ଦଶରଥ ରାଜା, ରାମଙ୍କୁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ସ୍ନେହ କରୁଥିଲେ ଏବଂ ତାଙ୍କୁ ରାଜ୍ୟାଭିଷେକ କରିବାକୁ ଚାହାଁଥିଲେ। ଯେତେବେଳେ ରାମଙ୍କ ଅଭିଷେକ ପାଇଁ ସମସ୍ତ ପ୍ରସ୍ତୁତି ହେଉଥିଲା, ତେବେ ରାଣୀ କୈକେୟୀ, ଯିଏ ପୂର୍ବରୁ ଦଶରଥଙ୍କଠାରୁ ଦୁଇଟି ବର ପାଇଥିଲେ, ସେଇ ବର ମାଗିଲେ— ରାମଙ୍କୁ ବନବାସ ଦେବା ଏବଂ ଭରତଙ୍କୁ ରାଜ୍ୟ ଦେବା। ନୀତି ଓ ସତ୍ୟବାଦୀ ଦଶରଥ, ତାଙ୍କ ପ୍ରିୟ ପୁଅ ଉପରେ ଅପାର ସ୍ନେହ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଦିଆଯାଇଥିବା ପ୍ରତିଜ୍ଞା ପାଳନ କରି ରାମଙ୍କୁ ବନକୁ ପଠାଇଲେ। ରାମ, ପିତୃଆଜ୍ଞା ପାଳନ କରିବାକୁ, ନିଜ ପ୍ରତିଜ୍ଞା ରକ୍ଷା କରିବାକୁ ଓ କୈକେୟୀଙ୍କୁ ପ୍ରସନ୍ନ କରିବାକୁ ବନକୁ ଚାଲିଗଲେ। ତାଙ୍କ ସହ ତାଙ୍କ ପ୍ରିୟ ଭାଇ ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ମା ସୁମିତ୍ରାଙ୍କ ଆନନ୍ଦ ବଢ଼ାଇ, ଭାଇ ପ୍ରେମ ଓ ନମ୍ରତା ସହ ଯାତ୍ରାରେ ସାଥି ହେଲେ। ଏହିପରି ଭାଇ ପ୍ରେମ ଦେଖାଇ, ରାମଙ୍କ ପ୍ରିୟ ପତ୍ନୀ ସୀତା, ଯିଏ ଜନକ ରାଜାଙ୍କ ଘରେ ଜନ୍ମ ନେଇଥିଲେ, ଦେବମାୟାରେ ତିଆରି, ସମସ୍ତ ମଙ୍ଗଳ ଲକ୍ଷଣରେ ଶୋଭିତ, ନାରୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟ, ସେ ମଧ୍ୟ ରାମଙ୍କ ସହ ବନକୁ ଚାଲିଗଲେ। ସୀତା, ଯେପରି ରୋହିଣୀ ଚନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ ଅନୁସରଣ କରନ୍ତି, ସେପରି ରାମଙ୍କୁ ଅନୁସରିଲେ। ରାମ, ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ଓ ସୀତାଙ୍କୁ ଦୀର୍ଘ ଦୂର ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ରାଜଧାନୀର ଲୋକମାନେ ଏବଂ ଦଶରଥ ନିଜେ ଅନୁସରଣ କରିଥିଲେ। ଶୃଙ୍ଗବେରପୁର ନଗରରେ, ଗଙ୍ଗା ତଟରେ ରାମ ତାଙ୍କ ରଥିକୁ ବିଦାୟ ଦେଲେ ଏବଂ ନିଷାଦ ଅଧିପତି ଗୁହାଙ୍କ ସହ ମିଶିଲେ। ତାଙ୍କ ସହ ଗୁହା, ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଓ ସୀତା ଅନେକ ଜଳବହୁଳ ନଦୀ ଅଟକି ବନକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ। ଭୃଗୁ ଋଷି ଭରଦ୍ୱାଜଙ୍କ ଉପଦେଶ ଅନୁଯାୟୀ ତିନିଜଣେ ଚିତ୍ରକୂଟ ପହଞ୍ଚି ସୁଖଦ ଆଶ୍ରମ ତିଆରି କରି ଅନନ୍ଦରେ ବନବାସ କାଟିବାକୁ ଲାଗିଲେ। ସେଠାରେ ସେମାନେ ଦେବତା ଓ ଗନ୍ଧର୍ବମାନେ ପରି ସୁଖରେ ବସିଥିଲେ। ଏହି ସମୟରେ ଚିତ୍ରକୂଟରେ ବସିଥିବା ରାମଙ୍କ ବିୟୋଗରେ ଦଶରଥ ଦୁଃଖରେ କ୍ଷୀଣ ହେଲେ ଏବଂ ସେହି ଦୁଃଖରେ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଚଲିଗଲେ। ତାଙ୍କ ପରେ, ବସିଷ୍ଠ ଓ ଅଗ୍ରଗଣ୍ୟ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଉପଦେଶ ଦେଲେ, ଭରତଙ୍କୁ ରାଜ୍ୟ ଦେବାକୁ ଚାହିଁଲେ। କିନ୍ତୁ ମହାବଳୀ ଭରତ ରାଜ୍ୟ ଗ୍ରହଣ କରିବାକୁ ଚାହିଲେ ନାହିଁ। ସେ ରାମଙ୍କ ଚରଣ କମଳ ଅନ୍ୱେଷଣ କରିବାକୁ ବନକୁ ଗଲେ। ଭରତ ରାମଙ୍କ ପାଖକୁ ଯାଇ, ବଡ଼ ଭକ୍ତି ଓ ନମ୍ରତା ସହ ରାମଙ୍କୁ ରାଜ୍ୟ ଗ୍ରହଣ କରିବାକୁ ଅନୁରୋଧ କଲେ। ସେ କହିଲେ, "ଆପଣେ ହିଁ ରାଜା, ଧର୍ମର ଜ୍ଞାତା"। ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦାନଶୀଳ, ମୃଦୁମୁଖୀ ଓ ବିଶିଷ୍ଟ ଯଶସ୍ବୀ ରାମ, ପିତୃଆଜ୍ଞା ପାଳନ କରିବାକୁ ରାଜ୍ୟ ଗ୍ରହଣ କଲେ ନାହିଁ; ବରଂ ନିଜ ପଦୁକା ଭରତଙ୍କୁ ଦେଇ ରାଜ୍ୟ ପାଳନ କରିବା ନିର୍ଦେଶ ଦେଲେ। ତାପରେ ଭାଇ ଭରତଙ୍କୁ ଫେରିବାକୁ ଉପଦେଶ ଦେଲେ। ଭରତ ଆଶାପୂରଣ ହେବା ନଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ରାମଙ୍କ ଚରଣ ସ୍ପର୍ଶ କରି ନନ୍ଦିଗ୍ରାମକୁ ଫେରି ଗଲେ ଏବଂ ସେଠାରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ସତ୍ୟନିଷ୍ଠ ଓ ନିୟମିତ ଭାବରେ ରାମଙ୍କ ପ୍ରତ୍ୟାବର୍ତ୍ତନ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ରାଜ୍ୟ ପାଳନ କଲେ। ଏହି ସମୟରେ, ରାମ ଜଣାପଡ଼ିଲା ଯେ ରାଜଧାନୀର ଲୋକମାନେ ଆସୁଛନ୍ତି, ତେଣୁ ଧ୍ୟାନ ଦେଇ ଦଣ୍ଡକାରଣ୍ୟକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ। ଏହି ମହାବନକୁ ପ୍ରବେଶ କରି, କମଳନୟନ ରାମ ଦାନବ ବିରାଧକୁ ବଧ କଲେ ଏବଂ ଶରଭଙ୍ଗ ଋଷିଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ। ତାପରେ ସୁତୀକ୍ଷ୍ଣ, ଅଗସ୍ତ୍ୟ ଓ ଅଗସ୍ତ୍ୟଙ୍କ ଭାଇଙ୍କ ସହ ମିଶିଲେ; ଅଗସ୍ତ୍ୟଙ୍କ ଆଶୀର୍ବାଦରେ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଧନୁଷ ପ୍ରାପ୍ତ କଲେ। ବଡ଼ ଆନନ୍ଦରେ ତିନିଝଣେ ତଳୱାର ଓ ଅକ୍ଷୟ ବାଣ କୋଉଁଚ ପ୍ରାପ୍ତ କଲେ। ରାମ ବନବାସ କରୁଥିବାବେଳେ ସମସ୍ତ ଋଷିମାନେ ଦାନବ ଓ ଅସୁର ନାଶ ପାଇଁ ତାଙ୍କଠାରେ ଆସିଲେ। ରାମ ସେମାନେଁକୁ ଦାନବ ନାଶ କରିବା ପ୍ରତିଜ୍ଞା କଲେ। ଏହିପରି ଦଣ୍ଡକାରଣ୍ୟରେ ଅଗ୍ନି ସମାନ ପବିତ୍ର ଋଷିମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଦାନବ ମାରିବା ପ୍ରତିଜ୍ଞା କଲେ। ଏହିଠାରେ ଥିବା ସମୟରେ, ଯେଉଁ ରାକ୍ଷସୀ ଯେଉଁଠି ଚାହିଁବା ରୂପ ଧାରଣ କରିପାରିଥିଲା, ସେଇ ଶୂର୍ପଣଖା ରାମ ଦ୍ଵାରା ବିକୃତ ହେଲା। ଶୂର୍ପଣଖାଙ୍କ କଥାରେ ଖର, ତ୍ରିଶିରା ଓ ଦୂଷଣ ଆଦି ସମସ୍ତ ରାକ୍ଷସ ଉତ୍ତେଜିତ ହେଲେ। ରାମ ସେମାନେଁକୁ ତାଙ୍କ ଅନୁଚରମାନେ ସହିତ ବନରେ ଯୁଦ୍ଧରେ ବଧ କଲେ। ଏପରି ଭାବେ ଚୌଦ ହଜାର ରାକ୍ଷସ ନିହତ ହେଲେ। ଏହା ଶୁଣି ରାବଣ ଭୟଙ୍କର କ୍ରୋଧରେ ଆନ୍ଦୋଳିତ ହେଲେ। ସେ ମାରୀଚ ନାମକ ଦାନବଙ୍କୁ ସାଥୀ କରିଲେ। ମାରୀଚ ବାରମ୍ବାର ବାରଣ କଲେ ମଧ୍ୟ, ରାବଣ ତାହାକୁ ଶୁଣିଲେ ନାହିଁ। ମାରୀଚ କହିଲେ, "ଏପରି ଶକ୍ତିଶାଳୀ ରାମଙ୍କ ସମ୍ମୁଖୀନ ହେବା ଅଶକ୍ୟ," କିନ୍ତୁ ରାବଣ ନିଜ ମନରେ ଧାରଣ କଲେ ନାହିଁ ଏବଂ ଦୁର୍ଗତି ଦ୍ୱାରା ପ୍ରେରିତ ହେଇ ମାରୀଚ ସହ ଆଶ୍ରମକୁ ଯାଇଲେ। ମାୟା ଦ୍ୱାରା ଦୁଇ ଭାଇଁ ଦୂରେ ନେଇଯିବା ପରେ, ରାବଣ ରାମଙ୍କ ପତ୍ନୀ ସୀତାଙ୍କୁ ଅପହରଣ କଲେ, ଏବଂ ଗୃଧ୍ର ଜଟାୟୁଙ୍କୁ ବଧ କଲେ। ରାମ ଯେତେବେଳେ ଜଟାୟୁଙ୍କୁ ମୃତ ଦେଖିଲେ ଏବଂ ସୀତା ଅପହୃତ ହେବା ଶୁଣିଲେ, ତେବେ ଦୁଃଖରେ ଅନ୍ତଃକରଣ ଭ୍ରାନ୍ତ ହୋଇ କାନ୍ଦିଲେ। ସେ ଜଟାୟୁଙ୍କୁ ଅନ୍ତିମ ସଂସ୍କାର କରିଲେ। ସୀତାଙ୍କ ଖୋଜ ଚାଲିଥିବା ସମୟରେ, ରାମ ଏକ ଭୟଙ୍କର ଓ ବିକଟ ଦାନବ କବନ୍ଧ ସହ ମୁହଁମୁହଁ ହେଲେ। ରାମ ତାଙ୍କୁ ବଧ କରି, ଦେହ ଦାହ କଲେ। କବନ୍ଧ ଶ୍ୱର୍ଗକୁ ଯିବା ପରେ, ଶବରୀ ନାମକ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ତପସ୍ବିନୀଙ୍କ ବିଷୟରେ କହିଲେ— "ଧର୍ମପରାୟଣ ଓ ନୀତିପରାୟଣ ଶବରୀଙ୍କ ପାଖକୁ ଯାଆ।" ଏହିପରି ଉପଦେଶ ଅନୁଯାୟୀ ରାମ ଶବରୀଙ୍କ ଆଶ୍ରମକୁ ଗଲେ। ଶବରୀ ଯଥାଯୋଗ୍ୟ ଆଦର କଲେ। ଏହା ପରେ ଦଶରଥପୁତ୍ର ରାମ ପମ୍ପା ସରୋବରତଟରେ ବନର ମହାପୁରୁଷ ହନୁମାନଙ୍କ ସହ ପ୍ରଥମ ଦେଖା ହେଲା। ହନୁମାନଙ୍କ ମାଧ୍ୟମରେ ସୁଗ୍ରୀବଙ୍କ ସହ ମିଶିଲେ ଏବଂ ସମସ୍ତ ଘଟଣା, ବିଶେଷକରି ସୀତାଙ୍କ ବିଷୟରେ, ସୁଗ୍ରୀବଙ୍କୁ ଏକେକ୍ ଘଟଣା କହିଦେଲେ। ସୁଗ୍ରୀବ ଆଗ୍ରହ ସହିତ ରାମଙ୍କ ସମସ୍ତ କଥା ଶୁଣିଲେ।