ରାମଚନ୍ଦ୍ର ମୁନିବର୍ଗ୍ୟ ଭୃଗୁବଂଶୀ ମହାତ୍ମା ଭରଦ୍ୱାଜଙ୍କ ପାଖକୁ ଗଲେ । ସମ୍ବେଦନା ଓ ଭକ୍ତି ସହିତ ତାଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରି, ରାମ ଜିଜ୍ଞାସା କଲେ— “ଭଗବନ୍, ରାଜଧାନୀରେ ସବୁ କୁଶଳ ଅଛି କି? ଭରତ କୁଶଳେ ଅଛନ୍ତି କି? ମୋ ମାନେ ସମସ୍ତେ ଅଜ୍ୟୀବିତ କି?” ଏଭଳି ପ୍ରଶ୍ନ କରିବା ପରେ, ମହାତ୍ମା ଭରଦ୍ୱାଜ ହସିଲେ, ଆନନ୍ଦିତ ହେଲେ, ଏବଂ ରଘୁବଂଶୀ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ରାମଙ୍କୁ କହିଲେ— “ଭରତ ଏବେ ତୁମ ଆଗମନ ପାଇଁ ଅପେକ୍ଷା କରୁଛନ୍ତି, ଚିରଯୁବା ମୁନିବର୍ଗ୍ୟ ଭଳି ଜଟା ଧାରଣ କରି, ତୁମ ପାଦୁକାକୁ ରାଜସିଂହାସନରେ ରଖି ସମସ୍ତ କୁଶଳରେ ଅଛନ୍ତି । ଆଗରେ ମୁଁ ତୁମକୁ ଦେଖିଥିଲି, ତୁମେ ଚୀରବସ୍ତ୍ର ପିନ୍ଧି, ମହାବନକୁ ପ୍ରବେଶ କରୁଥିଲା, ଏକ ଜନନୀଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ତୃତୀୟବାର ରାଜ୍ୟ ହରାଇ, କେବଳ ଧର୍ମକୁ ଅନୁସରଣ କରୁଥିଲ । ପଦେ ପଦେ ସମସ୍ତ ସମ୍ପତ୍ତି ତ୍ୟାଗ କରି, ପିତୃଆଜ୍ଞା ପାଳନ କରି, ସମସ୍ତ ଭୋଗ ତ୍ୟାଗ କରି, ଦେବତା ପୃଥିବୀରେ ପଡିଥିବା ଭଳି ଦେଖାଯାଉଥିଲ । ସେ ସମୟରେ ତୁମକୁ ଦେଖି, ମୋର ହୃଦୟ କ୍ଷୁଭିତ ହୋଇଥିଲା, ଏହି ରାମ, ତୁମେ କୈକେୟୀଙ୍କ ଆଜ୍ଞାରେ ଅଟୁଟ ଥିଲ, କନ୍ଦମୂଳ ଫଳ ଖାଇ, ବନେ ରହୁଥିଲ । କିନ୍ତୁ ଏବେ ତୁମକୁ ମିତ୍ର, ବନ୍ଧୁ, ନିଜ ଜନ, ଶତ୍ରୁ ଜୟ କରି ସମୃଦ୍ଧିରେ ଦେଖି, ମୁଁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରସନ୍ନ ହେଲି । ତୁମ ଦୁଃଖ ଓ ସୁଖ ସବୁ ମୋତେ ଜଣା, ଜନସ୍ଥାନବାସୀଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ତୁମେ ଯେ ଯେ ଅନୁଭବ କଲ, ସେ ସବୁ ମୁଁ ଜାଣିଛି । ମୁଁ ବ୍ରାହ୍ମଣ ସେବା ଓ ତପସ୍ୟାରେ ଲିନ ଥିବାବେଳେ, ମୋର ନିର୍ଦ୍ଦୋଷ ପତ୍ନୀକୁ ରାବଣ ହରଣ କରିଥିଲା । ମାରୀଚ ସହ ମିଳନ, ସୀତା ହରଣ, କବନ୍ଧ ସହ ସଂଘର୍ଷ, ପମ୍ପାସରସ୍ତୀରେ ଆଗମନ— ଏହି ସବୁ ଘଟଣା ଘଟିଥିଲା । ପରେ ତୁମେ ସୁଗ୍ରୀବ ସହ ମିତ୍ରତା କଲ, ବାଲୀଙ୍କୁ ବଧ କଲ, ଭାନୁପୁତ୍ର