ଦଶାନନ ରାବଣଙ୍କ ମୃତ୍ୟୁ ପରେ, ତାଙ୍କର ପତ୍ନୀ ମଣ୍ଡୋଦରୀ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଶୋକାକୁଳ ହୋଇ ତାଙ୍କୁ ଦେଖି କହିଲେ— “ହେ ଦଶାନନ, ତୁମ ମିତ୍ରମାନେ ଏବଂ ଭାଇମାନେ ତୁମ ମଙ୍ଗଳ ପାଇଁ ଯେଉଁ ଉପଦେଶ ଦେଇଥିଲେ, ସେଠିକି ତୁମେ କେବେ ଶୁଣିଲେ ନାହିଁ। ବିଭୀଷଣ ଯେଉଁ ଉପଦେଶ ଦେଇଥିଲେ, ଯାହା ଉପକାରୀ ଓ ଯୁକ୍ତିସହିତ ଥିଲା, ତାହାକୁ ମଧ୍ୟ ତୁମେ ଅନୁସରଣ କରିଲେ ନାହିଁ। ମାରୀଚ, କୁମ୍ଭକର୍ଣ୍ଣ, ମୋ ପିତା ଓ ମୋର ଉପଦେଶ ମଧ୍ୟ ତୁମେ ଶୁଣିଲେ ନାହିଁ, ଶକ୍ତିର ଅହଂକାରେ ଅନ୍ଧ ହୋଇ ଏହି ଦୁର୍ଦ୍ଦଶା ଦେଖିବାକୁ ପଡ଼ିଲା।” ମଣ୍ଡୋଦରୀ ଆହୁରି କହିଲେ, “ହେ ମେଘ ଦଳ ସଦୃଶ କଳା ଦେହର ଧାରୀ, ପୀତବସ୍ତ୍ର ପିନ୍ଧିଥିବା ଏବଂ ଶୋଭାମୟ ଭୂଷଣରେ ଶୋଭିତ ରାବଣ, ଏଭଳି ରକ୍ତରେ ଲୁହାଁଟି ଶରୀର ଛାଡ଼ି ଏଠି କାହିଁକି ଶୁଅଛ? ଶୋକରେ ଭାଗ୍ନ ମୋତେ କିଛି କହୁନାହାଁ, ସେଉଁଠି ତୁମେ ସଦା ଶୂର ଏବଂ କୌଶଳୀ ଥିଲେ, କେବେ ଯୁଦ୍ଧ କ୍ଷେତ୍ରରୁ ପଳାଇ ଯାଉନଥିଲେ। ହେ ଯାତୁଧାନ ନାତିନୀ, ଏମିତି ନବ ଅପମାନ ଲାଗିଥିବା ବେଳେ ଏଠି କାହିଁକି ଶୁଅଛ? ଉଠ, ମୋ ସହ କଥା କର। ଏବେ ସୂର୍ଯ୍ୟର କିରଣ ନିର୍ଭୟ ଭାବେ ଲଙ୍କାକୁ ପ୍ରବେଶ କରିଛି, ଯେଉଁ କିରଣର ଉଜ୍ଜ୍ୱଳତାରେ ତୁମେ ଶତ୍ରୁମାନଙ୍କୁ ଦଳିଦେଉଥିଲେ। ତୁମର ପ୍ରିୟ ଗଦା, ଯାହାକୁ ତୁମେ ସଦା ପୂଜା କରୁଥିଲ, ଏବେ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ବଜ୍ର ଭଳି ସୁନା ଜାଲିରେ ଶୋଭିତ ହୋଇ, ଭାଙ୍ଗି ପଡ଼ିଛି। ତୁମ ଲୋହା ମୁଷଳ ଅଗଣିତ ଖଣ୍ଡରେ ଭାଙ୍ଗିଯାଇଛି, ତୁମେ ଏଠି ତାକୁ ବାହୁଡିଆ ପ୍ରେମିକା ପରି ଆଲିଙ୍ଗନ କରି ଶୁଅଛ। ମୁଁ ତୁମକୁ ଅପ୍ରିୟ ହୋଇଯାଇଛି କି? କାହିଁକି କିଛି କୁହୁନାହାଁ? ଏ ଦୁଃଖ ମୋ ହୃଦୟକୁ ହଜମ ହେଉନାହିଁ।” ମଣ୍ଡୋଦରୀ ଏପରି ଶୋକ କରି ଲୁହ ଝାଡ଼ୁଥିଲେ, ତାଙ୍କ ହୃଦୟ ଭାଗ୍ନ ହୋଇ ଅନ୍ତେ ରାବଣଙ୍କ ଛାତି ଉପରେ ପଡ଼ି ଅଚେତନ ହୋଇଯାଇଲେ। ସେ ତିଅର୍ଥ ମେଘ ମଧ୍ୟରେ ବିଦ୍ୟୁତ ଚମକ ପରି ଦେଖାଯାଉଥିଲେ। ତାଙ୍କ ସହଧର୍ମିଣୀମାନେ ଶୋକାକୁଳ ହୋଇ ତାଙ୍କୁ ଉଠାଇଲେ। ସେମାନେ ଚାରିପାଖରେ ଏକଠି ହୋଇ କନ୍ଦି କନ୍ଦି କହିଲେ, “ହେ ଦେବୀ, ଏହି ସଂସାରର ସମସ୍ତ ଜୀବନ ଅସ୍ଥିର, ଏହି