ରାମଚନ୍ଦ୍ର ନନ୍ଦିଗ୍ରାମ ନିକଟରେ ଥିବା ଫୁଲରେ ଭରିଥିବା ବୃକ୍ଷମାନଙ୍କ ଆଗକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ। ସେଠାରେ ବୃକ୍ଷମାନେ ଦେବତାଙ୍କ ପ୍ରମୋଦ ଉଦ୍ୟାନ ବା ଚୈତ୍ରରଥ ଉଦ୍ୟାନର ବୃକ୍ଷମାନଙ୍କ ଭଳି ଲାଗୁଥିଲେ। ଏହିଠାରୁ ଅୟୋଧ୍ୟାରୁ କେବଳ ଏକ କ୍ରୋଶ ଦୂରରେ ସେ ଦେଖିଲେ—ନାରୀମାନେ ତାଙ୍କର ପୁଅ ଏବଂ ନାତିମାନେ ସହିତ ଶୋଭିତ ଭାବରେ ଆନନ୍ଦ ଉଲ୍ଲାସରେ ଅଛନ୍ତି। ସେଠାରେ ରାମ ଦେଖିଲେ ଭାରତଙ୍କୁ—ଦୁଃଖରେ କ୍ଲାନ୍ତ, ଦେହ ଦୁଃଖରେ ଶିଥିଲ, ତାଙ୍କର ଦେଖାରେ ତାପସୀ ଅବସ୍ଥା, ଚୁଲି ଝାଟିଆ, ଦେହ ମାଟି ଲଗାଇ ରହିଛି, ଭାଇଙ୍କ ଦୁଃଖରେ ଦେହ ଶିରିଗଲା। ଭାରତ କେବଳ ଫଳ ଓ କନ୍ଦମୂଳ ଖାଉଥିଲେ, ଏକ ନିୟମିତ ତପସ୍ୱୀ, ଧର୍ମପରାୟଣ, ଚୁଲି ଉଞ୍ଚରେ ଗଠିଥିବା, ତାଣ୍ଡ ଓ କୃଷ୍ଣମୃଗଚର୍ମ ପିନ୍ଧିଥିବା। ସେ ନିୟମିତ, ଶୁଦ୍ଧ ମନ, ବ୍ରହ୍ମଋଷି ସମାନ ତେଜୋମୟ, ଚରଣ ପଦୁକାକୁ ସାମ୍ନାରେ ରଖି ଭୂମିର ରାଜ୍ୟ କରୁଥିଲେ। ଭାରତ ସମସ୍ତ ବିପଦରୁ ଚତୁର୍ବର୍ଣ୍ଣ ବ୍ୟବସ୍ଥାର ରକ୍ଷା କରୁଥିଲେ, ତାଙ୍କ ସହ ବିଶ୍ୱସ୍ତ ମନ୍ତ୍ରୀ ଓ ପବିତ୍ର ପୁରୋହିତମାନେ ଥିଲେ। ଏହିପରି ଅନେକ ଶୂରବୀର, ଯୋଦ୍ଧାମାନେ ଗେରୁଆ ବସ୍ତ୍ର ପିନ୍ଧି ତାଙ୍କ ସହ ଥିଲେ; କିନ୍ତୁ ନାଗରିକମାନେ ଧର୍ମପରାୟଣ ଥିଲେ, ସେମାନେ ଏହି ରାଜପୁତ୍ରଙ୍କୁ ଭୋଗ କରିବାକୁ ଚାହାଁନଥିଲେ। ରାଜପୁତ୍ର ତାଣ୍ଡ ଓ କୃଷ୍ଣମୃଗଚର୍ମ ପିନ୍ଧିଥିଲେ, ନାଗରିକମାନେ ତାଙ୍କୁ ଧର୍ମର ମୂର୍ତ୍ତି ଭାବେ ମନେ କରୁଥିଲେ, ଯେପରି ଜୀବାତ୍ମା ଶରୀରକୁ ପ୍ରିୟ କରେ। ଏହି ସମୟରେ ବାୟୁପୁତ୍ର ହନୁମାନ୍ ଜୋଡ଼ି ହାତ ନମସ୍କାର କରି କହିଲେ, “ଯାହାକୁ ଆପଣ ଦୁଃଖରେ ଅନୁଭବ କରୁଛନ୍ତି, ଯିଏ ଦଣ୍ଡକାରଣ୍ୟରେ ତପସ୍ୟାରେ ଅଛନ୍ତି, ତାଣ୍ଡ ଓ ଝାଟିଆ ଚୁଲି ପିନ୍ଧିଛନ୍ତି—ସେ କକୁତ୍ସ୍ଥଙ୍କୁ ଆପଣ ମନେ କରି ଶୋକ କରୁଛନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ସେ ଆପଣଙ୍କୁ ଶୁଭେଚ୍ଛା ପଠାଇଛନ୍ତି। ମୁଁ ଆପଣଙ୍କୁ ଖୁସିର ଖବର ଆଣିଛି, ପ୍ରଭୁ, ଏଇ ଭୟଙ୍କର ଶୋକ ଛାଡ଼ିଦିଅନ୍ତୁ। ଏହି ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ଆପଣ ତାଙ୍କ ସହ ମିଶିବେ—ଯିଏ ରାବଣଙ୍କୁ ବଧ କରି, ମୈଥିଲୀଙ୍କୁ ଉଦ୍ଧାର କରିଛନ୍ତି। ବଡ଼ ବଳଶାଳୀ ମିତ୍ରମାନେ, ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଓ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଭୈଦେହୀ ସୀତା ସହିତ ରାମ ଏଠାକୁ ଆସୁଛନ୍ତି, ଯେପରି ସଚୀ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ସହ ଥାଏ।” ହନୁମାନଙ୍କ ଏହି କଥା ଶୁଣି, କୈକେୟୀପୁତ୍ର ଭାରତ ଅତିଆନନ୍ଦରେ ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଗଲେ, ଖୁସିରେ ଅଚେତନ ହୋଇଯାଇଥିଲେ। କିଛି ଖଣ୍ଡ ପରେ ରାଘବଙ୍କ ଭାଇ ସ୍ଥିର ହୋଇ, ହନୁମାନ୍ଙ୍କୁ ମୃଦୁ ଭାଷାରେ କହିଲେ। ଭାରତ ଶ୍ରୀମୟ ହୋଇ, ଆନନ୍ଦରେ ହନୁମାନ୍ଙ୍କୁ ଆଲିଙ୍ଗନ କଲେ, ମୋକ୍ଷର ଆନନ୍ଦରୁ ଚକ୍ଷୁଁ ଜଳରେ ଭିଜାଇଦେଲେ। ତୁମେ ଦେବ କିମ୍ବା ମାନବ, ଦୟାବଶତଃ ଏଠାକୁ ଆସିଛ; ମୃଦୁ ହୃଦୟ ହେବାକୁ, ଏହି ଖୁସିର ଖବର ଆଣିଥିବା ପାଇଁ ମୁଁ ତୁମକୁ ଯଥୋଚିତ ପୁରସ୍କାର ଦେଉଛି—ଏକ ଲକ୍ଷ ଗାଈ, ଶତ ଉତ୍ତମ ଗ୍ରାମ, ଏବଂ ଷୋଳ ଶୁଭ୍ର ଚୁଡ଼ି ଓ ଉତ୍ତମ ଚରିତ୍ର ଥିବା କନ୍ୟା ତୁମକୁ ଦେଉଛି। ସୁନା ଚମକ ଥିବା, ସୁନ୍ଦର ନାକ ଓ ଚନ୍ଦ୍ରମୁଖୀ ମହିଳାମାନେ, ଅଳଙ୍କାର ପିନ୍ଧିଥିବା ଓ ଉତ୍ତମ କୁଳର, ସେମାନେ ତୁମର। ରାମଙ୍କ ଫେରିବା ଖବର ଶୁଣି, ରାଜପୁତ୍ର ହନୁମାନଙ୍କ ଅଦ୍ଭୁତ କାର୍ଯ୍ୟରେ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ହେଲେ, ଆନନ୍ଦରେ ଭରିଗଲେ, ଏବଂ ରାମଙ୍କୁ ଦେଖିବା ଆଶାରେ ପୁନି ଆନନ୍ଦରେ କହିଲେ— “ଏଉଁ ଏକ ଶତ ଛଅବିଶ ସର୍ଗର କଥା ଶୁଣ। ବର୍ଷରୁ ବର୍ଷ ହେଲା, ମୋ ପ୍ରଭୁ ଦୀର୍ଘ ଅରଣ୍ୟରେ ଅଛନ୍ତି, ମୁଁ ତାଙ୍କର ଖୁସିର ଖବର ଶୁଣିବାକୁ ଅପେକ୍ଷା କରୁଥିଲି। ପ୍ରେମରେ ଜୀବନ୍ତ ଜନକୁ ଦେଖିବା ଆନନ୍ଦ ଶତ ବର୍ଷ ଆୟୁ ରୁ ଉପରି—ଏହି ପୁରାତନ କଥା ଆଜି ମୋତେ ଶୁଭ ଲାଗୁଛି। ରାଘବ ଓ ବାନରମାନେ କେଉଁଠି, କେମିତି ମିଶିଲେ? କେଉଁ ଦେଶରେ, କେଉଁ ପରିସ୍ଥିତିରେ? ମୋ ପ୍ରଶ୍ନର ସଠିକ ଉତ୍ତର ଦିଅ।” ତାପରେ ରାଜପୁତ୍ରଙ୍କ ପ୍ରଶ୍ନର ଉତ୍ତରରେ, ଶୁଭାସନରେ ବସିଥିବା ହନୁମାନ୍ ରାମଙ୍କ ଅରଣ୍ୟର କାର୍ଯ୍ୟ ସବୁ କହିଦେଲେ। ତିନି କହିଲେ—ତୁମ ମାତାଙ୍କୁ ଦିଆ ଦୁଇଟି ବରଦାନ ଦ୍ୱାରା କିପରି ରାମଙ୍କୁ ବନବାସ ଦିଆଗଲା, ଏବଂ ରାଜା ଦଶରଥ କିପରି ପୁଅ ଶୋକରେ ଦେହ ଛାଡ଼ିଲେ। ତିନି କହିଲେ—ତୁମେ ରାଜମହଳରୁ ଦୂତ ଦ୍ୱାରା ତୁରନ୍ତ ଡାକିଆଗଲ, ଏବଂ ଅୟୋଧ୍ୟାକୁ ପ୍ରବେଶ କରି, ରାଜ୍ୟ ଚାହିଲେ ନାହିଁ। ହନୁମାନ୍ କହିଲେ—ତୁମେ ଚିତ୍ରକୂଟ ପର୍ବତକୁ ଗଲେ, ଶତ୍ରୁ ନାଶକ ଭାଇଙ୍କୁ ଧର୍ମରେ ଅଟୁଟ ଥିବା ଦେଖି, ରାଜ୍ୟ ଗ୍ରହଣ କରିବା ପାଇଁ ଆମନ୍ତ୍ରଣ କଲେ। ରାଜାଙ୍କ ଆଜ୍ଞା ମାନି, ରାଜ୍ୟ ତ୍ୟାଗ କରି, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଭାଇଙ୍କ ପଦୁକା ନିଅନ୍ତୁ ଫେରିଆସିଲେ। ଏହି ସବୁ ତୁମେ ଜାଣିଛ; ଏବେ ମୋ ଠାରୁ ଶୁଣ, ତୁମେ ଚାଲିଯିବା ପରେ କ’ଣ ଘଟିଲା। ତୁମେ ଚାଲିଯିବା ପରେ, ସେ ଅରଣ୍ୟ ମେଘ, ମୃଗ, ପକ୍ଷୀରେ ଭରିଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ବିରାନ ଓ ନିର୍ଜନ ହୋଇଗଲା। ଏହାପରେ ଭୟଙ୍କର ଦଣ୍ଡକାରଣ୍ୟ, ଯେଉଁଠି ହାତୀ, ସିଂହ, ବାଘ, ମୃଗ ରହିଥିଲେ, ରାମ ଏହି ବିରାଟ ଓ ନିର୍ଜନ ଅରଣ୍ୟକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ। ସେମାନେ ଘନ ଅରଣ୍ୟ ମାଧ୍ୟମରେ ଯିବା ସମୟରେ, ବିରାଧ ନାମକ ଦାନବ ଭୟଙ୍କର ଧ୍ୱନି କରି ତାଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ଆସିଲା। ରାମ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ତାଙ୍କୁ ଉଠାଇ, ଶିର ନମାଇ ହାତ ଉଠାଇ ଚିତ୍କାର କରୁଥିବା ବିରାଧକୁ ଗହୀର ଗର୍ତ୍ତରେ ପକେଇଦେଲେ, ଯେପରି ଏକ ହାତୀ ଗର୍ଜନ କରିଥାଏ। ଏହି କଠିନ କାର୍ଯ୍ୟ କରି, ରାମ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ସନ୍ଧ୍ୟାବେଳେ ଶରଭଙ୍ଗ ଋଷିଙ୍କ ମଧୁର ଆଶ୍ରମକୁ ଗଲେ। ଶରଭଙ୍ଗ ସ୍ବର୍ଗକୁ ଯିବା ପରେ, ରାମ ସତ୍ୟ ଓ ପ୍ରତାପରେ ଅଟୁଟ ଥିଲେ, ସମସ୍ତ ଋଷିମାନେଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କରି, ମନୁଷ୍ୟମାନେ ରହୁଥିବା ସ୍ଥାନକୁ ଗଲେ। ତାପରେ, ଶୂର୍ପଣଖା ନାମକ ଏକ ରାକ୍ଷସୀ ରାମଙ୍କ ନିକଟକୁ ଆସିଲା; ରାମଙ୍କ ଆଜ୍ଞାରେ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ତୁରନ୍ତ ତାଙ୍କର ତଳୱାର ଧରି, ଶୂର୍ପଣଖାର କାନ ଓ ନାକ କାଟିଦେଲେ। ତା’ପରେ ଚଉଦ ହଜାର ଭୟଙ୍କର ଓ ଦୁଷ୍ଟ ରାକ୍ଷସମାନେ— —ଏଠି ରାମ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ସହ ବିପୁଳ ଯୁଦ୍ଧରେ, ମହାତ୍ମା ରାଘବଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ବଧ ହେଲେ। ଏକ ଦିନର ଚତୁର୍ଥାଂଶ ମଧ୍ୟରେ, ଏହି ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଓ ଦୁଷ୍ଟ ରାକ୍ଷସମାନେ, ଯେମାନେ ତପସ୍ୟାର ବିଘ୍ନ କରୁଥିଲେ, ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ନାଶ ହୋଇଗଲେ।