁଥିବା ଗୃଧ୍ର ଜଟାୟୁ ଯୁଦ୍ଧରେ ବଧ ହେଲେ। ସୀତାଙ୍କୁ ଧରି ଏହି ରାକ୍ଷସ ଦ୍ରୁତ ଚାଲିଗଲେ। ଏହି ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖି ପାହାଡ଼ ଶିଖରରେ ବିଚିତ୍ର ଦେବତାମାନେ ଦଢ଼ାଇ ରହିଲେ। ରାକ୍ଷସରାଜ ରାବଣ ସୀତାଙ୍କୁ ନେଇଯାଉଥିବାବେଳେ ପାହାଡ଼ ପରି ଦେହ ଥିବା ବନରାଜମାନେ ଏହା ଦେଖି ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ହେଲେ। ଏହିପରେ, ରାବଣ ଶୀଘ୍ର ଭାବେ ପୁଷ୍ପକ ବିମାନରେ ବସି, ସୀତାଙ୍କୁ ସହିତ ନେଇ ଲଙ୍କାକୁ ଚାଲିଗଲେ। ରାକ୍ଷସମୁକ୍ତିର ଏଇ ଅଧିପତି ଏହି ଶୋଭାମୟ ସୁବର୍ଣ୍ଣ ମହଲ ଲଙ୍କାକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ। ମୈଥିଲୀ ସୀତାଙ୍କୁ ଭିତରକୁ ନେଇ ରାବଣ ମିଠା ମିଠା କଥା କହି ସାନ୍ତ୍ବନା ଦେବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କଲେ, କିନ୍ତୁ ସୀତା ଏହି କଥାକୁ ଗୁହା ମାଟି ପରି ଅପମାନ କଲେ। ଏହିପରେ, ସୀତା ଅଶୋକବାଟିକାକୁ ଚାଲିଗଲେ, ଏଉଁପରି ରାମ ଜଙ୍ଗଲରେ ହରିଣକୁ ବଧ କରି ଫେରିବାକୁ ଲାଗିଲେ। ଫେରିବା ଦ୍ୱାରା ରାମ ଜଟାୟୁଙ୍କୁ ମୃତ ଦେଖି, ଗଭୀର ଶୋକରେ ଡୁବିଗଲେ; ଜଟାୟୁଙ୍କ ମୃତ୍ୟୁ ଦେଖି ନିଜ ପିତାଠାରୁ ଅଧିକ ପ୍ରିୟ ବନ୍ଧୁକୁ ହରାଇଥିବା ପରି ଦୁଃଖିତ ହେଲେ। ରାମ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ସୀତାଙ୍କୁ ଖୋଜି ଗୋଦାବରୀ ତୀର ଓ ଫୁଲେଇଥିବା ଜଙ୍ଗଲ ମାଧ୍ୟମରେ ଭ୍ରମଣ କଲେ। ଏହି ମହାବନରେ ସେମାନେ କବନ୍ଧ ନାମକ ରାକ୍ଷସଙ୍କ ସମ୍ମୁଖୀନ ହେଲେ; ତାଙ୍କ କଥା ଅନୁସାରେ ଶୂରବୀର ରାମ କାର୍ଯ୍ୟ କଲେ। ପରେ ରିଶ୍ୟମୂକ ପାହାଡ଼କୁ ଯାଇ ସୁଗ୍ରୀବଙ୍କ ସହିତ ମିଳିଲେ; ଏହି ପ୍ରଥମ ମିଳନରେ ଦୁହେଁର ହୃଦୟରେ ଗଭୀର ସ୍ନେହ ଜନ୍ମ ନେଲା। ସୁଗ୍ରୀବ, ତାଙ୍କ କ୍ରୁଧ୍ଧ ଭାଇ ବାଲି ଦ୍ୱାରା