ହନୁମାନଙ୍କ ପ୍ରଭାବଶାଳୀ କାର୍ଯ୍ୟ ଦେଖିଲା । ବୈଦେହୀ ଖୋଜାଯିବା ପରେ, ନଳ ଦ୍ୱାରା ସେତୁ ବନାଗଲା, ବନରାଜମୁଖ୍ୟମାନେ ଆନନ୍ଦରେ ଲଙ୍କାକୁ ଅଗ୍ନିଦାହ କଲେ । ରାବଣ ତାଙ୍କ ପୁତ୍ର, ବନ୍ଧୁ, ମନ୍ତ୍ରୀ, ସେନା ଓ ରଥାଦି ସହ ଯୁଦ୍ଧରେ ତୁମ ଦ୍ୱାରା ବଧ ହେଲେ । ସେଇ ଦେବତାଙ୍କୁ କଂଟକ ରାବଣ ବଧ ହେବା ପରେ, ଦେବତାମାନେ ଆସି ତୁମକୁ ଆଶୀର୍ବାଦ ଦେଲେ । ଏହି ସବୁ ଘଟଣା ମୋ ତପସ୍ୟା ଦ୍ୱାରା ଜଣା, ମୋ ଶିଷ୍ୟମାନେ ମୋତେ ନଗର ରୁ ଖବର ଆଣିଦେଇଥାନ୍ତି । ଏବେ ମୁଁ ମଧ୍ୟ ତୁମକୁ ଏକ ଆଶୀର୍ବାଦ ଦେଉଛି, ରଣଶ୍ରେଷ୍ଠ, ମୋ ଅତିଥି ସ୍ୱୀକାର କର, କାଲି ତୁମେ ଅୟୋଧ୍ୟାକୁ ଯିବ । ଭୂଷିତ ପ୍ରଭୁ ରାମ ଶିର ନମାଇ ଏହି ଉପହାର ଗ୍ରହଣ କଲେ, ଆନନ୍ଦିତ ହେଲେ, ଏବଂ ଏକ ବର ଚାହିଲେ— “ସମସ୍ତ ବୃକ୍ଷ, ମଉ ଝରୁଥିବା ବୃକ୍ଷ ଓ ବେଳେ ବେଳେ ଫଳ ଦେଇଥିବା ବୃକ୍ଷ ମଧ୍ୟ, ନେକ୍ତର ଗନ୍ଧ ଭରା ବିଭିନ୍ନ ଫଳ ଉତ୍ପନ୍ନ କରୁନ୍ ।” “ଏମିତି ବୃକ୍ଷ ମୋ ଅୟୋଧ୍ୟା ଯାତ୍ରା ପଥରେ ରହୁନ୍ ।” ଏହି ଆଶୀର୍ବାଦ ଦେବା ସହିତ, ସହସା ଏପରି ଦେଖାଗଲା— ଦେବତାମାନଙ୍କ ବୃକ୍ଷ ସଦୃଶ, କେତେକ ଫଳହୀନ, କେତେକ ଫଳବନ୍ତି, କେତେକ ଫୁଲ ନଥିବା, କେତେକ ଫୁଲେ ପୂର୍ଣ୍ଣ, ସେଠାରେ ଦେଖାଗଲା । ଶୁଷ୍କ ବୃକ୍ଷ ମଧ୍ୟ ପତ୍ରରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଥିଲେ, ମଉ ଝରୁଥିବା ବୃକ୍ଷ ମଧ୍ୟ ଥିଲେ; ପଥର ଚାରିପଟେ ତିନି ଯୋଜନ ପରିମାଣରେ ଏହି ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖାଯାଉଥିଲା । ତାପରେ, ବନରାଜମୁଖ୍ୟମାନେ ଅତିଆନନ୍ଦରେ ଇଚ୍ଛାମତ ଦେବତା ସମ ଫଳ ଭୋଜନ କଲେ, ଯେପରି ଦେବଲୋକ ଜିତିଥିବା ଲୋକମାନେ ଭୋଗ କରନ୍ତି । ଏହିପରି ଉତ୍ତମ ଶ୍ରବଣୀୟ ସର୍ଗ ଶେଷ ହେଲା । ଏବେ, ଅୟୋଧ୍ୟାକୁ ଦୃଷ୍ଟିପାତ କରି, ନିଜ ପ୍ରିୟଜନଙ୍କୁ ଦେଖିବାକୁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଆଗ୍ରହୀ ରାମ ଚିନ୍ତା କରିବାକୁ ଲାଗିଲେ । ସେ ତ୍ୱରିତ ଓ ଉତ୍ସାହିତ ହୋଇ, ବନରାଜମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଧୀମାନ୍, ଦୀପ୍ତିମାନ୍ ହନୁମାନଙ୍କୁ ଡାକି କହିଲେ— “ହନୁମାନ, ତୁମେ ଶୀଘ୍ର ଅୟୋଧ୍ୟାକୁ ଯାଅ, ରାଜଭବନରେ ସମସ୍ତ ଲୋକ କୁଶଳେ ଅଛନ୍ତି କି ନିଜେ ଜାଣ ।” “ଶୃଙ୍ଗବେରପୁରକୁ ପହଞ୍ଚି, ଅରଣ୍ୟବାସୀ ନିଷାଦପତି ଗୁହାଙ୍କୁ ମୋ କୁଶଳ ଜଣାଇଦିଅ । ଗୁହା ଯେତେବେଳେ ଶୁଣିବେ ଯେ ମୁଁ ସୁସ୍ଥ, ଦୁଃଖ ଓ ରୋଗ ନାହିଁ, ସେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରସନ୍ନ ହେବେ । ଗୁହା ତୁମକୁ ଅୟୋଧ୍ୟା ପଥ ଓ ଭରତଙ୍କ ବିଷୟରେ ଜଣାଇଦେବେ ।” “ଭରତଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ମୋର କୁଶଳ ଜଣାଇଦିଅ, କହିଦିଅ ଯେ ମୁଁ ନିଜ କାମ ସଫଳ କରିଛି, ମୋ ସ୍ତ୍ରୀ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ସହ ଅଛି ।” “ସୀତାଙ୍କୁ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ରାବଣ ହରଣ କଲେ, ମୁଁ ସୁଗ୍ରୀବ ସହ ମିତ୍ରତା କଲି, ବାଲୀଙ୍କୁ ଯୁଦ୍ଧରେ ବଧ କଲି— ଏହି ସବୁ ଘଟଣା ଭରତଙ୍କୁ କହିଦିଅ ।” “ମୈଥିଲୀ ଖୋଜିବା, ଅପାର ସାଗର ଅତିକ୍ରମ କରି ସୀତାକୁ ଉଦ୍ଧାର କରିବା, ସମୁଦ୍ର ଉପକୂଳକୁ ପହଞ୍ଚିବା, ସେତୁ ନିର୍ମାଣ, ରାବଣ ବଧ— ଏହି ସବୁ ଏହିପରି କଥା ଭରତଙ୍କୁ କହିଦିଅ ।” “ଇନ୍ଦ୍ର, ବ୍ରହ୍ମା, ବରୁଣଙ୍କ ଆଶୀର୍ବାଦ, ମହାଦେବଙ୍କ କୃପା, ଏବଂ ପିତା ସହ ପୁନଃମିଳନ— ଏହି ସବୁ ଉଲ୍ଲେଖ କର ।” “ଭରତଙ୍କୁ ଜଣାଇଦିଅ ଯେ ମୁଁ ରାକ୍ଷସରାଜ ଓ ବନରାଜ ସହ ଏଠାକୁ ଆସିଛି । ଶତ୍ରୁମାନେ ଜିତି, ଅପୂର୍ବ କୀର୍ତି ଲାଭ କରି, ମୋର ସମସ୍ତ ପ୍ରୟାସ ସଫଳ ହୋଇଛି, ମୁଁ ମୋର ଶକ୍ତିଶାଳୀ ମିତ୍ରମାନେ ସହିତ ଆସୁଛି ।” “ଏହି ସବୁ ଶୁଣି ଭରତ ଯେଉଁ ଭାବ ଦେଖାଇବେ, ତାହା ଭଲଭଳି ଅବଲୋକନ କରି, ମୋତେ ଖବର ଦେଅ । ତାଙ୍କର ଚେହେରା, ନଜର, ଉଚ୍ଚାରଣ ଦ୍ୱାରା ସବୁ ଘଟଣା ଓ ଭରତଙ୍କ ମନୋଭାବ ଜାଣ ।” “କାହାର ମନ ରାଜ୍ୟର ଉତ୍ତମ ଭୋଗ, ହାତୀ, ଘୋଡ଼ା, ରଥରେ ଭରିଥିବା ପୂର୍ବଜ ପାଳିତ ରାଜ୍ୟକୁ ଚାହିବ ନାହିଁ?” “ଯଦି ଭରତ, ମହାନ୍ତ, ଅଲଂକୃତ, ନିଜ ପାଇଁ ରାଜ୍ୟ ଚାହିଲେ, ତେବେ ରଘୁବଂଶୀ ଏହି ସମସ୍ତ ପୃଥିବୀରେ ରାଜ୍ୟ କରନ୍ତୁ ।