କଥା କି ତୁମେ ଜାଣ ନାହାଁ?” ରାଜାଙ୍କ ଭାଗ୍ୟ ଦଶ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ଭାବରେ ଚଞ୍ଚଳ, ଏହିପରି ଉପଦେଶ ଶୁଣି ବି ମଣ୍ଡୋଦରୀ ବିଲାପ କରୁଥିଲେ। ସେ ଲୁହରେ ଅପ୍ଲୁତ ହୋଇ, ତାଙ୍କ ଅଂଶ ଓ ମୁହଁ ଭିଜାଇ ଦେଉଥିଲେ। ସେହି ସମୟରେ ରାମ ଚନ୍ଦ୍ର ବିଭୀଷଣଙ୍କୁ କହିଲେ, “ତୁମ ଭାଇଙ୍କ ଶ୍ରାଦ୍ଧ କର, ଏବଂ ମହିଳାମାନେ ଶାନ୍ତି ପାଉନ୍ତୁ।” ବିଭୀଷଣ ତାପରେ କହିଲେ, “ମୁଁ ଯଥାଯୋଗ୍ୟ, ଧର୍ମସମ୍ମତ ଓ ଉପକାରକ ଯାହା, ତାହା ଚିନ୍ତା କରି ଦେଖିଲି, ରାବଣ ଧର୍ମକୁ ତ୍ୟାଗ କରି, କ୍ରୂର, ନିଷ୍ଠୁର ଓ ଧୂର୍ତ୍ତ ଥିଲେ। ପରସ୍ତ୍ରୀ ଗ୍ରହଣ କରିଥିବା ଲୋକଙ୍କ ଶ୍ରାଦ୍ଧ କରିବାକୁ ମୁଁ ଯୋଗ୍ୟ ନୁହେଁ, ସେ ମୋ ଭାଇ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ମୋ ପ୍ରତିଦ୍ୱନ୍ଦୀ ଓ ଅନିଷ୍ଟରେ ଲିନ ଥିଲେ। ରାବଣ ବୟସରେ ବଡ଼ ଥିଲେ ବୋଲି ସମ୍ମାନ ଦେବା ଯୋଗ୍ୟ ନୁହେଁ; ଲୋକମାନେ ମୋତେ ନିଷ୍ଠୁର କହିବେ। ତାଙ୍କ ଦୋଷ ଶୁଣି, ଲୋକମାନେ ମୋ ସଦାଚାରର କଥା କହିବେ।” ଏହି କଥା ଶୁଣି ଧର୍ମରେ ଅଗ୍ରଗଣ୍ୟ ରାମ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରସନ୍ନ ହେଲେ। ତାପରେ ରାମ କହିଲେ, “ମୁଁ ମଧ୍ୟ ତୁମ ପ୍ରସନ୍ନତାକୁ ଅନୁସରଣ କରିବାକୁ ଚାହେଁ, କାରଣ ତୁମ ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ମୁଁ ବିଜୟ ଲାଭ କରିଛି। ତଥାପି, ରାକ୍ଷସ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବିଭୀଷଣ, ହେଉଛି ଯଦିଓ ରାବଣ ଅଧର୍ମିକ ଓ ଅସତ୍ୟ ଥିଲେ, ସେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ, ବଳଶାଳୀ ଓ ଶୂର ଥିଲେ, ଦେବମାନେ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କୁ ଯୁଦ୍ଧରେ ହରାଇପାରିନଥିଲେ। ରାବଣ ମହାପରାକ୍ରମୀ ଏବଂ ଭୟଙ୍କର ଥିଲେ, ତାଙ୍କ ମୃତ୍ୟୁ ସହିତ ଶତ୍ରୁତା ଶେଷ ହେଲା, ଆମ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଲା। ତୁମେ ଯେମିତି ତୁମ ପାଇଁ କିମ୍ବା ମୋ ପାଇଁ ଚାହିଁବ, ସେହିପରି ତାଙ୍କର ଶ୍ରାଦ୍ଧ କର। ଧର୍ମମତ ଅନୁଯାୟୀ ଶୀଘ୍ର ଶ୍ରାଦ୍ଧ କର, ଏହାରେ ତୁମର କୀର୍ତି ବଢ଼ିବ।” ରାମଙ୍କ ଉପଦେଶ ଶୁଣି ବିଭୀଷଣ ତୁରନ୍ତ ତାଙ୍କ ଭାଇ ରାବଣଙ୍କ ଦାହ କାର୍ଯ୍ୟ ପାଇଁ ଯୋଜନା କଲେ ଏବଂ ଲଙ୍କା ନଗରକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ। ସେ ଦ୍ରୁତ ଭାବେ ରାବଣଙ୍କ ଅଗ୍ନିକୁଣ୍ଡ, କାଠ, ଅଗ୍ନି ଓ ଯଜ୍ଞିକ ପୁରୋହିତମାନେ ଉପସାରଣ କଲେ। ଏହାପରେ ସେ ଚନ୍ଦନ କାଠ, ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାର ଗଛ, ଅଗୁରୁ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ସୁଗନ୍ଧ ଦ୍ରବ୍ୟ ଆଣିଲେ। ରାକ୍ଷସ ବିଭୀଷଣ ମଣି, ମୁକ୍ତା, ପ୍ରବାଳ ଆଣି, ଅନ୍ୟ ରାକ୍ଷସମାନେ ସହିତ ଆସିଲେ। ତାପରେ ମାଲ୍ୟବତଙ୍କ ସହ ବିଭୀଷଣ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବସ୍ତ୍ର ପିନ୍ଧାଇ ରାବଣଙ୍କୁ ସୁନାର ଚିତାରେ ଶୋଇଁଦେଲେ। ଦ୍ୱିଜମାନେ ଲୁହ ଝାଡ଼ୁଥିବା ମୁହଁରେ ରାବଣଙ୍କୁ ବିଭିନ୍ନ ବାଦ୍ୟ ଓ ସ୍ତୁତିରେ ସମ୍ମାନ କଲେ। ରଙ୍ଗିନ ପତାକା ଓ ମାଳାରେ ସୁସଜ୍ଜିତ ଚିତାକୁ ବିଭୀଷଣ ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ଉଠାଇଲେ। ସମସ୍ତେ ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗକୁ ମୁହ କରି କାଠ ଚିରିବାରେ ଲାଗିଲେ, ପୁରୋହିତମାନେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଅଗ୍ନି ଜାଳାଇଲେ। ସମସ୍ତ ରାକ୍ଷସ ଶୋକାକୁଳ ହୋଇ ପଛରେ ଚାଲି ଶୁଦ୍ଧ ସ୍ଥାନରେ ରାବଣଙ୍କୁ ରଖିଲେ। ସେମାନେ ଚନ୍ଦନ କାଠ, ପଦ୍ମ ଡଣ୍ଡ ଓ ଚନ୍ଦନ ଲେପ ଦେଇ ଚିତା ତିଆରି କଲେ, ବ୍ରାହ୍ମଣ ଅଂଶୁକ ଓ ବାର୍କ ଶେଯ୍ୟା ଦେଇ ଢାକିଦେଲେ। ରାକ୍ଷସ ରାଜାଙ୍କ ପାଇଁ ପିତୃକ୍ରିୟା କରି, ଅଲ୍ତାରକୁ ଅଗ୍ନି ସହିତ ଦକ୍ଷିଣ ପୂର୍ବ ଦିଗରେ ସ୍ଥାପିତ କଲେ। ଘୃତପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋମା ଚାମଚ ତାଙ୍କ ମୁଣ୍ଡରେ, କାଠର ଗାଡ଼ି ପାଦ ତଳେ, ମୁସଳ ଉରୁ ତଳେ ରଖିଲେ। ସମସ୍ତ କାଠ ଦେଉଥିବା ପାତ୍ର, ଉପର ଓ ତଳ ଅରଣି ଓ ଅନ୍ୟ ମୁସଳ ଯଥାସ୍ଥାନରେ ବ୍ୟବସ୍ଥା କରିଦେଲେ। ଏଭଳି ଭାବରେ ବିଭୀଷଣ ଓ ତାଙ୍କ ସହଯୋଗୀମାନେ ରାବଣଙ୍କ ଶ୍ରାଦ୍ଧ ଓ ଅନ୍ତିମ କ୍ରିୟା ସମ୍ପନ୍ନ କଲେ, ଏବଂ ଲଙ୍କା ରାଜ୍ୟରେ ନୂତନ ଅଧ୍ୟାୟ ଆରମ୍ଭ ହେଲା।