ନିଷ୍କାସିତ, ରାମଙ୍କ ସହିତ ଆଲୋଚନା କରି ଗାଢ଼ ମିତ୍ରତା ବନ୍ଧିଲେ। ରାମ ନିଜ ଶକ୍ତିରେ ବଳଶାଳୀ ବାଲିଙ୍କୁ ଯୁଦ୍ଧରେ ବଧ କରି, ସୁଗ୍ରୀବଙ୍କୁ ରାଜ୍ୟ ପୁନଃ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କଲେ। ସୁଗ୍ରୀବ ସମସ୍ତ ବନରାଜଙ୍କ ସହ ରାଜ୍ୟରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ହେଲେ, ଓ ସୀତାଙ୍କୁ ଖୋଜିବା ପାଇଁ ରାମଙ୍କୁ ପ୍ରତିଜ୍ଞା କଲେ। ମହାନ ସୁଗ୍ରୀବଙ୍କ ଆଦେଶରେ, ଦଶ କୋଟି ବନରାଜ ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ପ୍ରେଷିତ ହେଲେ। ବିନ୍ଧ୍ୟ ପାହାଡ଼ ପାଖରେ ଥିବା ବନରାଜମାନେ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଦୁଃଖରେ ଅତିବାହିତ କଲେ। ଏହି ସମୟରେ ଗୃଧ୍ର ରାଜାଙ୍କ ଭାଇ ସମ୍ପାତି ସୀତାଙ୍କ ଅବସ୍ଥାନ ରାବଣଙ୍କ ମହଲରେ ଅଛି ବୋଲି ଖୋଲାସା କଲେ। ମୁଁ, ମୋର ଶକ୍ତି ଉପରେ ଭରସା କରି, ଦୁଃଖରେ ଡୁବିଥିବା ବନରାଜଙ୍କ ଶୋକ ଦୂର କରି, ଶତ ଯୋଜନା ଲମ୍ବା ଲଫ୍ ଦେଇ ଅଶୋକବାଟିକାରେ ସୀତାଙ୍କୁ ଦେଖିଲି। ସେ ରେଶମ ବସ୍ତ୍ର ପିନ୍ଧିଥିଲେ, କିନ୍ତୁ ମାଟି ଲାଗିଥିଲା, ଦୁଃଖିତ ଓ ଦୃଢ଼ ନିୟମରେ ଅଟୁଟ ଥିଲେ; ମୁଁ ତାଙ୍କୁ ଯଥାଯଥ ଭାବେ ମିଶି, ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ପ୍ରଶ୍ନ କଲି, ସେ ସମସ୍ତ ଦୃଷ୍ଟିରେ ନିର୍ଦ୍ଦୋଷ ଥିଲେ। ମୁଁ ତାଙ୍କୁ ରାମଙ୍କ ଚିହ୍ନ ଅଙ୍ଗୁଠି ଦେଲି; ସୀତା ଏହି ଚିହ୍ନମଣି ପାଇ ମୋର କାମ ଶେଷ କଲି, ମୁଁ ପୁନଃ ଫେରିଲି। ଫେରି ଆସି ଏହି ଦୀପ୍ତିମାନ ମହାମଣି ଚିହ୍ନ ରାମଙ୍କୁ ଦେଲି, ଯାହାର କାର୍ଯ୍ୟ ନିର୍ମଳ। ମୈଥିଲୀଙ୍କ କଥା ଶୁଣି ରାମ ପୁନଃ ଜୀବନ ଆଶା ରଖିଲେ, ଯେପରି ରୋଗୀ ଅମୃତ ପିଇ ମୃତ୍ୟୁପାଶରୁ ଫେରିଆସେ। ଏବେ ରାମ ଲଙ୍କା ନାଶ କରିବା ପାଇଁ ଦୃଢ଼ ସଙ୍କଳ୍ପ କଲେ, ଯେପରି ପ୍ରଳୟାଗ୍ନି ସମସ୍ତ ଜୀବକୁ ଭସ୍ମ କରିବାକୁ ଉଦ୍ୟତ ହୁଏ। ସେମାନେ ସମୁଦ୍ର ପାଖକୁ ପହଞ୍ଚି, ନଳ ଏକ ସେତୁ ତିଆରି କଲେ; ଏହି ସେତୁ ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ବନରାଜ ସେନା ସମୁଦ୍ର ଅତିକ୍ରମ କଲା। ନୀଳ ପ୍ରହସ୍ତକୁ ବଧ କଲେ; ରାମ କୁମ୍ଭକର୍ଣ୍ଣକୁ ହତ୍ୟା କଲେ; ଲକ୍ଷ୍ମଣ ରାବଣଙ୍କ ପୁଅକୁ ମାରିଦେଲେ; ଏବଂ ରାମ ନିଜେ ରାବଣକୁ ବଧ କଲେ। ଏହା ପରେ ରାମ ଇନ୍ଦ୍ର, ଯମ, ବରୁଣ, ମହାଦେବ, ବ୍ରହ୍ମା ଓ ଦଶରଥଙ୍କ ସହିତ ମିଶିଲେ। ସେମାନେ ଓ ସମସ୍ତ ଋଷି ଦେବତାମାନେ ଆଶୀର୍ବାଦ ଦେଲେ, ଏହିପରି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ କକୁତ୍ସ୍ଥ ଶତ୍ରୁଦମନୀ ରାମ ମହା ପ୍ରସନ୍ନ ହେଲେ। ଏଭଳି ଆଶୀର୍ବାଦ ପ୍ରାପ୍ତ ହୋଇ, ଆନନ୍ଦିତ ବନରାଜମାନେ ସହ ରାମ ପୁଷ୍ପକ ବିମାନରେ କିଷ୍କିନ୍ଧାକୁ ଫେରିଲେ। ପୁନଃ ଗଙ୍ଗା ପାଖକୁ ପହଞ୍ଚି, ମୁନିମାନଙ୍କ ସହ ରହି, ଆସନ୍ତାକାଲି ପୁଷ୍ୟ ନକ୍ଷତ୍ରରେ ଅନ୍ନ କୌଣସି ବିଘ୍ନ ବିନା ତୁମେ ରାମଙ୍କୁ ଦେଖିପାରିବ ବୋଲି କହାଗଲା। ହନୁମାନଙ୍କ ମଧୁର କଥା ଶୁଣି ବରତ ଆନନ୍ଦିତ ହୋଇ, ହସ୍ତ ଜୋଡ଼ି, ଉତ୍ସାହରେ କହିଲେ, “ଆଜି ମୋ ମନୋକାମନା ସଫଳ ହେଲା।” ଏବେ ଏକ ଶତ ସାତିଶ ପର୍ଯ୍ୟାୟ ଆରମ୍ଭ ହେଉଛି। ଏହି ଅତିଶୟ ଆନନ୍ଦ ଶୁଣି, ସତ୍ୟ ଓ ଶୌର୍ୟରେ ଅଟୁଟ ବରତ ଆନନ୍ଦରେ ଶତ୍ରୁଘ୍ନଙ୍କୁ ଆଦେଶ ଦେଲେ। ସମସ୍ତ ଦେବତା, ସମସ୍ତ ନଗର ଦେଉଳକୁ ଶୁଭ୍ର ଲୋକମାନେ ସୁଗନ୍ଧିତ ମାଳା ଓ ସଙ୍ଗୀତ ସହ ପୂଜା କରନ୍ତୁ। ସମସ୍ତ ବଦ୍ଧ, ପୌରାଣିକ ଗାୟକ, ଗାନ୍ଧର୍ବ, ନୃତ୍ୟଙ୍ଗନାମାନେ ସଂପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ଏକଠା ହେଉନ୍ତୁ। ରାଜପତ୍ନୀ, ମନ୍ତ୍ରୀ, ସେନା, ସେନାନୀ ମହିଳା, ବ୍ରାହ୍ମଣ, କ୍ଷତ୍ରିୟ, ଶିଳ୍ପୀ ଓ ସମସ୍ତ ଦଳ ଏହି ଉତ୍ସବରେ ଯୋଗ ଦେଉନ୍ତୁ।